Guest writer
F. Vanlalrochana
ZIRNA LEH EIZAWNNA LAM
Tukin chu zirna leh eizawnna lam hawiin i han titi ve thung dawn ila. Thu pawimawh tak tak hlawm thum kan sawi dawn a ni.
PAWL 12 PIAH LAM...
Pawl 10 result a chhuak a, pawl 12 result a chhuak leh a. Pawl 10 pass kha chu, Science/Arts/ Commerce/ vocational course an kal ang, a bak vak a awm rih lo. Pawl 12 leh a piah lam hi eng ang chiahin nge an thlir phak ang tih hi ngaihtuahnaah a awm. Pawl 12 pass tharte pawhin an hmalam hun hi eng ang chiahin nge an thlir thiam ang?
Science zir chuan, Technical Entrance Examination te an han bei ang a. MBBS, Bvsc BDS leh BE chu thuhran nise, subject dang ho pawh a zir theih avanga zir leh ringawt an awm ang. Chu chu mahni career atana thil ṭha ber a ni kher lo thei.
Arts la tan pawh, a ṭhen chu BA an han zir a, MA an han zir chhunzawm leh a. Research bei chhunzawm mai pawh an awm bawk a; a ṭhat vek rualin a ṭha vek kher lo thei bawk.
Kan academic performance a zira mahni career tur thlan thiamte hi a ṭul. ‘He'ng hi zir zo ila engnge ka tih ang’, tia ngaihtuah nachang hriat a ṭul.
Civil service lam tui tan chuan, Higher Secondary School-ah chuan Science lak a ṭha viau. Graduation course-ah chuan Arts lak zui a, competitive exam tura inbuatsaih zui a ṭha.
Lehkhabu chhiar uar te, chanchinbu chhiar tithana neih leh Note bua thil chhinchhiah peih leh, BA zirlai kan nihlai aṭanga Civil service exam syllabus lo neih a, khami mila lehkha zir leh chhiarte a ṭha.
Academician nih tum chuan, mahni subject thiam hneh a pawimawhzia chu sawi a ngai lo, academic record ṭha neih a ngai. Tin, kum hloh tam zawnga hun khawhral hi a pawi thei fo bawk. Lehkha chhiar leh ziak peih tak tak nih a ṭul bawk.
MBBS emaw, BE emaw thil dang engpawh, kan tuiin kan peih tak tak ang em tih in ngaihtuah a ṭha. Mahni tuina ni lem lo zir pawhin degree chu a neih ve mai theih a, eng subject-ah pawh. Ei erawh kan tling lo duh fo.
Engpawh ti dawn ila, Graduate tal nih tum hram hi chu a ṭha. In sa tur pawhin a ṭul. Mahnia sumdawnna bul ṭan tur pawhin a ṭha tho tho. Mi dik, danglam bik kan nih erawh chuan thuhran a ni.
Chhungkaw pakhatin in an han sa dawn a. An mistiri khan, architect plan ang kha a en thiam ta tlat lo a. A ban an phun hman tawh nain, an in ban ta nge nge a. Mi dang an ruai leh ta a ni. Idea thar nei turte, kawng thar zuan turte chuan hriatna zau leh thiam san deuh hi thui takin a pawimawh. Engang hna pawh thawh tum ila, a sang lam zel zir hram hram hi i tum ang u.
Tum mumal tak neih a, chumi mila lehkha zir a, mahni pawh inbuatsaih a ṭha. A nih loh chuan, hun hlu tak khawralna mai mai a ni ṭhin.
Miin an zir kan hria a, ngaihtuah chiang mang loa zir ve leh pawp te hi kan awm ṭhin. Pawl 12 kan lo pass ta a, thui tak thlir thiam a ṭha khawp mai. Nu leh pate pawhin mawhphurhna lian tak kan nei. Kan duhzawng hi kan fate nih tir tum kher a ṭul lo a. Kaihruai thiam thung ila. An mizia leh tuipui zawng mila kaihhruai thiam a pawimawh viau a ni.
