F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

RAWIH TLAK

Tun lai hian hna hmuh a har em em mai. C. Devendiran-an, ‘Unemployment among educated youth in Mizoram: A way forward’ tih a ziahah chuan, Mizorama lehkhathiam, hna thawk thei zinga 23 pc zetin hna leh eizawnna tling tak tak an neih loh thu a ziak. HSLC-MA pass kan ngah tial tial a, pass percentage a sang tial tial a. An mark hmuh pawh a tam tial tial. Rawih theih tur hi rawih tlak kan ni em? tih zawhna hi chhan ngai tak a ni ta.

Mi tam takin hna mumal kan neih loh chhan hi kan thil zir leh kan degree mil hna a awm loh avang emaw, kan thiam tawk loh emaw avangte a ni ṭhin. Chuvang chuan, rawih tlak nihna chungchang hi career kan sawi hian sawi ngei ngei a ngai tawh.

Chhawr tlak mizia:

1. Mahni subject thiam tak tak a ngai: Kan thil zir ṭhin te hi kan thiam takzet a ngai a. A taka hman thiam a ngai bawk.

2. Thiamna bik neih tur: Mizo ṭhalaite hian thiam bik leh hriat bik em em kan nei lo fo. Eizawnna atana ṭangkai em em lo kan thiamin kan hre ṭeuh a. Han chhawr tak tak dawna chhawr hleih theih loh kan ni leh ṭhin.

Thiamna bik neih kha a la tawk mai lo a, kha kan thiamna bik kha kan thiam tak zet em? Thiam sawih sawih a awm theih. Certificate nei ve ringawt a awm theih. Thiam tak tak a awm theih bawk. Kan thiamna bikah khan kan thiam tak tak a ngai. A taka kan tawna kan tih mai bakah, inzir belhna tur course leh chhiar zau belh tur hi a awm zel a ni, chulam zawnga kan hawi harh chu a ṭha.

3. Thil thar ṭha si ngaihtuah chhuah thiamna (innovative idea) neih a ngai fo: Pianpuia mi innovative hrim hrim hi awm a nih rualin, a chhiara chhiar leh a zira zir hnua thil hriat hneh hrim hrim hnuah lo chuan innovation hi a awm tak tak thei lo.

4. Taima leh rilru dik neih a ngai: Rawih tlak tak tak ni tur chuan, taima leh rilru dik neih a ngai. Taimak hi zir chawp theih a ni. Rilru dik pawh put thar theih a ni. Khawvelah hian rawih tlak, chhawr tlak, ding chhuak tlak ni tur chuan, taimak leh thawhrim leh rilru dikna nen lo chuan a harsa.

Tunge ka nih?:

Chhawr tlak ni tur chuan mahni inhriat chian a ngai. ‘Tunge ka nih?’ tiin mahni leh mahni inzawh a ṭul. ‘Tunge ka nih a? Engnge ka duh a? Engnge ka beisei a? Engnge ka tuina ni a? Engnge ka thiamna ni a? Ka nih tum chu ka ni chak tak zet nge, khawvelah hian engemaw nih leh tum leh tih chak neih a ngai ve ṭhin a, kan zirtirtute, nu leh pa leh khawtlang, kan chheh vela mite min phut a nihna chen a awm avangin, nih tum kan nei ve satliah?

Mizoram chhungah college kan han kal a, Mizo zirlai tam zawk hian kan ti mai mai fo. Tawng mawi lo ni lo se, graduate hnua hna remchang thawh bak hmabak kan nei vak lo. A ṭhen chuan, MA, MSc an zawm ang a, LLB zir tawk an awm ang a. Hmelhriat ṭhate kaltlanga eng hna emawa luh dan zawng te, competitive exam pawh graduate chinin beih theih a nih avanga bei an awm bawk ang a. Mahse, tum tak tak nei lo, hawi zawng tak tak nei lo chu, thlek mai maina a ni mai. Chutiang chu, mi tam tak kan nih dan a ni, zep thu a cheng lo.

