F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

HRUAITU ṬHA

Bill Woodfull-a chu Australia ram cricket team captain ropui berte zinga mi a ni a. Hruaitu ṭha a tling. 1932-33 a Bodyline series (Ashes)-a Australia Captain a ni a. Tactic ṭha lo a hmang ve duh lo a, chumi ṭuma an tactic hman avanga sawisel hlawh England team, Douglas Jardine-a hote chu vantlang hmaah a sawisel ve duh hek lo. Zu far khat pawh in miah lo a ni a. A naute zu in tur chu a ngaihtuahsak hreh chuang lo. Cricket Captain ropui berte zinga an ngaih a ni a, a huaisenna leh a rilru dikna avangin mi tinin an ngaisang ṭheuh mai. A cricket career ai chuan, zirtirtu a nihna chu a ngaihlu zawk a. Melbourne High School-ah Mathematics a zirtir ṭhin a, a hnu chuan Headmaster a ni ta nghe nghe. England lalin cricket-a a sulhnute avanga Knighthood pek a tum chu a hnial a, ‘Education avangin min pe dawn se chu ka hnial lo ang,’ a ti. Zirtirtu a nihna chu a ngai pawimawh daih zawk a ni. A hnuah zirna lama a hnathawh vangin OBE (Order of the British Empire) chawimawina chu an pe leh ta tho a ni.

Bodyline series-ah khan Over laklawh laiin Harold Larwood-a chuan a ke phah ruh a ti tliak a. Douglas Jardine-a khan a vawm zo turin a tihluih tlat avangin, Harold Larwood-a chuan a awmhmun aṭangin ball a vawm ta ringawt mai a ni. Bill Woodfull-a hian bowler inhliam chu remchangah a la duh chuang lo a, Larwood-an a ball vawm hnuhnung panga chu a block sak a. Inkhel (test Match) a tawp ta nghe nghe a ni. Bodyline Series-an tih maiah hian, a hunlaia a ball vuak thiam leh run a siam tam theih em avanga tih ngaihna an hriat loh, Donald Bradman-a run siam tur dan nan leg tump zawnah emaw, a leg sump line pawn hretah England ho chuan ball an vawm a. Batsman tan chuan, lo vuak loh law law emaw, lo hook emaw angai a. Leg side-ah fielder an dah vak bawk a. Inkhelh an ti harsa êm ém a, Batsman tan a hlauhawm hle bawk. Bradman-a dan an tum ber a nih rualin, Bill Woodfull-a leh batsman ṭha dang pawh hemi tactic hmang hian an bitum tel tho a ni.

Bill Woodfull-a nun dan leh a khawsak dan zahawm tak avangin 'England leh Australia inkar chhe thei hial tur kha a him phah a ni,' an ti hial! Chutiang chu hruaitu ṭhain a nghawng chu a ni. Australia National Cricket team captain ropui ber zinga chhiar tel reng a ni. Chu chu a ni, hruaitu ṭha-in nghawng an neih theih dan chu!

Tuna US a state pakhat ni ta, Texas hi tun hma chuan, commanche Indian ho khawsakna a ni a. Commancheria chhungah a awm tihna a nih chu. Europe aṭang mi an han pem ṭan a. Pem tharte humhim turin Stephen F. Austin-a khan ama sum sengin Texas Rangers a din a. Commanche ho lakah te Texas a pem hmasa, inbengbel ho chu an chhan him ta a ni.

Texas Independence War-ah te, Mexican War- ah te pawh Texas Rangers hi an ṭangkai zui hle. An zinga hming thang ber pakhat chu Rangers Captain John Coffee 'Jack' Hayes-a a ni a. Leading light of the Texas rangers tiin an sawi ṭhin. A huaisen bawka, an hunlaia Red Indian (Native American) hruaitu pakhat, Flacco-a chuan, Capt Jack Hayes hi 'Bravo too much' tiin a sawi ṭhin.

Texas Rangers Captain a ni a. A thuvawn chu, 'Eng hunah pawh, eng dinhmunah pawh a naute chuan a thu an awih tur a ni,' tih a ni a. A thu chu awih tlak a ni tih tihlan nan, amah chu engkimah hma hruaitu a ni. Nun leh chetzia in a lantir ṭhin. Khawvel pum huap pawha Texas Rangers te ngaihsan an nihna chhan pawh Jack Hayes-a vang hi a ni.

Hruaitu ṭha chu a mite tana beiseina petu a ni. Tibet sawrkar a lo tluk khan India ramah 1959 khan an hruaitu lu Dalai Lama hoin an lo tlan chhia a. Tun thlengin an la awm. Hnam anga an nihna (Identity) an la hloh lohna chhan pakhat chu Dalai Lama vang hi a ni. Dalai Lama nen hian birthday kan inṭawm a, chutiang te chu ka han sawi tel ve bawk a nih ber chu.

