F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

CANCER DO RAL

Mary Roberts Rinehart-i chu, kum 1936-ah khan Cancer natna avangin zai a ni a. Chumi kum tawp lam atang chuan Novel a ziak tan! ‘The Wall’ tih novel chu a ti chhuak a. Kum 1937-ah chuan, khawmualpui dangah a zin leh thei a ni. Hmun hrang hrangah zinin thu a sawi a. A tui zawng thil tam tak a ti a. Cancer a vei atanga kum 11-na 1947-ah chuan, a lehkhabu 58 na, amahin a novel zinga tha ber nia a hriat, a novel ‘A light in the window’ chu a ti chhuak nghe nghe. Pi Mary hi, ‘American Agatha Christie’ tiin an sawi thin.

1947 kum tawp lamah Gretta Palmer-in Chanchinbua tihchhuah atan a kawma, an inkawmna thu hi a ngaihnawmin a pawimawh hle. Pi Mary cancer vei leh a hmachhawn dan, amah ngeiin a sawi hi i lo ngaithla dawn ila,

“Tun lai ang hun manganthlakah hi chuan, engmah hi kan ta tak tak a lo ni lo a. Kan lungngaihna te pawh hi khawl khawm tam tak tak theih a ni chuang lo a. Kan taksa natna pawh hi a cham hlen vek lo bawk,” a ti a. A sawi zawm zel a. “Pumpui ulcerte, Khuh nasa takte aia cancer natna hi tihbaiawm zawka kan ngaihna chhan tur ka hre lo a. Ka natna hi a mak bika ka ngaihna chhan tur ka hre bik lo a ni. Cancer natna veite hi khawngaihthlak bik kan nih chuan, kei chu ka khawngaihthlak bik ngei mai. Cancer ka vei a. Kan hmu chhuak hma hlauh a. Ka tha e,” tiin. Cancer natna hi natna chi khat tho a ni a, tih hi hriat reng angai. Thih leh dam hi kan thu a ni lo bawk a, inngaihtuah lunghnur lutuk hi a sawt lo ve bawk reng a. Pi Mary hian, a pawm zam thiam viau a ni.

“A nuam lem lo, a mak teh thut bawk; Cancer vei tih han inhriat chhuah chu. Ka inpeih lohna lam thil a ni a, cancer han vei vel hi. Ka chakna zawng zawng cancer lamah hian ka sawrbing a ngaih phah a. Rilru ti hrehawm fe fe thil a keng tel teuh mai. Cancer vanga zai hi han nih te hi, thil ho mai mai chu a ni hauh lo. Mi tam takin kum tin an thih phahna natna kan vei tih ti chiangtu a ni. Zai han tawh hnu emaw, enkawlna han tawh hnu hian, kan han that chhoh lehna kawngah pawh, rilru leh taksaa zirlai zir thar leh angai thin bawk,” tiin cancer vei hrim hrim chu a hrehawm dan a sawi zui bawk a. A dawt leha a thil sawi chhunzawm hi a pawimawh hlein ka hria.

“Ka tawn hriat dangte nena ka khaikhin pawh hian, tawn hriat chhe ber a ni lem chuang lo e. Cancer vei nihte, zai han tawhte pawh hi rilru natna ngawih ngawih leh chauh ngawih ngawihna tur a ni chuang lo e. Mi en teh u, ka nun a chhiat phah hran pa chuang lo a nia” a tih hnuin, “Cancer chungchangah hian hlauh tur tak tak a awm chuang lo a nia. A then kan thi har deuh mai chauh a ni,” tiin a sawi chhun zawm mai a ni. Cancer natna vei hi a nuam lo a, rilru lamin a ngam erawh chuan a nghawng a dang daih a ni a tihna a ni mai awm e. Natna tawrhna kawngah hian rilru lam hi a pawimawh em em a. Cancer thuah ngat phei hi chuan, a ni leh zual khawpin ka hria.