Zirlai kan nih laiin, lehkhabu engzat nge kan chhiar? Syllabus te zir chik a, syllabus-in lehkhabu a tarlan te, a bu ngei nei a, chhiar engzat nge awm? Zawhna hlui zir chiang a, ready made notes (a tam mai) nena chhuak tura rin zir ṭhin engzat nge awm?

Mizo ṭhalai tam zawk hi kan ni. Class-ah kan in present sak a, attendance-ah kan tlin hram hram chuan kan duh tawk. Assignment kan in copy a. College kan kal lai chuan, keimahniah pressure a awm tak tak lo. Kan exam ve zel theih a, kan pass zel chuan, kan nu leh pa leh kan chhungte pawh an lawm mai.

College emaw university emaw kan chhuah san chiah hian, khawvel tak takah kan lut ta a. Keimahniah turtu a lo awm ta a. Kan zir tawhte kha, competitive exampui nan kan ngam em? Sawrkar hna ni kher lo, mimal eizawnna bulṭanpui nan kan thei ang em? Thiamna bik dang, eizawnna tling khawp kan nei em?

Mahni zawhna inzawh tur dang pawh a la tam mai. Khing zawhna te khi mahni kan inzawt ngam em? Kan chhang ngam em? Kan chhannaah chuan kan lungawi em? Kan lungawi loh chuan, chhanna ṭha zawk nei tura insiam rem kan tumin kan ngam em? Heng zawhna kan hmachhawn dan a zir hian kan hma hun hi a inthlak danglam hlawk hlawk thei.

Thiamna bik neih belh turin a la tlai lo: Zirlai leh hna zawng lai bikte pualin han sawi ila. BA i ni emaw, BSc i ni emaw, thiamna bik nei turin a la tlai lo. MA, Msc zir leh ringawt la, competitive exam hmachhawn tur chi i ni em? Option dang i la nei em? Zirtirtu hnate? Kerala aṭang te pawhin Mizoram hmun kilkhawrah pawh zirtirtu hna thawk turin an rawn kal lawng lawng anga ram pawn thlenga thawh ve kan hreh loh chuan, master degree zir zawm zel a pawi lo.

Zirlai leh hna zawng lai kum 18 chin chunglam tan hian thiamna bik nei tura engemaw zir leh nan khua a la tlai lo. Tui zawng, thiam zawng bik riau in nei em? Chumi inpianpui thiamna chu ti changtlung leh zual turin chumi lam hawi chu zir chhunzawm a ṭha. Chutiang zir chhunzawm tur chu a tam mai.

Hun hman ṭhat tur: Mizo ṭhalaite hian hun kan hmang thiam lo fo! College kan kal chhunga kan hun hman dan kha in ngaihtuah let ngai em? Eng thil nge kan tih ṭhin chiah. Kan duty pawimawh ber pawh kan ngai pawimawh mang lo em? Social media vela tal emaw, games khel emaw, ngaihzawng nei velin emaw hun kan hmang tam em? He khawvelah hian din chhuah kan duh a nih chuan, kan hun kan hman thiam hle a ngai. A ṭangkai zawng, a hlawk zawng, nakina min pui thei tur zawng thila kan hun kan hman a ṭul.

Lehkha chhiar: Khawvel tak tak hmachhawn tur chuan lehkha chiar a ṭul. Rawih tlak, ding chhuak tlak ni tur chuan lehkha chhiar nasat a ngai. Hriatna tak tak leh tiamna thuk zawk neia, hmasawn zel thei tur chuan lehkha chhiar loh chuan tih ngaihna a awm lo. Khawvela mi hausa, mi ropui hian lehkha an chhiar nasa ṭheuh. Research pakhatah mi hlawhtling company hotu mi 1200 chanchin an zir a. Lehkhabu an chhiar nasa a, anmahni puitu ber a ni tih an zir chhuak a ni.

Social mediaa kan taimak ang ai hian lehkha kan chhiar peih lo. Lehkha chhiar tam hrim hrim hi a ṭha, competitive exam zawhna chhannaah a pui khawp mai. Essay writing atan phei chuan a hlawk leh zual. Interview thlengin a pui a ni. Lehkha chhiar tam chuan khawiah pawh zah an hlawh a ni.

