PATHIAN ṬIH

Pathian ṭih tih thu kan chai dawn avangin, Pathian lam pang kaihhnawih tuipui lo leh helama bengthlep mai chi kan awm a nih chuan, chhiar loh mai nise. Pathian ṭih han tih chuan, Pathian hlau, a duh zawng zawm lo thei lo, a duh dan zawnga chumi anga nung lo thei lo, a rem ruat ang pawm lo thei lo tihna a ni mai awm e.

Bible aṭanga zirzauna leh sawizauna lam chu kan thu kalpui tum dan a ni lo a. Pathian ṭih chungchang Bible-a kan hmuh te erawh chu, a Bible changa te han tarlang ila. Thuf. 1:7; 3:7; 9:10; 2:5; 8:13; 14:26, 27; 15:16; 19:23. Gen. 22:12; Ex. 18:21; Deut. 10:12; 11:22, 2; Jos. 24:14; Chro. 19:7; Joba 28:28; Sam 25:12, 14; 33:8; 34:9, 11; 111:10; 112:1; Thuhriltu 12:13; Mt. 10:28; Luka 1:50; Tirh. 9:31; 10:35; 2 Kor. 7:1; 1 Pet. 5:6, 7.

Tunlai hian kan rama thil thleng leh kan hnam nun danah kan duhkhawp lo tlang vek a nih hi tihtur khawpin kan sualzia sawiin, a kaikuangah kan inpuh tawn vek a. A tu amah hi kan inhmu tling thei lo emaw tih tur a ni. Kan zavai hian sawi ve vek kan tum bawk a.

Mi sualna kan insawi siak a, mi sim tur kan inkhawhhmuh siak a ni ber mai. Thil dik lo haw awm takin kan inpholang a. Kan hlawkna tur emaw, kan chânna tur emaw a nih loh chuan, kan rama dik lo hi kan haw tak tak lo emawni aw tih turin kan awm thung. Kan ramah hian engmah hi a dik thei lo ta emawni tih turin a awm a. Sum leh pai bawihah kan tang a. Ukil te hi zawt rawh u, sum leh pai kaihhnawiha inhnukhnawk mihring kan tamzia chu! In leh ropui neih kawngah kan intlan siak. Bible-in, “Leia sulrul leh tuiekin a eichhiat theihna hmunah in rote khawlkhawm suh u,” tia min hrilh chu, kan chhiar kan ngar ngar ta mai niin a lang.

A dika dawk thlu loin, kan nuam tih zawng leh hamṭhatna tur a nih chuan, tlawn theih apiang kan intlawn siak a. Hlauh tur lah kan ngah. Thawhrimna hmanga din chhuahna chu a muan fo avangin kan hmanhmawh a. Pathianin mal min sawm hun nghak loin, mahniin mal kan insawm ta! Chutiang kan thiltihte chuan kan hnam hi min ei let mek ta a nih hi.

Pathian hi kan hlau lo. Pathian ber kan hlauh loh avangin thil dik lo chi tin reng, eirukna, smuggling, thamna, data dik lo siama sum hmuh dan zawnna, mahni mizo pui leh ṭhenawm khawveng te, unaute bumna, uirena, mipat hmeichhiat hman dik lohna etc... kawng hrang hrangin sual lamah kan tlan a. Kan nun kawng peng chitin maiah hian, Pathian ṭih mite khawsak dan tur hian kan khawsa meuh lo nite hian a hriat ṭhin. Pathian ber kan hlauh loh avangin, hlauh tur chi tin rengin min hual ta a ni hi!

