Guest writer
F. Vanlalrochana
PATHIAN A AWM EM?
Who is the third who walks always beside you?
When I count, there are only you and I together
-Ts Elliot (The waste land and other poems)
Ngurauva chu, a naupan lai aṭanga Pastor ni tura a paten Pathian hnena an hlan a ni a. Pastor zirna kawng zawh ṭan tura a chhungten an han nawr chhoh chuan a hreh hle, “Pastor ni tur chuan koh ka nih Ieh nih loh ka inhre chiang lo a, chu loah damchhunga Pathian thu sawi mi han ni tur chuan, hmuh theih si loh, khawih theih bawk si loh Pathian chu hriatna chiang tawk neih ṭulin ka hre bawk a. Ka pate thu chu hnial nawn ka hreh si. An duh ang tak chuan ka dil ta nge nge a,” a ti a ni. Thu awih vangin a dil a. Zawhna a la ngah rih hle.
Aizawl-a High School a han kal chuan, a rilruah chuan zawhna chhan fiah mai harsa fu fu hi a la awm reng a. Chung zawhnate chu:
(i) Pathian kan tih mai, hmuh theih si loh, khawih theih bawk si loh, benga a ri pawh hriat si loh hi miin eng hriatna hmangin nge an hriat?
(ii) Pathian awma kan ngai ringawt hi naupan laia min zirtir kan ṭhan lenpui a ni mai lawm ni?
(iii) A chhan kan hriat thiam lohva thil lo awmte hi Pathian tihah kan ngaihbel mai ṭhin a ni em?
(iv) Mihring hian thih hnua la nung zél tur thlarau kan nei tak zet em? Eng nge a chianna?
(v) Chhui chiang ngam lem lovin thil belhchian dawl mang lo hi kan buaipui mai mai a ni lo maw? tihte -hi a ni a. Fiahna tak tak awm si lo, rinthu ringawt damchhunga han buaipui mai chu tiin enghelhah ka nei ta a ni.
An hunlai ngaihtuah hian, Rev. Lal Ngurauva hian a lo ngaihtuah ril khawp mai. Tunlai thlenga Pathian a awm lo ti zawnga sawitute zawhna ang hi a lo zawt daih tawh a. Anni hunlai khan an khawvel hmuh phakah Pathian awm rin loh phahna tur thuziak emaw en tur an la hmu pha lo. Lehkhabu pawh mi nazawngin an la chhiar pha lo. Khatiang ni si khan, a chunga kan tarlan takte khi a lo ngaihtuah daih tawh. Chung a zawhna te chu, khawvel finna kaltlanga a chhanna zawng loin, a rinhlelh Pathian hnen aṭangin zawhna chhanna a nghak a. A nghak chhuak ta nghe nghe a ni.
July 20, 1949 zan chuan mumang a nei a; damlo thi mai tur, Pathian pasarih inpunkhawm pawhin an tihdam zawh sen loh loh tur mi tam tak awmna in a lo tlawh a, a han chhuak leh tur chuan chung dam lo zawng zawng natna belhkhawm chu a kai ta tlat mai a. A harh ta a, a han thuchhuak a, “Mumang” tia muthilh leh a tum pawhin a muhil thei lo. A ṭawngṭaiin chhangtu a awm mai si lo. A taksa chu khawsik ang hian a bawh chum chum a. Sikul chu a kal hram hram a, tih tur a ti tawk tawk a ni. Durtlang Damdawi inah a han inentira, a natna engmah an hmu si lo. A thinlung chu, “Lalpa hmuh che ka va duh ém,” tiin a ṭawngṭai reng ringawt mai a, chaw ei leh mut pawh harsa a ti. Ngawi rengin a tuar ru ngat ngat mai a ni.