Competitive exam syllabus hian a huam zau ṭhin a, thiam tak tak tur chuan chhiar tam leh zir tui a ngai. Zir tui tur chuan lehkha chhiar ngaia neih a ngai. Lehkha chhiar peih vak lo pawhin novel aṭanga bulṭanin lehkha chhiar hi tih ṭhanah a neih theih. UPSC civil Service exama tun hnaia kan tlin theih lohna bul lian tak pakhat chu, kan lehkha chhiar tlem leh taima lo hi a ni. Kan mi chhuanawm, inziak tling a, thawk ta ho hi lehkha chhiar taima an ni zel.

Rilru puthmang (attitude) dik : Rilru put hmang a dik loh chuan, rawih tlak kan ni lo thuai mai. Hna hmu tur pawhin rilru dik a ṭul. Interview naah pawh, fair taka hna lakna interview-ah chuan, mihring mizia leh rilru dik an en ṭhin.

Competitive exam bei zingah pawh rilru dik vak lo pu chu an tling thei mang loin ka hre ve fo. Bakah, a sang ber chauh nih tum rikngawt tur pawh hi a ni chiah lo. Mahni mil leh tuizawng hnate a awm a, sang tak chu tum tur a ni a, a sang thei ang ber tum tura infuih tur pawh a ni. Mahse, mahni theihna leh taimakna tlin chin hriat a ṭha khawp mai. Hna sang tak nih tumin a exam ṭhin a, a exam tar thak mai tih hi thil awm thei tak a ni.

Kan lehkha lo zir tawh dan te, keimahnia thiamna lo inkhawl dan leh kan pianpui finna leh hriat theihna leh kan taimakna nena inmil tawk hna hi hriat thiam a ṭul viau. Kan tui zawng pawh hriat a ṭha.

Pu Lalduhthlana IFS (rtd) pawh hi Engi­neer lamte a han zir ren rawn a, a tui thlawt lo. Engineer zira kum 4 vel zet a hun a hman hnuah Arts lamah a inlet a, competitive exam a tling zui a, IFS a ni chho ta mai a ni.

Mahni inhriat chian a pawimawh hle a, khawtlai ṭhak khawpa kan hun khawhral lo tura fin thiam a ngai.

Mi hlawhtling leh dingchhuak, ngaih­sanawm kan tihte hi mi thawkrim leh rilru puthmang dik hi an lo ni deuh zel mai.

Obama hnuaia White House Deputy Chief of Staff lo ni tawh, Alyssa Mastromonica lehkhabu, 'Who thought this was a good idea' tih hi ka chhiar a. Chutah chuan, a chunga kan sawi tak ang khi a lo sawi a. “Thawhrimna leh rilru puthmang dik chuan i suangtuah phak bak aia sang a hruai thleng ang che,” a ti a ni. High School a kal laia ei chawp zawrhna dawra inhlawh ve zak zak tawh, College kal tirha Bernie Sanders a hnuaia lo inhlawh tawh, BA Political Science a pass hnua sawrkar hnathawh tum, tling zo lo a ni. John Kerry-a hnuaiah hna remchang a hmu a. A thawkrim a, a hlim theih em avangin duhsak a hlawh. Obama Presidential campaign-ah staff pakhat a ni chho a. President a han nih takah chuan White House Deputy Chief of Staff-ah a awm ta nghe nghe. Hetiang dinhmuna ding thei naupang ber a ni. He hna hi a chawlhsan hnu pawhin a thawh sen loh hna a hmu a ni.

Taima ila, thawkrim ila, rilru dik pu ila, kan hun a inher chhuah hunte nghak ila, kan ta tur, kan chan tur hi chu a lo thleng ve zel ang. Mi ṭhenkhatin kum 50 an niha an tawn chauh kum 30 kan niha kan tawn a awm ang a, kum 30 an niha miin an tawn, chan leh neih tawh, kum 60 kan niha kan tawn, chan leh neih a awm ang. Mahni lamin zir ila, rilru hi dik se.

Buaithlak ka tih chu, competitive exam beih tum zingah hian promotion a ṭha em? posting a ṭha em? tih hi an zawhna lian ber a ni ṭhin. He hna hmang hian ram leh hnam rawng ka bawl thei ang, tih lam hi chu a lang lo fo.