“Harsatna kan tawhte hi vanduai bikah inngaihna kan hmang thei a, khawvel thlir dan thar neih phah nan leh nun thar neihnan kan hmang thei bawk,” titu, Mary Rinehart chuan, cancer chungchanga a ngaihdan thlakin, nun thar duhawm tak a neih phah a ni. Novel ringawt pawh hi 32 a ziak a, thawnthu tawi tam tak a ziakin, kut chhuak dang pawh a ngah. A kut chhuakte hi film-ah te, TV series-ah te pawh an siam nasa hle a ni.

Mizo zingah cancer-in a tih buai loh chhung engzat nge awm le? Mahni thisen zawmpui cancer vanga chan ve lo engzat nge awm le? Cancer vanga la rum ve lo engzat nge awm le? Miin cancer a vei hian, vanduai bik, na bik, tuar bik, rapthlak bikah hian kan ngai thin a. Chu chuan, min uai rit rei ta ta hle mai, mizo chhungkaw tin hi. Cancer phur rit hi kan phur zual bik em ni aw, a tih theih.

Mizote hi nasa takin cancer hian min ti buai a, chhung tin min luhchilh a. Kan mi lungduh, kan ngaih em em laite, na tuarin a pawt kun ngawih ngawih a. Thlan khurah a hnuk liam thin. Taksa na te, chhungkaw rilru na te mai bakah hian sum a hek em em mai. Chhungkaw tam tak kumkhaw chawr lohna thlen thei khawpin sum a heh a. Cancer-in a tlakbuak chhungkuate chu a eiin a ei hiau hiau a. Sum tlang hi a cancer avang hian a hek hiau hiau mai a ni.

Cancer hian mizo chhungkaw hrang hrang min nghawng nat dan hi ka ngaihtuah mai mai thin a. A khawtlang leh ram anga kan hmasawnna thleng hian min nghawng thuk hle hian ka hria.

Mizoram Cancer Report-in a tarlan dan chuan, Kum 2015-2020 chhung khan, Mizoram pumpuiah cancer vei thar mi 8059 an awm a. Mipa 4323, Hmeichhia 3736 an ni. Kum tin mi 1612 velin cancer vei thar ziah ang kan ni. Aizawl District bikah hemi kum nga chhung tho hian, mi 4080-in an vei thar a. Mizorama vei thar chhinchhiah zawng zawng chanve vel chu Aizawl district a mite an ni. Aizawl district-ah hian mihring an tam bik deuh vang pawh a ni thei anga, nun dan phung hrisel lo leh ei leh in hrisel loh avangte pawha vei nasa bik an ni angem aw, tihte pawh rilruah a awm.

Hemi kan sawi hun chhung (2015-2020) chhungah tho hian, Mizoram pumah cancer vei avanga thi hi mi 4058 an ni a. Hemi hun chhunga vei ni loin, a hma deuha lo vei lawk tawhte pawh an nih theih tho rualin, kum 5 chhunga vei thar zawng zawng zah ve chu chumi hun chhung thoa thi ang pawhin an ngaih theih tho awm e.

Mizo mipa te hian pumpui, chaw kawng leh chuap cancer an vei nasa ber a. Mizo hmeichhia te hian, chhul, chuap leh hnute cancer an vei nasa ber a ni.

India rama cancer vei tamna ber pawl kan ni a. Mipa phei chu a tam ber kan ni a. Hmeichhia hi pahnihna kan ni. Pumpui cancer hi a vei an tam ber a. Khawvela vei tamna Japan, Korea leh Chile te nen pawh khaikhin tham khawpin mihring zata zira pumpui cancer vei kan tam a ni. A chhan an sawi langsar tak takte chu, sa rep/ei tur rep-dawl rep, behlawi rep etc, sa um/ei tur um- bekang um etc te, chi al ei nasat leh vaihlo te hi a ni. Chuap cancer pawh kan vei nasa viau mai a, meizuk avanga thleng awl tak a ni tih a ni bawk. Chaw kawng cancer thlentu pawh hi zu in, meizuk leh kuhva ei hi a ni hlawm a. Heng zawng zawng han thlir hian, cancer kan vei nasat chhan chu, nunphung (lifetsyle) hrisel lo, ei leh in uluk loh avang a ni thui hle tih a hriat. Pumpui cancer kan vei dan erawh a tlahniam tan a. Chawkawng leh chuap cancer a pung niin, Mizoram Cancer Report hian a sawi a. Ei leh in kan fimkhur deuh a, zuk leh hmuam leh zu lamah kan insum lo deuh nite pawhin a chhui dawn theih anga.