August thlaah chuan rei lo te chawlh a awm a, an khua Khawilailung-ah a han haw a. A pate chuan, “I va cher ém ém ve, engtizia nge?” an lo ti a. Hreh tak chungin a awmdan chu a hrilh ta a. A patea chuan, “Lalpa, i thu thu ti mai rawh, chu chu ṭawngṭaina sang ber a ni. Pathian thu thu a ni thova, kan tan pawh chu chu a ṭha ber zél a ni,” a ti a. Ani chuan, chu chhanna chu kha a ti khawp mai. Tihngaihna hriat tawh loh hnu pawhin Pathian hnena zawr zana inhlan chu harsa a la ti hle a. kum 1946 Pawhchhiat laia, ‘Isua hmangaihnain mi sual dum ber a silfai’ ni ngeia a inhriatna lo nei tawh mah nise, zawhna a ngah ta hle a, Pathian hi a awm tak zet em? tih chu a zawt ring ta hle a ni.
Aizawl a thlen thlak hnua Chawlhni hmasa ber zan inkhawmah chuan Zosap Pu Samuela’n Kraws thu a sawi a, mahni khenbeha awm ve a pawimawhzia a sawi a. Chu chuan a rilru chu a khawih hle a, a ngaihtuahnaah a cham ta reng mai a, Bible-a Kraws lam hawi thute chu a chhiar ngun tan ta a. Zan khat chu a mumangah Bible a lo chhiar a, a thu chhiar chu: “Chhangphut ringa kawṭhalo santen mah an tuar loh chuan, buhfai ringa kawṭhalo santen, khawsik tel phei chu an tuar lo leh zual ang,” tih a ni. A tukah chuan Bible-ah chu thu awmna chu a zawng a, a hmu mai thei si lo. Tuk khat chu Rev. Zairema a inah panin a awmna lai awm a zawt ta phawng mai a. Bible-ah chuan a awm lo a ni tiin a hrilh a. Mahse a rilruah chuan thusawi neiin a lang tlat mai a, chu chu “Kohna néma koh awih loh maha thiam loh chantirna an pumpelh loh chuan, kohna rum tak awih lo chuan an pumpelh lo lehzual ang,” tih ang deuh a ni. Khawsik ang deuh a bawh chimtu kha a la awm reng bawk si. Mumang ringawt chungchanga chuti taka lumleh tak mai chu, mite ngaihdan tur pawh suangtuah thiam a har. Chutih rualin, chhungkua aṭanga Pathian rawngbawl tura an lo inkawhhmuh thinna te leh harsatna a insiam dan te pawh a hre ve reng thova. Hetiang hi tawk ta lo ila, a damchhung kawng zawh a dang daih ang em? tihte thlengin a inngaihtuah phah hial nghe nghe.
A hnu lawkah chuan thil danglam tak a la hriat ngai loh leh la tawn ngai reng reng loh a tawng a. Mita hmuh ni si lo, benga hriat pawh ni lo, kuta khawih theih pawh ni si lo; Ama chhunga awm a, a taksa pawn lamah pawh hual vektu “AWM” chu a tawng ta a. Chu chuan a thinlunga phurrit a tibova, thih hrehna a bo daih mai bawk a. Chhunah pawh, zanah pawh, men pawhin, maimitchhin pawhin a ngai rengin a awm. Pathian a hmuh hnu chuan a awm dan a danglam ta hle. Heti hian, a sawi a, “Hemi ‘awmpuina’-ah hi chuan ‘mahni’ hi chiang takin a lang fai vek a, khenbeha awma Pathian nen englai pawha inluanfin a hlu ber chungchuang lak mai. Khawii hmun mah hi a hrehawm lo. A nuam hle a ni ringawt lo; dawihna te, mahni hmasialna te a la kiang vek a, tuar pumpelh duhna te pawh a lan vek a ni. Awmna apiang mai hi Pathian lalna, Amah nena awmna a ni zel. Sawi sen a ni lo va, mihring tawng in daih loh te pawh a awm a ni mai thei e. Mihringin awm vea kan inhriat aiin hemi ‘AWM?’ hi a awm chiang zawk niin ka hria,” tiin.