Pu KL Liana khan a damlaiin, eirukna chungchang a veiin a tlangaupui nasa. In sak chungchang pawh kha a sawi nasa ṭhin. Tum chuan, in lian ṭha tak hi sawrkar hnathawk hian a lo sa thei a ni, tih erawh a han pension hnu khan a hrechhuak ve ta a ni ang, Pu T. Lalhmachhuana hnenah, "Hei, Lucy-i ( Lalrinthari, MJS) hi ka tluk lo. Kei aiin a fing hmasa zawk. Ani chuan, loan a lak bakah a GPF accounta awm ang angin in a sa zel a. Tunah chuan, a in saw nuai 200 pawhin an hralh phal tawh lo ang. Kei lahin in sak ka ṭan leih leih dawn chauh si a," tiin a sawi. Pu T. Lalhmachhuana ngei pawh chu, pension hma ngeia Loan leh GPF nena in sa ve ngei turin a hrilh a ni. https://www.vanglaini.org/arti...

Lalhmingliana Saiawi khan, "Ka in te hi hei aia ṭha thei tur hi a ni a. Ka Patling tawk lo a ni," a ti hlawl mai bawk. In ṭha hi eirukna tel loin a sak theih a ni. Chutih rual chuan, Aizawlah hian sum thianghlim lo hmanga sak a ni ang tih rintheih tur in hi a tam ta hle.

Tlaiah in sawi zawi pahin kein ka kal ṭhin a. Pu Bawichhuakan, "Setana malsawmna," a tih ang tur in erawh a tam ta hlein ka hria. In hmun nuai 160 man a lei a, sa zui a, sa zo nghal thei tihtur hi kan nei ta fur. Sawrkar hnathawk an ni lo fo. Eng emawni a tawlh a, tia an sawi ruk hian in ropui an nei nasa ta an ti. A dik leh dik loh chu ka va hre ve vek lo. Sawrkar hnathawk, la service laiin chutiang chu tithei ta se mak ka ti viau bawk ang. Singapore kan kal khan, an Police Commissioner-in fiamthuin, "Sawrkar hnathawk zingah hetiang in lian nei hi inhriat chuan, min hrilh rawh u, kan man ang," tiin mi hausa in lian deuh deuh kan tlan pelh lai khan a sawi. Aizawlah emaw, hmun dangah pawh sawrkar hnathawk leh thawk lo tan pawh miin a tum chuan, in lian ṭha leh zahawm pangngai tak a sak theih tho tih erawh a hmalamah kan sawi tawh ang. In sa lian zawng zawng hi chu ringhlel lo ila.

Hetiang kan han sawi hmasak chhan erawh, in leh lo ringawt hi Mizote hian kan buaipui deuh em?! Kan nun hlu leh ṭha zawk neihna tur kawnga a chhe zawnga min nghawng khawpin In leh lo kan buaipui a. Tu leh fate ta tur tiin, kan buaipui a. Chutiang luah tlak lo tu leh fate kan neih phei chuan, thil tam tak châna kan sak in kha an zuar leh mai mai a ni. Tunlaiah pawh hian Aizawlah in leh inhmun zuar an tam hle. Rs nuai 30 aṭanga nuai 250 inkar te a ni hlawm. Hmanni khan kan zawt kual vel chhin mai mai a, a mak kan ti viau!

Ro thilah hian kan buai viau a. P.L Liandinga’n ‘Nun Kawng Sialtu’ chhut hnihna thuhmahruaia a ziah, paragraph khat lek kha ka hre reng ṭhin, “Zirtirna nghet tlet tlawt leh awmze nei, mahni fate tana hnutchhiah tum lo hian sum leh pai, in hmun lo ram leh sulrulin a ei chhiat theih thil dangte kan hnutchhiah ruih ang tih ka hlau ṭhin a. Fate khâwm tur ro tam tak ai chuan a khâwmtu tur hi kan ngaihtuah a ṭulin ka hre ve khanglang ṭhin,” a ti a. A pawimawh ka ti thar leh zual ta hle.

Upa Rokunga khan, Venghnuai leh Mission Vengthlanga an in chu mi dang a pe daih mai a. "I fate tan pawh a ṭha lom ni, mi dangte i pe daih a" an ti a. "An puitlin chuan, an rawn inngaihtuah ve mai ang chu mawle" a ti mai. A thlahte hi mi fel tak tak an ni chhun zawm zel a ni.