Hmaichhana a tak ngeia ka hmuh, hruaitu ṭha dang han sawi leh ila. Nithum chhung an bulah kan awm a. Taiwan rama Atayal hnamte hnen aṭangin thil tam tak kan zir a ni.

Lal hrang hrang ka hre ve nual, Atayal hnamte Lal, Smangus khaw roreltu Masay Sulung-a kha rilru-ah a cham zui reng dawn a nih hi. Lal ropui tak, taima tak, khua leh tuite tana hma hruaitu, khua leh tuite train ṭha bawk si a ni.

Kha Lal hnen aṭanga zirtur ka chhar chhuah ṭhenkhatte kha han sawi chhawng leh ila..

1. Zir sang lo mah se mi thiam a ni: Elementary sikul pawh chhuak mumal lo a ni a. An khuaah sikul a awmloh avangin nikhat kala hlaah sikul an kal ṭhin a. Kal lamin thang a kam a, a thangawk a hmuh chak em avangin sikul tlanboin thangawk en a ching a. Sikul zirna a chhuak mumal ta lo. Tunah chuan pa upa lam a ni nain, a thluak a fimin a fing êm êm a. A khua leh tuite tana ro a relsak dan hi a ropui hle a ni.

Kan sawi tawh a, a khuate chu Eizawnna a thlakpui hlawk a. Eco-Tourism lamah an kal a. Ram an inṭawm vek a, hnathawh tur an insem a. Zat leh zatin hlawh pawh an in sem vek a ni. Chutih rual chuan an environment dinhmun a hrethiam em em a. Mikhual tlawhtu an ngah lutuk chuan an environment-in a tuar dawn tih a hria a. An sum lakluh ṭhin chanve chân pawh pawi ti loin an khaw tlawhtu mipuite hnar thian ngamin thutlukna a siam thei a ni.

Tunlai khawvel kalphung a man êm êm mai bawk a. Chu chu a fakawmna a ni. Chanchinthar pawh a lo hre ve zel a ni.

2. Pathian ṭih mi a ni: "Isua Krista zirtirna" chu an khaw innghahna a ni a. Zing tin hnathawka an chhuah hmain hnathawka chhuak turte inhmukhawmin, hriattur ṭul an inhrilh a. Ni 1.07. 2019 zinga kan tel ve pawhin, an khaw aiawh a, food safety chungchanga workshop a telin report a pe a. An tih tur leh tih loh tur a va zir chhuahte a sawi a. An lal chuan, a lo ziak chhawng malh malh mai a ni. Infuihna hun an hmang a, a tawpah Lal chu a ṭawngṭai a, hnathawk turin an kal darh ta a ni. Lal hian, "Tunlai khawvel ka thlir hian, Lal Isua lo kal hi a hnai tawh niin ka hria" a ti.

3. Ecology lama a thlir dan: Environment/ecology lam a ngaih pawimawh avanga an sum lakluh ṭhin a chanve lai kiam dawn chung pawha a thutlukna a kaltlangpui dan kan sawi tawh a. A khaw chhunga an thiltih ropui deuh mai chu, Eng (Light Bulb) an chhit dan an thlak danglam kha a ni. A hma chuan keini rama kan chhit ang tho an chhi ve a, insect chi hrang hrangin an bawm a. Khangte kha an luhai leiah an tla dul a, motor-ten a chil a, species vang tak tak an chan phaha an hriat avangin, an khua a chhit tur bik university pakhatin an siam sak a, insect te tana buaina a awm ta lo a ni. Thing leh mau a tam avangin, Typhoon tuar ve mah se, hmun dang angin a nghawng a nasa ve lo.

4. An hnam tana him a ngaihtuah ṭhin: Sawrkarin New Taiwan Dollar mtd 50 pek a tum a hnial ngam ngat a ni. An chheh vela hnamte chu, mi hausa hoin an luh chhuah a, sumdawnna kawngah a chak lo zawkah an ṭang chho ta a, an khua erawh chuan, tuma chunga innghat loin kum tin US Dollar nuai 7 an hlawh chhuak thei ta zawk a ni.

5. Ramvachal a ni: Ama kut ngeiin savawm panga a tihlum! Savawm thah hi an hnamin pasalṭha an tehna a ni. Savawm chu sa thah thiang lo (protected animal)-a puan a nih takah chuan, a ni pawhin thu awihin savawm chu a pel zui ta bik lo a. Amaherawhchu, a lungleng lutuk a savawm ngai chuan, savawm lem chu thingin a tuk ta ringawt mai a ni.

6. A taima: Lal a nih avangin a awl bik lo a, a taima em em mai. Inkhawm lai tih loh chuan, hnathawh kawr a ha a. Hna a thawk ṭauh ṭauh reng mai a ni.