A chhan hriat lohvin lungngaihna chhum dum khan a tuam leh zauh ṭhin a, mahse chhum dum chu a kiang tial tial a, 1951 tawp hnu chuan a kiang hlen ta. Isuaah mihringin Chhandamtu Pathian an nei a ni tih rinna pawh a rilruah a chiang ta hle. Kum 4 vel zet chu Pathian awm rinhlelhnain a tibuai a, a tawpah a veng ve ta chauh a ni.
Mihringte hian zawn kan nei ṭhin a. Pathian a awm em? Tih zawhna hi hmasang aṭangin an inzawt tawh a. Chhanna hrang hrang pek tumin an hmanhlel ṭhin a. Lal Isua hun hma fe kha, Pathian awm ringtu ho chuan ngaihdan tam tak an lo tlangaupui tawh a. Aristotle-a khan Pathian awm hi a ring a. Kristiante Pathian ang hi chuan a thlir chiah lo nain, lei leh vana thil lo thlen chhan hi chu Pathian avang chu a ni, a ti a ni. Khawvel thil thlengah hian a inrawlh lo a. Amaherawhchu, khawvelin a thlen tum leh a awm chhan ber chu amah a ni thung. Pathian awm ringtu (Theistic Philosopher)te tan hmun pakhat Cosmological Argurment an tih mai hi Aristotle-a rawn tih hmasak a ni a. A hnu lamah hian Thomas Aquinas-a leh mi dang dangin an rawn hmang ve ta zel a ni. Pathian awm rin lohna lam tlangaupuina hi chu Aristotle-a te ai chuan a tun lai deuh a. Epicurus-a te phei kha chuan, he lam kaihhnawih lek lek phei chu lo sawi tawh mah se, kum 1560 AD bawr chho aṭangin Atheism kan tih ang hi chu a rawn awm langsar tak tak chauh a tih theih ang! Sam 53:1-ah chuan, “ Mi â chuan a rilruin ‘Pathian reng a awm lo’ a ti a,” tih kan hmu a. Sam bu hi BC kum zabi parukna bawr velah ziakin an dah fel tawh nia ngaih a ni. A rei tawh hle!
Lal Ngurauva Ralte, pastor zir tura serh hran meuh pawhin a ringhlel a. A tawpah a hmu fiah a. Pastor a han nih hnu, USA a zu zir leh pawhin, rinhlelh tum a nei leh tho. Chak lo tak chungin a zui fan fan a, kohhran rawngbawltu ropui leh pawimawh tak a ni satliah mai lo a, rambuai hun thima mahni nunna thapa Mizo mipuite himna leh thlamuanna tura thawk chhuakin, hotu ropui tak a ni zui ta a ni.
Philosophy of Religion tih bu ziaktu hemi lama mi thiam chungchuang, John Hick-a chuan Pathian ringtu leh ring lotute hnial fung chu chik taka a thlira a zir chian hnuin, mihring finna aṭanga Pathian awm leh awm loh chu fin fiah theih a ni lo a, Theologian-hovin Pathian a awm ngei a ni tih finfiahna an chhawp chhuahte chu hnial rual lohva Pathian a awm tih tan chhan tlingah a ngai lo. Atheist-hovin Pathian a awm lo ngeia an rinna chhan an sawite pawh chu chhan tha tawk a tling lo a ni, a tih sak bawk. Pathian awm leh awm loh hi mihring finnaa ngaihtuah chhuah chi ah a ngai lo.
