Guest writer
F. Vanlalrochana
MIZO PA ROPUI PALI
Mizo hnam hi kan la naupang hlein, khawvel tukverha kan dah ve na pawh a la rei lo a. Ziak leh chhiar theia kan awmna pawh a la rei lo tih kan hre vek. Chutih rual chuan, kan hnam chanchin hi kan hre tawk lo hle thung. Kan hnam chanchina mi ropuite chanchin ropui takte hi kan hre tawk thin lo. Hetiang avangte hian kan hnam hi kan inhmusit tawnta mai emawni chu aw tihturte hian kan khawsa fo thin.
Kan hriat lar lem loh mi ropui tak tak pawh kan nei thin. Mizo hnamin mi ropui tak tak kan lo neih tawhte zinga thenkhat chanchin tawitein kan sawi ve lawk dawn a ni.
1. INDIA SAWRKARIN A RAWIH NAWN, LALTHANZAUA PUDAITE
Lalthanzaua Pudaite, IFS kha mizo pa chhuanawm tak mai a ni a. Union Christian College atangin BA a zir zo a. Sielmat Christian High School-ah te a han thawh zak zak hnuin, 1964 khan IA & AS a zawm. Chu chu duh tawk mai loin, kum 1966 khan IFS a zawm zui ta a ni.
Hongkong, New Delhi, Hungary, Zanzibar, San Marino, Yugoslavia, Kuwait-ah te Indian Foreign Service Officer ten an chelh theih hna hrang hrang a chelh hnuin, Kum 1985 atangin Ambassador hna a chelh tan a. Malawi, S. Korea, Hungary, Croatia, Bosnia and Herzegovina, Myanmar-ah te India Ambassador hna a chelh a ni.
A hna atanga a chawlh hnu hian India sawrkar chuan India aiawh (Representative) atan a ruai nawn a. Taiwan ramah 1997-2000 chhung khan a awm. India leh Taiwan insumdawn tawnna lama India aiawh hna a thawk a. Hna pawh a thawk tha hle. Indian Foreign Service officer tam tak an lo awm tawh a. India sawrkarin pension hnua a rawih nawn tlemte zingah Pu Lalthanzaua Pudaite hi a tel pha. A chanchina chhinchhiah tlak dang pakhat chu, India Look East Policy duan a nihna kawngah khan, thuk takin a tel ve bawk a ni.
Pu LT Pudaite hmaah hian ani an rawih nawn dan anga IFS officer rawih nawn lo ni tawh hi pakhat chu an awm a ni awm e. Rawih nawn awm ve dang ho hi chu, pension tawh emaw, Politician langsar emaw, Khawvel ram liana India palai tura an ruat leh hnuhnawh thin ang ho chauh an ni. Chutiang chu thuhran deuh hlek a ni a. Hnathawh hun laia thawh that avanga rawih nawn kut tanga chhiar tham lek zinga, Mizo tlangval a lo tel ve kha a chhuanawm hle a ni.
Mizo tlangval te hian kan thil tiha kan rilru kan pek tak zet chuan, sawrkar ropui takin an rin em em, hna atanga chawlh hnu pawha an sawm chhuah leh hial hi kan ni thei a ni.
Lalthanzaua Pudaite tih emaw, LT Pudaite tih hi amah pawhin a hman pawlh fo a, a chanchin kan sawinaah pawh kan han hman pawlh a ni.
2. MANSANGLIANA, NAGALAND SAWRKARIN AN SAWM CHU
Mizo Compounder hmasa ber, sawrkar hnathawh lai ban sana Kohhran hnuaia hlawh tlem zawk hlawh tura lut ta, Mission Veng kohhran upa min thin, Upa D. Thianga kha kum 97 lai a dam a. Fa 12 a nei a. A fa upa ber, a fapa Mansangliana kha mi nawlpui ang chuan kan hre vaklo nain fapa chhuanawm tak a tling.
1910 –a piang a ni a. Shillong-ah High School a rap hman a. Pawl 8-a a zirlaiin, sipaiah a tang a. Assam Rifles-ah a atang phawt a. Battalion writer-ah an hmang. Clerk chi khat a nih ber chu. Sap ho inhmuh khawmna, Aijal Club a enkawlpui bawk. Sap ho khan an ring thawkhat ang tih a hriat a. Sap tawng bakah urdu leh Hindi a thiam hle. Urdu/Hindi phei chu, a thu a han chhiar a, Mizo tawngin type writer-ah a chhu chhuak thei nghal a. JF Laldailova khan sap thawnthu a lehlin hian ‘tiang chuan a ti thin niin an sawi a. RK Lianzuala pawh khan, sap thusawi/live programme/documentary hi a let chawpchilhin, an record nghal fo. Mansangliana kha mi bik a nih zia a hriat awm e. Urdu phei chu Mizo zingah hian thiam a bar hi kan awm zui tawh awm lo e. Mi thenkhat, hmasa ber nih chak deuh ho tih dang ang deuha sawi chuan, “Mizo zinga urdu thiam hmasa ber” te pawh tih ila, a aia thiam hmasa emaw, a thiam dang kan hriat loh chuan, hnial a har viau ang.
