F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

MI HMASATE KAWNG ZAWH

"He hnam nun kalsual lakah hian Kraws challenge hril a ngai. I chhel lo em a ni!"  - Rev. Dr. Lalsawma

Kan hnam hi vawi leh khata dinhmun pangngai taka awm nghal kan ni lo a. Dinhmun harsa tak aṭangin kan chawr chhuak a. Tuna kan dinhmun hi duhthusam ni lo mah se, kan chhehvel hnamte nena inkhaikhin pawhin kan nep lutuk bik lo. Keini aia khawvel eng hmu hmasa zawk hnamte pawh kan tlan pel fer fur tawh mai a ni. Heng dinhmuna ding tur hian kan mi hmasate khan kawng thui tak an lo zawhin, harsatna tam tak an lo paltlang a ni.

Kan mi hmasate khan eng kawng nge an lo zawh a, engin nge an nun kha nawr kal? Hmasawnna leh dinhmun ṭha nei turin engnge an hma chhawn? Mizo hnam tan eng angin nge ṭhahnem an lo ngaih? I han chhui kir dawn teh ang.

Harsatna, retheihna leh buaina hrang hrang an tawh ṭhin chu thu­hran nise, Mizoram chhuahsan tura an kalkawng ngau ngau pawh kha hautak tak a ni.

Kawng chhuk chho: J. Lalsangzuala pa Varzabiaka kha sumdawng hmasa a ni a. 1920-30 inkar khan Kolkata pawh a lo thleng thla fo tawh a ni. Kolkata thleng thla pha kha mihring tih tham an ni ṭhin lo. Awlsam taka kal mai mai theih a lo ni lo bawk.

1926 a Kolkata a kal tumin a kal­kawnga a sum sen dan leh a kawng zawh te a diary-a a ziah dan hi han en ila. “Sairangah hian Riverboat station a awm a. Aizawl aṭanga km 22 a hla a awm a ni. Tlawng luiah lawngin an kal a, Lalaghat thlengin, chu chu Sairang aṭangin km 110 a ni a, Rs 21 a chawi. Lalaghat chu phaia rel station awmna hnai ber a ni. Silchar aṭanga km 15 a hla Salchapra aṭangin Kolkata thlen nan rel-steamer an la leh a, Rs 9 an chawi thung.”

1940 hmalam kha chuan Mizoram­ah motor a lo la lut lo a. Motor rawn thlen tawpna chu Lwarbond, Cachar-ah a ni a, Aizawl aṭanga KM 150 a hlaa awm a ni. Motor a kal duh chuan ke a chulai hmun chu pan ngat ngat mai tur a ni. Chuta ṭang chuan Silchar thlengin Bus-in an kal leh a. Silchar aṭangin Bus-in emaw, Rel-in emaw, India ram hmun dangah an kal leh mai ṭhin a ni.

Kawng dang an zawh duh chuan, Sairang thlengin kein an kal a. Sairang aṭangin Lawng (River boat)-in Lalaghat an pan a. Chuta ṭang chuan Silchar lamah emaw, Sylhet lamah emaw, an duhna zawk zawkah relin an kal mai. Chuta ṭang chuan Shillong an lut chho leh thei ve ve.

Sylhet lam rel kawng chuan Badar­pur peng thuam a paltlang a. Chuta ṭang chuan kawng pakhat chuan Lum­ding lam panin Assam phaizawl hrutin, Haflong tlang a paltlang a. Kawng khat chuan Karimganj lamah kalin sylhet, Chitta­gong, Kolkata lam a kal leh a ni. Kolkata lam kal duh chuan lawng an chuan a ngai thung.

Kan sawi tak motor kawnga kal tur kha chuan Aizawl-Lwarbond inkar pawh hi ni 5-6 inkar kal a ngai a. Hemi ke a kalna kawngah hian British hoin Bangla an sa a - Banglasang (Vairengte hmar thlang lamah), Chhimluang, Kolasib, Bualpui, Zanlawn leh Neihbawihah te. He’ng bangla inkar hi km 18-25 zel ang a ni.

Kan Mizo mi hmasa, lehkhathiam hmasate khan he'ng kawng hi an zawh vek a ni.