John Hick-a ṭanhmun hi a ṭawmpui thui theih viau mai. Lal Ngurauva pawhin, Pathian chungchangah zawhna tam tak a nei. Thutlukna a siam nghal ringawt lo a. Mihring finna ringawtah zawng loin, mihring finna piah lamah a zawng a. A rilru kharkhipa a pawm theih chin bik thliar loin, a thinlunga zawhna chhan sak theitu a nghak a. Pawm loh sa a tum lem lo. Zawhna chhan sakin a awm a. Ram hla takah te hruaia awmin, chak lo tak mah nise, thuam mawia awm zelin, a dam chhung hun rinawm taka rawngbawlin, rawngbawltu zahawm leh ropui tak niin a rawngbawl hun chhung a khar thei a ni.
‘Pathian a awm em?’ tih thu kan han ziahah hian, Pathian awm leh awm loh thu zu chai ril vak ka tum lem lo. Pathian awm rin harsa ti em em chu rawngbawltu ropui a nih thu kan sawi tawh a. Mi pangngai pha lo pakhatin fakna hla ropui tak phuahin, ‘Mihring finna hian Pathian thuruk hi a ngaihtuah chhuak pha lo a ni’, tiin chumi hlaah chuan a puang chhuak. Chumi thu chu han sawi leh ila.
Kum 1936 Good Friday khan Sailam kohhranah Upa Khuangzikan thu a sawi a. Thu a sawi lai chuan Chawngkhupa khan ‘Aw Khawngaihtu Pathianin,’ tih hla thluk hi a dawng a. Biak Ina an inkhawm lai hian Van mipui ri niawm hi a hria a. Biak in ceiling-te chu ri chhuai chhuai hian a hria. Upa Khuangzika’n a sermon chang thlan pakhat atan, “Mifing finna chu ka ti boral anga, remhre remhriatna chu ka paihthla ang" 1 kor 1:19 tih a hman hmang chuan Chawngkhupa chu hla thu a dawng bawk.
Aizawl Jail-ah chu hla chu puang chhuak tura tihna a dawng a. Chumi avang chuan a puang chhuak mai lo. Heng lai hian Chawngkhupa hlimsang chu a bawraw hle mai a. Sailam Lal Lalthawvenga thupekin rip chhungah an khung a. Tlangval hoin an veng ṭhin. Zankhat chu ruah a sur bur bur laiin, amah vengtu tlangval ho chu an muthlu vek a. Chutih lai chuan a tlanchhuak a. Upa Khuangzika nihliap hmansakin Aizawl a pan ta a ni.
Kelsih lal Lalsailova hnen aṭangin Aizawl jail tan theihna tura sawipuina lehkha a dil phei a. Chumi keng chuan Aizawl a thleng phei a. Aizawlah chuan Naga Officer pakhat, Pu Lalhema makpa Kevi-a hnenah chuan, ‘A hla phuah puan chhuahna atan Jail tan a tul’, tiin jail tan a dil a. Lalsailova lehkha a hmuh tir bawk. Jailah chuan an luh tir ta a. Aizawl jaila atan lai chuan Sailam biak ina a benga lo ri hla thu leh thluk chu lo ri nawn lehin, "Aw khawngaihtu Pathianin," tih hla chu a puangchhuak ta a ni.
Miin mi pangai pha zan loa an ngaih, hlim sang, rip chhunga an tan tir hial chuan, "Mihring mihrinna hianin, a ngaihtuah chhuak zo lo va che, ka chhandamtu i thuruk hi," a lo ti chhuak a. Chu chuan Chatuan Pathian finna thuruk thukzia a tarlang chiang em em a ni.
Pathian awm leh awm loh thute hi inhriatsiakna hmanga sawi fel chi a ni hran lo. Kristian Apologetics tih kan sawi pawh hian, khawngaihna nena kan sawi loh chuan, hriatna chhuanna mai a chang thei. Benga hriatna mai a ni ve thei fo. Pathian awm ringtute pawh kan thu leh kan thiltihin ring lo mite chu ‘Mi an khenbeh chu’ a entir theih loh chuan, ‘Nunna a awm,’ kan ti thei lo ang.