Indopui pahnihna a lo thlen khan Assam Rifles atangin, Assam Regiment a zawm a. Subedar Clerk-in a pension a. Tunlaiah chuan Assistant Grade nen hian a in hen vel awm e. A sipai tan lai, a clerk nih lai hian hna a thawk thain a hming tha hle mai a. India ram sipai hotute zingah hriat hlawh khawpin a hna a thawk tha a nih hmel; Sipai atanga a han chawlh khan, khatihlaia Nagaland Chief Secretary, Naga tlangval chhuanawm Maj. Bob Khathing-a, Military Cross, Member of the British Empire (MBE), Padma Shri etc dawngtu khan Nagaland sawrkar hnuaia hna thawk turin a sawm a. Nagaland Civil Secretariat-ah Superintendent hna a thawk ta a ni. Chu hna chu, rei pawh a la thawh hmain, October ni 15, 1967 khan Cerebral hemorrhage avangin a thi ta hlauh mai a. A uiawm hle a ni.
Maj. Khathing te leh Mansangliana te hi sipaiah an thawk ho hman lo a. Chuti chung chuan, Mansangliana thatna leh hnaa a hmingthatna te chuan Maj. Khathing-a beng a lo thleng a. An state chief Secretary a ni a, state tana tha ber tur duh mi a ni a, khatihlai khan Nagaland state kha kum 6 emaw chauha upa a la ni a, bul la tan tir an ni. State sawrkar hmunpui, an secretariat enkawl turin Mansangliana kha Maj. Bob Khathing-a khan a sawm nawlh mai a ni. Hei hi thil chhinchhiah tlak tak a ni.
Mizo tlangval te hian, eng hna pawh thawk ila, a sang emaw, a hniam emaw, kan theih tawp chhuaha rinawm taka kan thawh chuan, kan pension tawh hnu pawhin, a hranpaa state dangin an tana thawk tura an sawm tham khawp kan ni thei a ni tih kan hriat reng a tha hle mai.
3. REV. CHHUAHKHAMA LEH BAWRHSAP NE PARRY
British hunlai khan bawrhsap te kha an lal em em a. Mizote khan an hlau em em thin. Rev. Chhuahkhama erawh kha chuan a hlau ve mang tlat lo!
Kohhran upate khan, ringtute inkara thubuai kha an lo ngaithlain, an lo chin fel pui ve mai thin a. NE Parry khan a ngai thei der lo mai a. Standing order a chhuah ta a. Chu chu 1928 March ni 10 khan a ni a. "Kohhran upate hian thubuai remna turin thuneihna reng reng an nei lo tih ka hriattir e" tiin thu a chhuah a. Lunglei leh Aizawlah thubuai remna tura pan tura hriattirin orderah chuan upate chu thubuai remna kawnga anmahniin an lo buaipui ve leh chuan na taka hrem an nih tur thu pawh a ti chhuak a. Order chhuah chu duhtawk loin, pastor hote chungah a tuan ta zel a. Pastor hote koin a hau hrep hrep mai a. Mizo zinga Kristian pastor hmasa ber Rev. Chhuahkhuama erawh chuan, a lo hlau der lo mai a. "Kan chhawk nasat zia che hi hre ta che. I pisaa lo kal tur kan tih tawp a tam em mai. A nih leh mi kan chawi tir i hria em? Remna siam tumnaah chuan dai pelh palh te pawh a awm ve ang chu tih hre ta che," tiin a chhang let phiar phiar mai a. Parry-a pawhin, Pu Mena bulah "Chhuahkhama hi mi dik tak a ni tih ka hria e," a ti zui ta nghe nghe a ni awm e.
A dika dawk thluloa mi dangte in pal zuttira, tute emaw pawngpaw hlauh ngawt loin, thil nihna diktak sawia mahni dinna hmuna tang ngam nih ve tur a ni. Rev. Chhuahkhama ang hian. Dinhmun sang zawkah emaw kan ding fo a, kan kum avangte leh thil dang avanga mi zahkai kan ni thei bawk;chutiang hunah chuan, mi dangte thlavang hauhtu, Lalber pawh a dik lohna hrilh ngam khawp kan ni ve fo tur a ni ang. Chu chu kan hnam kan zelna turah pawh a tul a ni.