Thenphunga te lehkha zir tur kha chu Sylhet lam aṭangin Shillong lamah an let chho thung. Kawng harsa leh khirh tak a ni vek reng reng a ni.

1930 vela Kolkata-a lehkha zu zir tawh, Kaphleia leh Biakliana damlo lo haw kha, Lalaghat lam aṭangin lawngin an lo chho a, Sairang thlengin an lo kal a ni. Anmahni zawn turin Pu Men-a khan Mizo tlangval rual a zu tir a. A zawntu zingah hian C. Rokhuma pawh kha a tel. Harsa taka zinkawng ngawt pawh khirh tak zawh chungin khaw ropui Kolkata thlenga lehkha zir, Kaphleia leh Biakliana, kan hnam tana enna thlentu tura an lo thlir te chutianga an damlo chu a hnam pumin an rilru nat thu a sawi. Sairang aṭangin Durtlang thleng an zawn a. An ṭhian dun hian, Durtlang Damdawi In hnuaiah Inte Thawvengah a hranpaa enkawl an ni.

Hetianga kawng bo leh kawng zawn chawp ngai tak meuh meuhah hian RD Leta leh Thanga te khan 1911 khan Matric an lo zo a. Hrawva leh Lianhnuna pawhin 1924 khan BA an zo a. Mizo hmeichhiate zinga Matric zo hmasa ber Varhlunchhungi pawh khan mipa te kawng anga zawh ve vek hian Silchar aṭangin 1929 khan matrict a zo ve bawk. Silcharah phei hi chuan Bengali medium a ni a, a namai lo hle. Bengali mediuma lehkha zir hi thil huphurhawm tak chu a ni.

Varhlunchhungi khan kawng khirh tak leh zirna khirh tak chu a paltlang vek a ni. Nu leh pa tam tak chuan, kan fate min hlata an awm tur kan ngai ngam lo a. Anmahni hmachhawn ve ngei tur thilah pawh kan hliah khuh zel a. Kan inkawl no zo a, kan sawngnawi vek ṭhin.

Khatiang kawng harsa kha kan mi hmasate chuan an zawh a ni. Lehkha zir turte, sumdawnna lamah te, khawvel an daidarna kawngah kan sawi tak kawng hahthlak leh thui tak takte khi an zawh a, kan hnam tan enna an thlen a ni. Kalkawng chauh kan sawi zawk a. An tawn ngai loh khawvel hmachhawnin, ṭawng hriat ngai loh zir chawp an ngai a ni.

Hnam rotling zawngin: Kan mi hmasate khan Mizo hnam tan an theihtawp chhuahin an ngaih­tuahna an seng ṭhin. Hun harsa an hmachhawn a, mi buaithlak an tawn a, hnam tana enna tur kawng kha an zawng ṭhin. An thil tawn leh an hmachhawn kha thil awmsam a ni lem lo.

1941 khan Lalbuaia leh Pastor Zairema ten Bawrhsap AG McCall an va hmu a. High School din phalna an va dil a, Bawrhsap McCall chuan a lo phal lo nasa mai a, beidawng takin an kir leh. McCall-a chu ARH Macdonald-an a rawn thlak ta a.

Chung hun chho chuan Lalbuaia chu Lushai Students' Association-ah General Secretary a ni. Kum 1943 kum tawp lamah chuan R. Buchhawna, ACS khan "Kan bawrhsap hi a hlauh­awm hle na a, Mizo mipui vantlang tana thil ṭha tih a duh hle a, va hmu la, Private-a high school din phalna dil la, a lo phal mai thei a nia," tiin Lalbuaia chu thurawn a pe a. Lalbuaia chuan amahin Macdonald-a chu a va hmu a. High School din a han dil chuan, "Din thuai rawh u," a lo ti a. 1944 kum bul lamah High School chu Private-in an din a. Manage­ment Committee Chairman-ah Mac­Donald-a chu a awm a. Rev. JM Lloyd-a kha secretary-ah a ṭang zui ta a ni.

Chutiang chuan kan mi hmasate khan ṭhahnem ngaihna nen, hnam tana ṭha tura an hriatah chuan an lo pen chhuak a. An hlauh em em bawrhsap pawh mahni tein an lo va hmu ṭhin a ni. Lalbuaia hi a hnu lamah chuan Rajya Sabha MP te pawh a ni zui ta nghe nghe.

