F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

HMANHMAWH SUH

Ram inrelbawlnaah te, khawtlang inkaihhruaina kawngah te hian, ram tin leh hmun tinah tih dan phung mumal tak kan nei ṭheuh a. Tuten emaw, eng dinhmun emaw hi chu an chelh a ngai ṭhin a ni.

Mi tam takin dinhmun sang te, dinhmun ṭhate kan duh ṭhin a. Chutiang duh chu thil sual pawh a ni lo. Tu emawin eng nihna emaw hi chu an chelh a ngai tho tho. Dinhmun sang leh nihna sang miin an lo duhte hi ngai mawh viau emaw, lo hmuh mawh hrim hrim emaw chi pawh a ni vek lo. Nihna leh dinhmun tam tak hi nih tuma khelh leh beih chi a awm hrim hrim a. Dan ang thlapa nihna inchuh ṭulna pawl te pawh a awm nual hi.

Mahse, mi ngaih san nih te, mi ngaih hlut nih te, dinhmun sang chelh tura thlan leh ruat nih hi hmanhmawh loh a ṭha zawk. Mi tam tak an hmanhmawh a, an khel a, an kherh a, an tisual ṭhin. Kan hun inher chhuah hun te pawh hi a awm ve ṭhin. A beiha beih vak ching an awm fo. An tisual chawk bawk. Mahni lamah mi ṭha thei ang ber nih tum ila, chhiar, zir, thawh lam peihin taima ila. Kan ta tur a nih chuan kan hun a lo thleng mai ang.

Ka mize phak aia sang chelh chuan mualphona tawng buak a awl. Tawn hriat, chhiar, hriat, thiamnain min chal delh turin bei ila. Kan chan tur eng dinhmun emaw ber hi chu kan hmaah a lo inhung tho tho ang. Kan phu tak zet a nih chuan tu han dan tak tak theih kan ni lo ang.

Ram leh hnam leh khawtlang rawngbawlna, kohhran thlengin a ni vek mai; Kan hun a lo thlen hun hi nghah peih a ṭha.

Louis L'Amour-an a nuna a thil tawn aṭang hian hmanhmawh loh leh nghah peih tulna i han zir chhunzawm teh ang.

Cowboy thawnthu ziaktu ropui Louis L'Amour-a khan Novel 92 zet a ziak a. Cowboy thawnthu vek phei chu a ni lo. Thawnthu tawi ngaihnawm deuh deuh a ziak ṭeuh bawk. Ka tuipui zawng tak a ni bawk a, ka nei kim tawh nghe nghe.

Lehkha ziaka ei zawng tura bul a ṭan tirh kha chuan a tei rawlai rei ve hle. A chang leh, in luah man tur tuakin boxing te a han khel leh lauh lauh a.

Vawi 350 zet a thu ziak an hnawl hnuin beidawng loa a beih ṭauh ṭauh­na rah a seng a, khaw­vela lehkhabu ziaktu hlawhtling leh hmingthang berte zinga mi a ni chho ta a. A lehkhabute hi copy maktaduai 200 chuang an hralh tawh a, a thih hnu lamah pawh hralh a la kal reng a ni.

Louis L'Amour-a nun aṭanga hian zir tur ka ngah hle. Ni tin chanchinbu-in an thu ziak an tihchhuah loh avanga phun a, inhrosa chiam hriat tur an awm ta fo mai. Mi ngaih pawimawh leh ngaih san nihte hi phut luih chi chiah pawh a ni lo. Hmanhmawh loh a ṭha. Kan kutchhuak leh sulhnuin a zir phawt chuan, chawimawi leh ngaih hlut tlak a nih phawt chuan, vir buai leh phi buai chiam a ngai lo ang. A lo thleng mai ang.

Louis L'Amour-a hian khawvel hmun hrang hrangah hna te thawkin a zin a, lehkhabu tam tak a chhiar a. Lehkha ziak tura bul a ṭan chhoh dawn hnai kum li nga chhung chuan kum tin lehkhabu 120 tal hi a chhiar ziah a ni. Rim takin a thawk a, taima takin a inzir a, a thu ziak chhuah tura lehkhabu chhuahtute a ngenna vawi 350 hnawl tawk khawpin a bei nawn peih. Chung hnawlna zawng zawngah pawh beidawng loa a beih ṭauh ṭauh rah sengin, ropuina leh ngaihhlutna tlangah a lawn ṭan chauh a ni. Kum 78 a upa a nih khan, Louis L'Amour-a khan 'Ziakmi tha ka ni ve dawn ṭanin ka hria. Hun hi la ngah deuh ila aw,' a ti bawk. Hetah hian a kutchhuak zawng zawng deuh thaw kha a buin a chhuak tawh a. Ama kawng zawhah a ber a kai tawh hial a!A medal dawn Congressional Gold Medal te hi USA khua leh tui zinga mi bikte chauh pek an ni a. Novelist zingah a dawng awm chhun a la ni.