Pawl 12 pass thar tan Army, Navy leh Airforce-ah hna a awm. Naupang te in an pension leh thei a, chhungkaw tan a ṭha viau bawk. NDA lamah a kal theih bawk a, hei chu a tui leh ti ṭha fal deuh nih a ngai ve. Lehkha zir zawm mai loh pawhin hna ṭha tak thawh tur a awm zui tho tihte pawh hriat a ṭha a. Zir zelna kawnga kan tana ṭha ber tur thlir reng chungin thutlukna hi siam fo a ṭha bawk.
Pawl 12 piah lam thlir thiam loh chuan, degree nei vel ul, hna mumal nei lo leh ei tling lo deuh hian a inchhuah ve theih tlat a ni.
Hengte avang hian ngaihtuahna sen a, fim kara ngaihtuah a, chhungkuaa ruahmanna leh thutlukna siam a ṭul ṭhin.
Kum 2018 HSSLC exam-ah khan mi 11,802 in an exam a. Mi 9500 an pass a. Mi 2096 an fail a, Compartment mi 206 an awm bawk. Pass percentage hi 80.49 a ni. Kum 2021 phei chuan zirlai 11,491 an exam a, mi 10.089 an pass a. Pass percentage hi 87.80 a ni. 2016-17 khan Mizoram chhungah hian College zirlai 14, 393 an awm. Chung zinga 11,698 chu Arts zirlai, a bak zang Science leh Commerce. BA, MA kan zawha kan inelpui turte tamzia hi ngaihtuah ila. Zir chhuak tawh, hna la hmu lo tam fe an awm bawk.
Hetianga harsatna kan tawhna bul chu pawl 12 piah lam kan thlir tawi vang a ni ṭhin. College-ah admission kan ti ve tawp a, subject remchang kan la a, tum bulfuk nei loin lehkha kan zir ve zel a. Kan zir chhuah hnuah bangbo fein hna kan zawng leih leih ṭhin. Kan college kal laia ‘enjoy’ chiam kan tum avangin kan zirlai kan thiam lo a, kan mark a ṭha tawk ṭhin lo bawk.
Pawl 12 pass ṭhat ngawt a ni lo, ṭha vak loa pass pawh hnualna tur a awm chuang lo. Kum 10 lo la awm turah eng dinhmunah nge din ka duh tih ngaihtuah chungin pawl 12 piah lam nun hi hman tur a ni. Eizawnna tling thiamna nei turin rilru siam ila. Zirna kawng tluang zawh ringawt chuan, ei kan tling mawh khawp mai. Pawl 12 pass thei tawh chin chu, ngaihtuahna seng thiam rual kan ni tawh a, kan nu leh pate nena ṭangruala theihtawp chhuah tlan a ṭul ta e.
SSC HNA LAKHO LAM HAWI A HUN:
Mizoram aṭanga IAS, IPS leh Central Service danga lut thei kan tlem tial tial tiin kan in fuih thar leh ṭan a, a ṭha viau. IAS ngau ngau phei chu kan in fuih a, kan infuihna lamah kan in dem a, kan in hmusit titih a. Mi zawng zawng IAS kan ni thei lo a, kan ni chak vek lo a, thluak lamin tlin mah se, miziain a hawi loh zawngte pawh a awm ve. Mizo hnam tana dinhmun ṭha hrang hrang ni tura kan infuih hi a pawimawh ber. Eizawnna kawng awm thei hrang hrang kan in kawhhmuh a ṭul lehzual.
Staff Selection Commission (SSC) hian exam hrang hrang a buatsaih ṭhin. Group B hna an lak hote hi pawh hi a ṭha em em mai. Asst to CSS nei ṭhup ila, central secretariat-ah ṭhu ṭhup mai sela, hnam ang phei chuan kan tan a ṭha viau ang. UPSC group A hna lak dang CAPF Assistant Commandant hote pawh exama tlin tum turte hian infuih sauh sauh zawk a ṭul tain ka hria.
