KHAWTHLIR

Kum 1990 chho vel khan, tualchhung chanchinbu Editorial tinah hian, "Kan ti nek neka Bar thla kan lo thleng leh ta reng mai" tih hi an ziak tel ve ziah a. September thla a han nih hi chuan, Kaphleia kha ka hre chhuak fo. Mizo Essay hmasa ber, Thlirtu tih kha a ziak a. Vawiin thlengin thuziak ngaihnawm leh thuziak ropui a la tling.

Thlirtu essay bultanna paragraph kha, "SEPTEMBER thla hian tuk khat chu ka han thangharh a; fur khaw thianga ngaw dur dum tak hliam hluam thin te chu favang ni chhuakah chuan thing hnahte chu a kaurau zo ta emaw tih turin a rawn chhun eng sut mai a; phaitual hnima dai tla te chu a de sur a. Tun hma lawkin furpui hnuaiah, ruahpui leh chhumpui tuam velin an awm a. Chutiang hun mawi leh hun thawveng a lo thlen chuan mihring chu sawi loh, sava leh rannungte pawh an hlim zawk vekin a lang a," tih a nih kha. September thla kan han chuan kai hi chuan ka hre chhuak ziah thin. Thlirtu hi April 11, 1939-ah a ziak tan a, Sept ni 24,1939-ah a ziak zo a, Nov 10, 1939-ah a ennawnin a chul mam leh a. A kutchhuak vawiin thlenga kan hmuh theih tlemte zinga mi a ni a. A hlu hle a ni.

Ka pindan tukverhah ka han dak vang vang a, hetiang thu hi ka ngaihtuah a!

Khawvelah hian, kan ngaihdan a in ang vek dawn lo a. Kan thlir dan a inang vek dawn lo a!

Kan thlir loh dana thlir an awm anga, kan thlir dan a inan loh avangin an dik lo zawk tihna a ni kher lo a, kan dik zawk tihna a ni kher bik chuang lo.

Kan chawrchhuahna chhungkua, kan chenna veng leh khawtlang, kan lawina kohhran, kan zirna in, kan thian kawmte, kan lehkha chhiar leh ka hnathawhna hmun leh kan hnathawh puite a zirin kan ngaih dan leh kan khawthlir hi a dang thin.

Dr. C. Lalhrekima chuan, a ho tlat tihbuah chuan, ‘Mi dang thlirna atanga thil thlirpui thiam’ tih hi a ziak a. Damlo pakhat, khuma mu chunga serthlum tam tak hmu tlat. Damdawi an in chawh hman lek lek a. Damlo mutna khum atanga a thlirpui chuan kawngpuia an serthlum zawrh kha darthlalangah chuan a lo hmuhtheih reng lah taka! Mi thlirna zawn atanga thlirpui thiam hi a tul. An thlirna a lo dik leh pawmpui ve mai, a lo dik loh leh a dik zawk kawhhmuh mai ila, kan khawvel hi a tha leh zual zawk ang a ti a ni.

Cowboy hunlai khan, Eastern america lam ho (New York) etc ho chuan Red Indian ho khawngaih thlak zia leh an dinhmun an sawi cham chi. West lam kan tih ho, Cowboy ho nen erawh chuan nitin deuh thaw indo thin an ni. "Folks back east have a sight to say about the poor Indian but they never fought him. He was a fighter by trade and because he naturaly loved it, mercy never entered his head" (Louis L'Amour, The Daybreakers p 44) America khawchhak lam biala cheng ho chuan red Indian ho chu indona/ inkahna hmunah an hmachhawn ve ngai lo a. West (Wild west) lam mite chuan, silai nen an hmachhawn a, surive tumin an bei thin. America ram ve ve ami pawh, an thil tawn in ang lo tak avangin thil in ang reng an thlir dan a inang ngai lo hle. Mitinin ngaidan kan nei theuh a. A then chuan kan tawn hriat atangin ngaidan kan nei a. A then chuan, mi sawi atangin... Kan environment a zirin kan khawvel thlir (World view) a inang lo thin a. Mi ngaihdan hi va pawmsak lo ngawt tur a ni lo a, va nuihzat ngawt tur pawh a ni lo..Ram leh hnam tana hma kan lakna kawngah pawh chu chu hriat reng a tha hle. Thudik kan tihte pawh hi a in ang lo thei hle. A hmun leh a hun leh a mihring a zirin a dik ve ve thei fo!