Hringnunah hian hmanhmawh suh, thawkrim la, tlo la, insum thei la, i hun a lo thleng mai ang.

Hmanhmawh suh, kan han intih hian, beidawng suh kan intihna te a ni tel bawk a. Kan beidawn ṭhinna chhan chu kan hmanhmawh vang hi a ni ṭhin. Kan hmanhmawh loha, kan beih ṭauh ṭauh chuan, kan beisei hlawhtlinna chuan min rawn nang leh nge nge zawk ṭhin a ni.

American Novelist leh Essayist ropui Zane Grey-a kha, The Father of The Western an tih a hial khawpa western thawnthu ziak kawngah a hlawhtling. Western tih hi cowboy thawnthu ho sawina bik a ni. Ani pawh kha a hlawhtling nghal mai bik lo.

A pa kha Dentist a nia, a pa chuan a hna ang thawk chhunzawm ve turin a ti a, tui lo deuhin a zir a, 1896 khan a graduate. Ha siamna dawr te chu a han hawng ve ang ren rawn a. A tui lo bawk nen depression te pawh a nei phah hial!

Kum 1903 khan, a novel hmasa ber Betty Zane tih kha a tichhuak a,; tumahin an tihchhuah sak duh lo avangin a tawp a tawpah amahin a tichhuak ta ngawt a ni. Miin an tuipui tehchiam lo. A hnual phah chuang lo a, The Spirit of the Border leh The Last Trail a ziah leh te pawh chu amah bawkin a published leh a. A la hlawhchham tluang zel a ni.

Kum 1905 khan Ha siam (dentistry) lam chu a bansan fel ta law law a. Kum 1907 khan Arizona ram a fang a. Cowboy ho lo chettlatna hmun te chu uluk taka hrutin a zir chiang a. Chumi a thil hmuh hriat aṭang chuan, The Last of The Plainsmen tih chu a ziak leh. Chu pawh chu a la hlawhtlin pui chuang lo cheu. Chutiang a ni chung pawh chuan, beidawn a la tum mai lo a, cowboy thawnthu ziah chhunzawm zel chu a tum ta nget sauh sauh zawk. 1910-a a Novel The Heritage of the Desert chu, Harper and Brothers chuan, tihchhuah turin an lo pawmsak ve ta a. Chumi hnua Riders of The Purple Sage a han ti chhuah leh tak phei chuan, a kang chho ta awk awk mai a ni.

Novel leh essay tam tak ziakin, a hlawhtling chhunzawm ta zel a. Nasa taka zin kualin, a thawnthu ziah turte a zir chiang a. A thawnthute chu film-ah te an siam ta bawk a ni. Beidawng loin a bei ṭauh ṭauh a, a tirah miin tuipui loin, hlut lo mah se, ziah a ṭhulh lo a, ama sum sengin, hloh huamin a tichhuak a. A tawpah a hlawhtling ta a ni. Amah ngeiin hlawhtlinna leh zahawmna a hlawh chhuak a, tuma duhsakna a mamawh lo. Zan Grey hi 1872-ah a piang a 1939-ah a thi!

Hlawhtlinna te, dinhmun ṭha te, hausakna te hi mahni ngeia sual chhuah ngai a ni fo ṭhin. Ṭhenkhat chu, an chhungkaw chawr chhuahna a ṭhat vang tein beih vak ngai loa dinhmun ṭhaa din theihna remchang an nei a. A ṭhen chuan hmelhriat ṭha an neih avang te, a ṭhen chuan pawisak neih loh vangtein dinhmun ṭha an chang fo.

Mi tam zawk hi chuan, keimahni ngeiin kan beih a, mahni ngeiin hlawh­tlinna leh dinhmun ṭha, hausakna thlenga kan sual chhuah a ngai ṭhin. Dik tak leh rim taka beih hnua hlawhtlinna hi chu a hlu bik a, a zahawm bik a, rilru pawh a tihahdam bik a ni.

Zane Grey-a te tawn ang tawng pha tur chuan, hmanhmawh loa beih ṭauh ṭauh a ngai! Kawng dang vak a awm lo.