IAS-ah chuan tlin luai luai a har. Thiamna leh theihna lam inang reng pawh vanneih leh vanneih lohah a innghat thui hle. SSC Group B te hi chu kan tling fur thei ang, in kaihruai ṭha ngat ila. UPSC Civil service atana kum 6-7 paih ai hian SSC lam hawi turte hian in fuih ilangin kawng tam takah kan sawt pui awm mang e aw ka ti ta fo mai.
Ka awh tak chu Asst to CSS nei nual ila, Central secretariat-ah hian ṭhu fur ila. Reiloteah Section officer an kai ang a. US/DS te an han ni ang a, a rei ang a, a hlu dawn chauh.
Staff selection Commission hi India rama hna latu lian leh pawimawh tak a ni. Parliament-in Service Selection Commission report 47 na (1967-68) rawtna anga din a ni. 1999 khan a kalphung tur an siam ṭha a, Combined Graduate Level Examination hi an buatsaih ṭhin a. Central sawrkar hnuaia ministry leh Department hrang hranga thawk tur an la ṭhin a ni.
Combined Graduate exam bakah hian
1. SSC Combined Higher Secondary
Level Exam (SSC CHSL)
2. Junior Engineer
3. Hindi Translator
4. SSC GD Constable
5. SSC Multitasking
6. Scientific Assistant Post
7. Selection Post
8. Central Police Organization
a thawk tur la turin exam an buatsaih ṭhin.
Combined Graduate Level exam-ah hian a hming ang hian graduate chin exam theih a ni a, Group B leh C hna thawk tur an la. Exam ṭum khata diltu pawh hi mi maktaduai 1.5 zet te an ni ṭhin. General Knowledge, Reasoning, Quantitative Aptitude, English-ah te zawhna an chhang ṭhin.
Exam hi chhawng li emawa kalpui a ni a. Theihtawpa kan zir chuan kan tlin lohna chhan tur hi a awm lo. India ram hmun hrang hrangah sawrkar hna ṭha tak thawka kan inzar pharh theihna a ni a, chu chu kan hnam tan pawh a la hlu deuh deuh dawn. Kan vah chhuah tam a, kan hmuh tam a, kan tawn tam hi kan hnam ṭhan zelna atana pawimawh a ni.
Combined Graduate Level exam kal dan tawitein sawi ila -
Tier I: Preliminary
The Tier I exam chu multiple choice a ni a, hengte hi a huam -
General Intelligence and Reasoning
General Awareness
Quantitative Aptitude
English Comprehension
Section tin hian mark 50 puin, a pumpuiah mark 200 a ni. Tier-I hi chu 2018 chuan online-a exam a ni.
Tier I-a tih ṭhat dan a zirin Tier II leh Tier III-a exam chhoh zel theih a ni.
Tier II: Mains Exam
Tier II hi Mains exam tih a ni. Objective multiple choice tho a ni a, section li a awm. Section tinin mark 200 a pu ta thung.
Heng te hi a huam
Quantitative Aptitude
English Language and Comprehension
Statistics
General Studies
1. Finance & Accounting.
2. Economics & Governance.
2018 aṭang chuan hemi stage pawh hi online a exam a ni ta.
Tier III exam: Descriptive Paper
Hei chu ziaka chhan ngai a la ni.
Essay writing, letter writing, Precis leh application writing a ngai ṭhin.
Tier IV exam: Data Entry Skill Test / Computer Proficiency TestEdit
Chhawng lina hi 2016 aṭanga siam thar a ni a, kan hna dil a zirin exam pahnih la hmachhawn a ngai thei.