Kan intihbuaina tam tak, tul loa kan inhnialna tam tak, kan tha leh zung, kan hun kan paihna tam tak hi, Mi thlirna zawnah va thlirin, an tukverhah han dah sak ve ila, kan inhrethiam tlang ang.

Sawtna awmsiloin, kohhran leh khawtlang, Politics leh hnam thilah kan inhnialin kan buai a. Mi thlirna atangin thlir ve thiam ila. A taka tawngtute ngaihdan te, a zira zirte ngaihdan te ngaithla thiam ila. Kan hun tawn a zirin kan rilru thlak a tul a nih pawhin, rilru thlak zir ila. Nun phung dik hrim hrim, a vawna kan vawn tlat tur, a hun leh a hmun a zir pawh danglam ngailo chu vuan nghet ila. Chutiang thil niloah chuan, a hun leh a hmun leh kan thil tawn a zirin insiam rem kan zir a hunin a tul ta hle.

Kan awmna hmun, kan seilenna boruak leh kan thil tawn azirin kan ngaih dan leh thlirna a inang thei kher lo. Ngaih dan inan loh avangin inhuat kan ching fo a. Thu inchuh neih avangin thinrimin kan inhnial fo. Ngaih dan dang neitute hnial dan kher tum kan ching thinte hi sim a hun ta a ni.

Tun lai mite hian mi dang ngaih dan ngaihthlak harsa kan ti em em tawh mai, hma kan sawn thei lo. Rilru a chapo ru fu si, mi dang hmusit ching ang reng fute hi kan rilru a na hma duh viau. Kan tawrh zawh lohna tur hmunah kan ring kan lo rawlh fo mai.

Inhnialna te chu awm ngai a ni a. Awmze neia inhnialna ni sela. Thu tha zawk a lo chhuahna turin. Ram leh hnam hnuk khawih thilah ngat phei chuan, kan ngaih dan nilo ngaih dan dang hi ngaithla ila, buk bawk ila a tha fo.

John McCain-a kha a ropui ka ti nawn ta fo mai. Obama nen, President nih tuma an inchuh lai khan, An campaign naah, nu pakhatin a elpui Obama a sawi chhiat pawh khan, ani chuan a elpui pa kha a lo tan tlat a ni. Obama a president chhung zawng khan, a ep ngar ngar a. Party hrang an ni reng bawk a. Obama hmalakna tur tam tak a dang a ni. A 'aim in life'daltu pa ber leh Politik-a a hmelma, amah ngei pawhin, "Thil pawimawh tak takah ngaihdan inang lo kan nei a ni," a tih ngei kha, a thih huna a ruang chunga thusawi turin a lo ruat sa thlap a ni. John McCain-a pa leh a pu kha US navy-ah Four Star admiral an ni a. An thlahtute zinga mi chu, America ramin Britain lal ram laka zalenna a sual lai pawhin, zalenna sualtute zingah. General George Washington-a hote zingah khan a tel ve a ni.

UN Human Rights Commission-ah India ram chu dik lo taka puh a nih tum chuan, Prime Minister PV Narasimha Rao-a khan, Opposition leader AB Vajpayee-a kha, India ram aiawh a ding turin a tir a. Khawthlir dik, rilru dikah chuan hetiang thil mawi hi kan hmu thin. Pawlitik thilah Rao-a leh Vajpayee-te kha inep mah se, an pahnihin an duha chu India ram tana tha ber kha a ni a. A tul angin an inhmang tangkai mai a ni. Chu chu a ni kan rilruah awm reng se ka tih thin chu. Ngaihdan inan lohna leh pawmdan inan lohna avanga pawlitik emaw thil danga kan mi epa te hi kan hmelma te an ni lo a. Kan ram leh kan pawl emaw, kan khawtlang emaw tana tha ber turah kan ngaihdan a inang lo mai chauh a ni tih kan hriatreng thin a thain ka hria. A tul hunah chuan thukhat vuaa tan rual mai tur a ni.