July ni 27, 2015-a a lei thawhrimna te chawlhsantu India President hlui leh, scientist lar APJ Abdul Kalam-a kha, Indian Space Research Organization (ISRO)-ah, Satellite Launch Progamme-a Project Director a ni ṭhin a. Ṭumkhat chu, Sattelite an kap chhuak leh dawna, vana a vir kualna tur (Orbit)-a han dah tur an ni.

An han kah chhuah ni chuan, a tirah a han dik ve na a, lei lamah a rawn tla leh ta mai a. An hlawhchham chiang hle mai. Press ho hmachhawn angai ta a. Chutah chuan, ISRO chairman Dr. Satish Dhawan-a khan, “Hei hi chu keiman ka hmachhawn ange,” a ti ta tlat a. Chu an hlawhchhamna chu, "Ama thiamloh a ni a, tumah midang mawhpuh tur an awm lo a ni," tih chu Press mite, amah hual ṭhuptute chu a hrilh ta a ni. Zak leh mualpho em ema inngai, Kalam-a leh a hote chuan an hlim ta em em a. Theihtawp an han chhuah leh ta a, kumkhat pawh a liam hma chuan satellite dang an kap chhuak leh thei ta a. An hlawhtlinna ni a lo thlen thung erawh chuan, Satish Dahwan-a chuan Abdul Kalam-a chu a ko a, “Kalam, nang va kal rawh le. Nangin va hmachhawn rawh, in hah tawk tawh a lawm le,” a ti ve ta thung a ni.

Mizo te hian pawl hrang hrang kan ngah hle. Kohhran leh khawtlangah inrelbawlna pawl hrang hrang kan nei a. Chûngah te chuan hruaitu hna thawh angai ṭhin. Mimal sumdawnna leh sawrkar hnathawhna thleng pawhin, hote kan nei a. Hruaitu hna thawh angai ṭhin a ni.

Chung hruaitu hna kan thawhnaah chuan, mi tam tak chu chetṭhata hmingthatna laka, chet chhiata mi dang mawhphurhna anga dah, mi danga burbun ching daih kan awm ṭhin. Huho anga kan awma, hruaitu hna kan thawhnaah hian, Kan hnuaia miten anmahni pualin thil an lo tih ve a ṭul a. Chutiangah chuan, an chetṭhatnaa hmingṭhatna kan têl dawn a nih chuan, an chet chhiatin a hmingchhiatna kan phurhsak ve ngam a ṭul a ni.

Kalam-a leh a pawlte an chetsual tuma, Prof. Satish Dahwan-a’n, “Ka thiamloh a ni e. Ka mawhphurhna a ni,” a tih hian, tumahin an hmuhsit phah lo. ISRO hnuaiah a titu bik pawl hran an awm bakah, hotu hran Kalam-a an nei. Mahse, Satish Dahwan-a chuan, an tawrh ai a tawrh sak ngam. Chutiang hruaitu a nih avang chuan, a hoten a aia ṭha leh zual zawka tih an duh a, an thawhrim phah a, a hnu lawka an han hlawhtlin leha, kalama hnenah Press hmachhawn angaiha, an hlawhtlinna lallukhum tir tura Satish Dahwan-an Kalam-a a tirh hian, tumahin Satish Dahwan-a an ngaihnep phahin, an ngaih hniam phah lo. A rei a, midang kaihhruai a lo thiam zia a fiah tulh tulh a, a ropui tawlh tawlh a nih hi.

Eng hunah emaw hruaitu kan nih ve a ṭul ang, kan hlawhchhamnaa mualphona nghawngkawl bat ngam, kan hlawhtlinnaa mi dangte chawimawina khumtir ngam hruaitu ni ila, khawtlang, kohhran leh ram leh hnam ang pawhin kan hlawhtlingin kan ropui zawk ngei ang.

Hruaitu ṭha chuan, amah a indah hmasa ngai lo a, ama hlawkna tur leh ama dinhmun ṭhatna tur ngawt atchilhin a buaipui lo. Mipui nawlpui tana ṭha ber tur angin hma a la a. Dik nia a hriatah a ding tlangin, mi nuihzat, deuhsawh hlawh phah dawn pawh nise, nakin zel atana ṭha tur nia a hriatah chuan huai takin hmalam a pana, a hunlaia mi ngaihdanah a buai lo. A ṭul hunah a luhlula, hlauh leh tlawn bik a nei lo a, a tihtur koa tla chu huai takin a hlen mai a ni. A thle ve mai mai lo.

Vawiin hi ka ‘Birthday’ a ni a. Birthday pualin, hruaitu ṭha chung­chang titi ka han vawrh ve a ni e.