1. Data Entry Speed Test (DEST): Hei hi Tax Assistant. Central Excise & Income Tax) dik tan a ni ber.
2. Computer Proficiency Test (CPT): Word processing, spread sheet leh slide siam te a huam.
Heng loah pawh hian Kan hna thawh theih tur chi dang tam tak a la awm. Combined Graduate level exam bak pawh exam dang SSC in an conduct te pawh a chunga kan sawi tawh khi. Indem mai loin, in kawhhmuhna ṭha leh inkahhruaina ṭha nena hmalam pan zawk tur kan ni ang. Matric pass tawh chin phei chu mahnia inhaiven a, mahnia inzawn ve nachang hriat tur a ni.
INTERVIEW LEH A KAIHHNAWIH: Sawrkar hna laknaah te, sawrkar hna ni loah pawh interview hi chu a pawimawh reng. Interview hmachhawn hi thui takin a lo inzir theih a. Interview hmachhawnnaa hriattur thil tawite han sawi lang tel ila a ṭha awm e.
1. Interview Board a ṭhute a mihring hriat lawk theih angte chanchin lo zir hmasa rawh. Eng hnathawk ṭhin nge, eng subject la ṭhin nge tihte. Ni danga interview-ah englam hawi nge zawhna an zawh ṭhin tihte. Public Service Commission buatsaiha interview hmachhawn dawn chuan, member-te chu hriatsa an ni ṭhin.
2. Zawhna tlanglawn chhang thei tura inbuatsaih tur. "Eng vangin nge he hna hi zawm i duh?" "Engnge i chakna leh chak lohna?" etc.
3. Incheina uluk tur. Incheina hi min tehna hmasa ber a ni. Uluk taka inchei tur a ni. A ṭha leh smart thei ang ber hi a ṭha mai. Hmelhmai landan, lu meh, sam sawi sak dan nen lam uluk tur a ni.
4. Interview Board-a hmeichhia an lo ṭhut chuan, courtesy pekna chang hriat a ṭha. "Good morning sirs and madam" tih ang chite.
5. Zawhna fel fai taka chhan tum tur a ni. Kan hriat loh min zawh chuan ka hre lo tlat mai tia chhan hreh loh tur. Zawhna kan hriat chian lohin zawt nawn tur emaw, zawhna kan hriatthiam lohin hrilhfiah deuh tura ngen hreh loh tur a ni.
6. Zawhna zawttu bik a zel te anmahni en a zawhna chhan a ṭha. Min lo hnial deuh a nih pawhin, mawi hnai taka chhan let thiam a ṭha bawk.
7. Kan thutlukna siam thiam dan te en an duh fo a, keimahni kan in sawi fiah sawi thiam dan te, kan khawthlir te an teh ṭhin bawk. Mahni inhre chiang em emin, issue pawimawhah chuan ngaihdan fel tak nei sa bawkin, interview hi hmachhawn a ṭha.
8. A hna a zirin interview dan kalphung a inang lo thei. Kan hna dila kha chiang taka chipchiar taka hriat bawk a ṭha ang.
9. Interview lai, a dawn kar, a hma ni leh a dawn zinga thil thleng nen in update ṭhat a ṭha bawk.
10. Mahni subject te ennawn leh nachang hriat bawk tur. Personal lutuk thil sawi chhuah loh tur a ni.
TLANGKAWMNA: Mizote hian lehkha kan zir mawp mawp mai a, BA, BSC, B.Com te kan zir mawp mawp a. Eizawnna kawngah kan buai leh phah fo mai. ‘Hna hmu lo’ (unemployment) kan tam phah ṭhin. Tum bul fuk leh thiam bul fuk nei loin, degree la tura zir kan tam hle. Graduate tawh hnuah eizawnna kawng kan zawngin kan dap chawp ṭhin. Hetiang hian hun rei tak kan lo kal a. Hei hian thuk takin min nghawng a ni. Kawng mumal zawk inkawhhmuh a, eizawn kawng peng hrang hrang zuana, hlawhtling thei tura inkaihhruai hi a pawimawh tawh tak zet a ni.