US Civil war laia Confederate general Thomas Stonewall Jackson-a kha a chanchin an sawinaah chuan, ‘Pathian a hlauh avangin, thil dang hlauh tur a nei tawh lo’ tiin an sawi. Hna thawk tu ṭha, rawih tlak ni tur chuan integrity ṭha nih a ngai. Tute emaw tlawn a, tute emaw duhsak vanga hna hmu chuan, hlauh tur a nei ṭhin. Pathian ber hi kan hlau lo fo - mahni theihnaa hna hmuh tum loa tute emaw kaltlanga hna kan hmuh ṭhin avangte a ni fo. Pathian hi hlau ila, tichuan, kan huaisen thei ang.

Taimak tur:

He thu hi chu a chiang reng, kan taima hlei thei lo mai pawh a. Mizoram chu a nuamin a hah dam em a, min turtu a na tawk lo a, ṭhalaite hi kan competitive tawk lo niin a lang. Exam dawnah bak kan zir peih ṭhin lo.

Taimak hi zir theih a ni. Mihring theihna hi a lo sang khawp a, nahni leh mahni hi in nawr kal ve char char tur a ni. Khawvela tlang sang ber Mt. Everest lawn chhuaktute hian an sawi ṭhin chu, "Mahni thinlung everest lawn chhuah hmasak loh chuan a lawn chhuah theih loh," an ti ṭhin.

UPSC hian exam hrang hrang a buatsaih a. Combined civil services a buatsaih bikah exam chhawng hnih Preliminary leh mains (written leh interview) a awm a. 2020-21 ah khan mi 10,40, 060-in form an fill up a, mi 4,82,770 in prelims an exam a. Main exam ziak turin mi 10,564 an tling a. Interview turin mi 2046 an tling leh a. A post a thawk turin mi 761 an la leh a ni. Mi nuai sawm chuang form fill up aṭanga a tawp thleng chu mi 761 chauh an ni. All India Service leh Central Service-a lut tur hian thawhrim leh taimak a ngaihzia a lang chiang hle a ni. Hna dang hrim hrim pawh a ni vek mai.

Mizote hi, talent chu ka nei ṭha, kan zinga thawkrim chu tlemte an ni. Mi thawhrimna entawn loin, an din chhuah hnua an awm dante kan awt ta ṭhin a. A kalkawng ber kha kal ve loh chuan, an tih ang lo tih te, an neih ang lo neih te, an awm dan anga lo awmte chuan a daih rei ṭhin si lo.

Kan thiamna leh kan theihna pangngaiin min hruai theih chin kan kal a, chumi bak hlek chu ti turin kan peih tawh ṭhin lo. Kan nih dan tur ang hi kan ni lo nasa ta hle reng a ni. Engkimah hian, kan tih pangngai ai baka nasa hret hian ti ila, kan awm mai maia kan tih peih chin piah hret hi kal ila; Mimal, chhungkua, Kohhran leh khawtlang kan danglam ang. Talent chuan engemaw chen min hruaiin min hnuk kal thei, a tawp thleng tur chuan thawhrimna a pawimawh.

HLAWHCHHAM HLAU SUH: Hlawhchham hlau suh. Sawrkar hnathawh tum emaw, mahni eizawnna bul ṭan tum emaw company a hna thawh tum emaw pawh ni la, hlawhchham hlau suh. Mi hlawhchham ngai lote hi chu mi hlawhtling an ni mawh khawp mai.

HMANHMAWH SUH: Mi hmanhmawh te hian an nih tur an ni pha lo fo. Mi ṭha ni turin, quality ṭha nei turin inzir la. Dinchhuah leh hlawhtlin hmanhmawh suh. Mi dangteah inteh lo la, i phu ang ngeia i hlawhtlin leh din chhuah hun tur nghak rawh.

TLANGKAWMNA: Kan sawi ta teuh mai. Duhtawk dawn tawh ila. Taimakna leh rilru dik nen, mahni inhre chiangin khawvel hi hmachhawn tur a ni, tih kan sawi tak kha ka han sawi nawn leh a ni e.