4. PU SAINGHINGA, OBE
British Empire hnuaiah hian chawimawina sang bik panga a awm a. Palina chu OBE an tih mai hi a ni a. The Most Excellent Order of the British Empire tih a ni a. Mi ropui leh sulhnu nei hlu bikte dawn tur a ni. JK Rowling, Frank Lampard, Keira Knightley, David Beckham etc te pawhin an lo dawng tawh a. Mizo pa ropui, Pu Sainghinga pawh khan a lo dawng ve! Nep lo tak a ni.
Pukpui khawchhuak a ni a. 1911-ah Upper Primary a pass a. 1915-ah sawrkar hna a thawk tan a. Indopui pakhatna laia France ram kal zingah a tel. Rs 1000 a rawn hawn a. Antam chi a rawn hawnin Mizoram 'Feren antam' chu a rawn ching chhuak.
1942-ah Asst Political Officer-ah a kaisang a. Kum 1964 thlengin a thawk a. Mizo District Council hnuaia department zawng zawng a ho khawm thin. 1947-a Theatre Hall-a Mipui kal khawmin, "Kan hnam tan chuan independent a tha ber," tia thutlukna an siam tum khan chairman a ni bawk. A hnam pum ang pawhin hotu enin an lo en thin a ni.
MDC ruat seat member ni tawhin, District council court president a lo ni tawh bawk a. 1936-1942 chhung Dawrpui kohhran secretary niin, kohhran zah leh ngai pawimawh em em thin, a dam phawt chuan inkhawm thulh ngailo mi a ni.
‘Aw Mi sang tam tak zaite chu’, tih leh ‘Tuifinriata mi vakvaiten’ tih hi a lehlin a ni a. 1899 a piang niin, 1921 khan nupui a nei a. 1949-ah a nupuiin a thihsan a. 1990 khan a thi.
Mizo pa ropui tak, British empire chawimawina sang, OBE dawng thei kan neih hi kan hre ve reng tur a ni ang. Mizo zingah dawng ve dang an awm ta lo.
KHARNA: Mizo fate hian kan tih that duh tak zet chuan, sawrkar ropui tak pawhin, a bik taka a chhawr leh duh khawp mihring kan ni thei a, a hunlaia mi zawng zawng hlauh roreltu lal em em pawh huaisen taka hmachhawnin an khawthlir dik lohna kan hmuhfiah tir thei a, hna sang ber kan thawk lo chung pawhin, kan hna thawh thin atanga kan chawlh hnu pawhin, ram dang (state dang)in, an sawrkar hmunpui enkawltu atana an awh khawp dinhmunah kan ding thei a, a hunlaia sawrkar chak leh ropui ber, ‘ram ni tla seng loa roreltu’ an tih thinte pawhin an chawimawina sang pek tlak an tih zingah pawh kan tel pha ve thei a ni tih kan hmu.
Tun laiah hian, a ni lo zawngin kan innawra, kan insawtin, tawngkam fei ki barin na tak takin kan inkhawh a. Mi thenkhat hi chuan, Mizo hnam hi an hmangaih loin, an hmusit zawk em ni aw, han tih tur khawp thilte pawh hi a awm thin em aw ka ti.
Kawng tha zawk inkawhhmuh chuang si loin, kan hnam tih thin dan te kan sawi sel bawih bawih a. Nih dan tha zawk sawi chuang loin, kan hnam nihphung kan sawi chhia a. Kan hnam kalsiam tingil chuang siloin, thawm kan ngah em em mai. Hetiang thil hi kan hnam hian a mamawh ber em tih chang ka nei.
Kan that lohna zawng zawng karah hian, kan hnam hian theihna sang tak kan neiin ka la hmu fan a. Kan dik lohna zawng zawng karah hian, thatna bulfuk tak, kan hnam innghahna nghet a awm hian ka hmu ve tlat thin. Kan hnam theihna insawr chhuah sak zawngin infuih phur ila, kan hnam thatna tung ding thei zawngin, kan chhungrila theihna hi inkaihthawh sak dan zawng ang u.
Kan hnam hian, hma hruaitu mi ropui tak tak kan lo nei tawh thin a. Kha’ng mite chanchin khan min tiharh sela, hawh u, i tho ang u. Inhmangaih tlangin, inti chak tawnin, infuih phur tawnin, rit phurh i inchhawk tawn zawk ang u.
Mizo kan nih kan lawm e,
Kan tlang a thiang bawk si;
Kan rilru pawh a sang e,
Kan hming a thang bawk si.
Kan ram, kan hnam dinchhuah nan,
Thinglung tithianghlimin;
Kan huai, kan fel, kan finna te,
Thiamin i hmang ang u
- Rokunga (1914-1969)