Politics-ah pawh hian mi tam tak an hmanhmawh ṭhin. Bul an ṭan dek dek a, an virpilh a, an hlawhtlin tak tak hmaa hniam thla leh nghal suai suai an awm ṭhin. Politics-ah te hian hmanhmawh loh zir hi ṭul tak a nih hmel. Ch. Chhunga nun aṭangte hian i han sawi chhunzawm ila.

Challianthianga leh Vanthangpuii te fapa mal, Ch. Chhunga kha, Tlabungah a piang a. A pain BA pass tura a duh hle chung pawhin a pass thei ta ngang lo.

Politics-ah khan a hlawhchham zing hle. 1952-a Mizo District inthlan hmasa berah khan a ding a, Pu Pachhunga a hneh lo. Chumi kum May thlaa Pu R.Thanhlira Assam MLA seat chhuahsana ṭhu tur chuan, amah chu an han sawi deuh na a, Pu Lalbuaia a ṭhu ta zawk leh nghal a. Amah pawhin mak a ti ve hle. Party chhungah buaina a siam lo thung. Chutih lai chuan Mizo Union President a ni tawh nghe nghe. 1957-a Assam MLA inthlanah C. Thuamluaia nen an inkhing a, Pu Thuamluaia kha a hneh lo leh bawk. Pu Thuamluaia a thih tak thutah khan, a hmun ruaka By-electionah kha chuan, a tling ve ta hram a. Chu chu Ch. Chhunga inthlana a tlin vawikhatna a ni.

Kum 1962 khan, District Council term thar atana inthlannaah Party President ber chu a han tla leh rih a. Party chhung buaina avangin 1962 vek chuan, President aṭangin a chawl a. 1964-ah thlan tlin leh a ni ta tho. Kum 1972-a Mizoram chu Union Territory a lo nih khan, Kolasib bial aṭangin MLA atan hneh taka thlan tlin a ni. Sawrkar thar an han insiam rem a, Legislature Party leader tur an han inruat dawn khan, CM nih beisei leh chuh ve tlat mai pakhat a awm a. A hma aṭangin boruak a lo neiin, ṭan a lo la nasa tawh hle lehnghal. An han ṭhukhawm a, Pu Chhunga zawk chu an duh zawk vek tih a hriat thiam tak avangin, a chuh zui ngam ta lo a ni. Zirna leh Politics-a hlawhchham zing tak, Party President ni chunga mi dangin MLA an nih khalh tawh, inthlannaa tla fo ṭhin Ch. Chhunga kha, Mizoram Chief Minister hmasa ber a lo ni ta a ni.

A hunlaia mi ṭhenkhatte leh tun lai mi tam zawk angin chanvo ta neih kawngah te, nihna sang neih kawngah te, dinhmun ṭha din kawngah te khan, lo nghak thei loin, lo hmanhmawhin, kawhmawh lo bawl se, Pu Chhunga khan Politics-ah a daih rei hauh lo ang. Mizoram Chief Minister hmasa ber pawh a nih a rinawm lo. A tlona leh dawhtheihna, Pa nih a tlin thinna vang khan, Chief Minister nih tum dang an awm a, an khel hle chungin an lan zo ta ngang lo a ni.

Ṭhangtharte hi chuan, kan han nghak thei lo khawp a. Kan ti tau a, kawhmawh kan bawl a, boruak kan siam a, kawng dik vak lo thlengin kan zawh hreh lo ṭhin. Politics-a ding chhuak tur te, mihring nun hrim hrima ding chhuaka hlawhtling tur te, zah leh ngaih sak, ngaih san leh larte thleng pawhin, chutiang ni tur chuan, hmanhmawh loh hi a lo ṭha fo.

Hmanhmawh hian kan ti sual fo a ni. A fei fei, a tlo tloa hi a tawpa rin hlawh leh dingchhuaka an ni ṭhin. Mi ṭhenkhat, “Hna han zawn te pawh hi, induhsakna a nasa si. A fair lo. Hna kan hmu chuang lo ang,” tia beih tum meuh lote an lo awm ta! Beiha hma, a tuma tum hmaa beidawn nghal chu Mizo nula leh tlangval rilru put dan tur ni lul teh suh se. Heng pawh, hmanhmawh vang a ni fo.

Kan hmanhmawh loh na na na chuan, kan zinkawngah tawn hriat kan neih belh a, finna kan chhar belh a, hmelhriat leh thian ṭha, lam ṭang kan siam pung a, kan hming kan chher sauh sauh a, kan tum ram thleng turin kan kal rei telh telh a, kan phur a zang tial tial mai a ni; min phurhchhawktu tam tak kan hnungah an rawn intlar hman tawh miau a, hmanhmawh lo na na na chu.

Hmanhmawh suh, i tlai ang e.