A la vei ve lote hi chuan kan nun dan phung kan uluk a, kan fimkhur leh zual angai hle mai. Cancer hian a vei a te a tibuai a ni mai lo a, avei loa te hlei tan pawh buaina tur a tam, chhungkaw pumpui a nghawng a ni. Sum leh pai a nghawng nasa em em a. Rilru lama a nghawng pawh na tak a ni. Cancer hi mizo society kan nih dan tur kan nih loh phahna chhan lian tak te pawh niin ka hre thin a. Cancer hi kan hnam ral a ni a, a do a kan tak tak te pawh a tul tawhin ka hria.

A nei fate tan pawh a buai thlak a, a nei loa te aiin sum leh paiah an buai lo e tih hi a nih deuh chauhna a awm. A nei lo, phai kal thei lote tan pawh buai thlak tak a ni. Aizawlah enkawlna kan neihah an han inenkawl a, a hem chhung leh chemo khai chhung pawhin thlenna tur an tan a buaithlak thin. Sawrkar lam hian cancer khualbuk tumkhata damlo 30 tal innghahna tur han siam se, cancer hospital an panna kawnga a hruaitu tur lirtheite han chhawp sak thei sela chu, mi tam tak tawrhna hi chu a chhawk zangkhai ngeiin ka ring.

Cancer-in a nuai hrep tawh chhung kan ni a. Kan chhungkuaa cancer vei vei kan neiha te khan rilru lamah an ngam hrim hrim a, min nghawng nat dan pawh a zia hlein ka hre thin. Sum leh paia a nghawng hi chu a na vel vek mai. Kan insenso nasat hi kan dam pui kher lo leh nghal a. Chhungkuaa tan rual a, infuih tawn leh indawm tawn angai thin. Kan inuai rih tir lutuk chuan rilru lam hriselna thlengin a nghawng a. Chhungkaw boruak hrehawm takin min tuam reng theih avangin, a tawrh dan tal tiam angai.

Sunderland Football Club fan, mipa naupang Bradley Lowery kha ka hre chhuak leh thin. Kum 2 a pum hmain cancer a ni tih an hre chhuak a. Naupang huaisen leh hlim thei tak a ni a. Kum 6 a nih thlengin a dam a. England leh Lithuania inkhelh pawhin, a la damlaiin mascot a ni nghe nghe. Footballer Jermain Defoe nen phei chuan an inngaina em em mai a, Defoe hian damdawi inah te a va tlawh nghe nghe a ni. A rilru hah zawnga inngaihtuah leh intawrhpui zawng hian mizote hi kan kal nasa a, kan sawi tak angin nasa takin chhungkua thlengin min ti hrehawm. A zangkhai leh hahdam zawnga tawrh theih reng natna hi kan phak ang tawka a eng zawnga ngaihtuaha, rilru lam uai rit lo zawnga hmachhawn kan zir hi a hun tawh hle a ni. Bradley Lowery-a te hi chu a nun hlimna tur thil kha an tih pui a, a chhungte pawhin a zangkhai zawngin cancer hi an hmachhawn a. Bradley-a hian a tuar thiam em em a, a chhungte phur pawh a zang sawt a ni.

Cancer vanga rum mek te, Cancer avanga zai tawk mek leh an chhungte tan Mary Rinehart-i chanchin hi ka hlan e. Lalpa’n thlamuan che u rawh se.