Kan ngaih dan ang ni lo, kan pawm dan kalha ngaih dan nei leh pawmtute chu misual chhuahin kan chhuah fo, chapo, inti vei te pawh kan ti hial fo! Hei hi a dik lo a. An thu kan ngaihthlak a, an tan hmun atanga thil kan thlir pui ve thin hi a tul. Mitin lak atang hian zirtur kan nei a ni.

Tunlai hian, Thangthar la naupang te tein, "Mizo zinga ka ngaihsan tlemte zinga mi," tih ching kan awm! Mi te hi kan ngaisang lo ringawt zel, mahni engmah ni si lo hian. Mi hi an ngaihsanawmna laiah hian ngaihsan ve mai tur. Chutah chuan, entawn theihna laiah entawn tur. Kan nunah danglamna a awm ang. Kan chapo lutuk avang hian, eng kan ni hlei thei lo a. 'Mi satliah''A ve lek'kan ni vel tawk thin. Kan la pawrin, kan la inti vei em em mai zui a.

Lar hi a chakawm thawkhat pawh a ni mai thei a, kawng hrang hranga lar tumin mi tam takin an bei a. Thenkhat chuan, rim taka thawha, engtik emawa lar ai chuan, eng thil emaw hmanga lar vatna kawngte an zawng bawk a.

Mi tam tak chu an han lar a, an han hlawhtling a, chumi kawnga puitute chu an theihnghih a. An thian te an lo kawm thin te chu an ngaihsak lo a, mi dang, tute emaw an va kawm ta a, a dinhmun thara an awm reng theihna turah an ngaite pawh a ni mai thei.

Lar rikngawt hi a ho ang reng a, pawisa neih loh chuan. Pawisa neih rikngawt pawh hi a dik chuang lo a, a neih dan a dik loh chuan. Mi dik leh mi nuntha an nih loh chuan, mi tam tak hriat lar leh pawisa nei ngah chuan zah an hlawh tak tak lo.

Mi ngaihsan nihte hi khelh lutuk duh loh tur. Ngaihsan tlak leh ngaihsan loh theih loh khawpa keimahni kan invawrh a pawimawh. Chutiang ni lo, thiam em em vang ni loa invawrh lar hi a theih tho. Zaithiam lar tak, miin an ngaihsan em em anga langa, album hralh leh thei mang si lo, "copy in ching a, in ti ang lo em mai!" tih leh mai mai si hi a awm theih!!!.

Thian tha te hi an hlu ber a, thian dik tak te chuan kan hun harsaah min kian san ngai lo, chuvang chuan, thiante lakah rinawm tur a ni.

Hausakna, larna, leh hmingthanna hi mihring ropuina ber a ni lo. Mihring ropuina ber chu midangte nena an inlaichinnaah a in nghat a ni. Pathian hriatna neih loh phei chuan, ropuina lem tak a ni.

Khualzin kawng kan zawh hun hi eng tikah emaw chuan a la tawp ngei dawn. Kan zawh chhung atan Pathian leh thian tha kan mamawh a; Kan nun hi fimkhur pui ila (Jeremia 17:21), kan zawh tawp hunah Pathian hnen kan thleng thei ang...

Hetiang thu ka ziah mek lai hian, Robert Browning-a hla pakhat Pippa Passes kha ka hrechhuak a.

The year’s at the spring,
And day's at the morn;
Morning's at seven;
The hill-side’s dew-pearled;
The lark's on the wing;
The snail's on the thorn;
God's in his heaven -
All's right with the world!

tih a nih kha...