Lalbuaia hnena thurawn petu R. Buchhawna khan 1926-ah BA a pass a, 1928 ah Assam Civil Service a zawm. Thangluaia chawngthu hnua ACS lut leh hmasa ber a ni. Zawlnuam khua din a nih theihna tura nasa taka hma latu a ni nghe nghe.

1928 chho lai hian, Matric exam-naah Lushai Vernacular (Mizo subject kan tih ang hi) a la awm lo. Alternative English kha Matrict exam hoin an lak a ngai ṭhin a, Matric pawh an fail nasat phah ṭhin hle reng a ni. Khasi ho, an ṭawnga lehkhabu 70 vel nei tawh leh, Garo ho an ṭawnga bu 15 nei chang chang pawhin anmahni ṭawng chu subject puitlinga neiin an exam thei tawh. Khatih lai khan, Mizo ṭawng lehkhabu 80 chuang kan nei ve tawh a. Matrict Examna-ah Mizo ṭawng subject kha kan la nei ve si lo a ni.

Chumi harsatna chu Education Minister hnenah a thlen ta a. Minister chuan, “In rama zirna lam hotute tih tur a ni ang” a lo ti a. Buchhawna chuan, “Tuman an rawn dil lo tawp ang, ka ziak ang a, min pawm sak mai ta che,” a ti a. Minister pawh chuan, theh lut turin a ti ta a. Mizo ṭawnga lehkhabu kan neih tawh 82 chu a la Khawm a. Vernacular-a telh tura dilna ziakin, Minister hnenah chuan a theh lut a, Assam sawrkar chuan, a lo pawm a. Matric examna-ah pawh, Mizo subject chu exam theihin a lo awm ve ta a. Mizote tan pawh Matric kulhpui sut chim chu a awl ta sawt a ni.

Matric exam-naa Mizo subject a lo tel takah chuan, mamawh phuhrukna atan hian, Buchhawna khan Mizo Hla hlui a khawn khawm a, Vernacular zirlai atan Mizo Hla tiin 1930 khan a ti chhuak bawk.

Heng lo pawh hi kan hnam tan thil ṭha tam tak a ti. Matric exam-naa Mizo subject telh tura dil hi Buchhawna mawhphurhna a ni lo a. Mahse, a ṭulzia a hmu a, Minister hnenah ngen ngawl takin a dil a. Lehkhabu te lakhawmin, a hah phah hrep hrep nghe nghe. Mahse, Mizo hnamin a ṭhatpui ta. Mizo ṭawng insawhngheh zelna atana Lungphum pawimawh tak a ni ta bawk a ni.

Kan mi hmasate khan an phak ang tawkin kan hnam tan ngaihtuahna sengin an lo thawk ṭhin. Hun hmasa lama kan hnam tana khawvel daidartu leh an theihna hlantute chanchin hi kan sawi seng mai lo ang. Kal hmasate hlutna hi kan ngaihtuah nawn fo a ngai. Thimin kan hnam a la bawm lai khan, kawng awm loa inhai chawpin zir thiamna leh finna zawngin ram hla tak takah an kal a. Harsa taka anmahni kawng tur an sahchawp hnuah, mahni indah ṭhain, kawng hrang hrangin kan hnam tan enna thlenin, finna meichher an pu darh ṭhin a ni. An phak ang tawkin lehkha tam tak an ziak bawk a, vawiin thlengin rohlu a ni ta zel a ni.

British sawrkar emaw, Assam sawrkar emaw khan, min ngaihsak lem lo. Kan pi leh pu leh kan nu leh pate khan, an nawrin an kar chawp zawk ṭhin a ni. An kawng sial saa kal kan ni a, hahdam leh nawmchen ngawt kan lo tum a nih chuan, kan ral thuai ang. Anniin an koki-ah min chhuang a, zau zawk leh hla zawk hmu theiin min siam a, kan hnam tana lung an phum saah hian in ropui zawk sa tur kan ni.

Tun lai chhuante hian, chhelna kawng kan zawh ve a ngai. A nuam, a awlsam, a hlimawm lam ringawt um loin, chhelna leh thawhrimna leh hnam ṭhatna tura kan beih ve a ṭul thu hi an chanchin kan sawi takte hian min hriattir nawn leh rawh se.