In leh lo leh a chhehvel ringawt kan buai­pui a, sum tam tak kan seng a. Kan nun nawmna tur dangin a tuar a. Nun nawmna tur dangin a tawrhna tur pumpelh tum chuan, an eiruk loh leh sumdawnna kawngah sawrkar leh Pathian phal loh thilah an inhnamhnawih phah a. Kan khawthlir dik lo hian kan hnam hi nasa takin a tichhiain ka hria.

Aizawl aiin, India ram khawpui dangah In (apartment) neih a huphurhawm loh ta zawk hial mai. In kan han sak lah hian, ram dang millionaire te chenna ang thuak maia sakte hi kan rilruah a awm ṭhin em aw ka ti. In te chu nei ang u, buaipui dan tawk erawh a awm ngei ang. Fate zirna leh nungchang nghawng rawk khawpa in leh kum hlun lo tur ro buaipui hi a awm theihin ka hre ta mai mai.

Zirna hi 'investment'-ah te hian Mizote chuan kan ngai hlei thei lo. Kan fate hi 'Ro' (asset) tak tak zawk chu an ni. In leh lo te chu kan thih san tur a ni a, thil dang lahin mihring damchhung pawh a daih na hek lo. Lehkhabu ṭha chhiar tur leinan chuan, pawisa kan ui fo, sikret manah erawh kan ui lem lo. Naupang zirna tura pawisa/ loan puk harsat hle si hian, scooter emaw, car man tur atan chuan, awm kan ti leh hle si. Cheng nuai 10 thil dang hmang theiin, naupang zirna tur atan cheng nuai 10 a ngai dawn tise chu pumpelh dan kan zawng ṭalh ang. IAS tlin theih lohna kawnga kan indem lai leh, kan fate zirna leh ṭhanlenna atan hian kan hun leh kan sum leh paite hi engzatnge kan sen phal le? Rev. Vanlalbela chu, a pain, an bawngpui a hralh ringawt mai a nih kha!

Thawhrimna, rinawmna leh dikna hi inzirtirin nun pui ila. Bible-in, 'Leia sulrul leh tuiekin a eiral theih'a ro khawlkhawm lo a, vana ro khawlkhawm tura min hrilhna hian min chiah hneh sela. Ngaih pawimawh tur dik tak ngai pawimawhin, mahni tan leh hnam tan 'ro' dik tak i ngai pawimawh hmasa ang u.

Ro chungchanga kan han pen kawina chhan chu, Pathian kan ṭih lohna avangin dam chhung khawsak lungkham buainain min tibuai a ni. Awhna sualah kan lut a, kan tih loh tawp tur thil dik lo kan tihphah fo. Pathian hi ṭih ila, a thupekte zawm ila, Pathian Lalberna hi pawm ila, fel taka rem min ruatsakna hnuaia kan intukluh chuan, ro chung changa rilru buaina kan nei lo ang. Sual tam tak lakah kan him sa ang.

John Calvin-a lehkhabu ziak The Insitute of Christian Religion hi kristian khawvelah chuan, lehkhabu ropui a tling. A bu kan khai­khawmna tur chu Pathian Lalberna (sovereignty of God) tih hi a ni ang. Tunah chuan Pathian hi kan hlau lo em em mai. A hmangaihna leh ngaihdamna kan chang­chawi a. Kan duh huna kan inngaihdam tir theih nite hian kan hria ni berin a lang.

Pathian Lal zia, a thu zia, kan nun engkim maia a thu zia hi hre chiang ila, kan nun a danglam ka ring. Kristian ve si kan intih fona te hi a reh ang. Pathian lal zia kan hre chiang lo a, Pathian kan hlau lo em a, kan hnam nun thlengin a buai a. Kohhran pawhin sual hi a haw ngam mang tawh lo a nih hi.

America ram chhim leh hmarte sal neihna chungchanga an ngai dan inan lohna avangin kum 1860 chho khan an indo vak mai a ni tih kan hria. Chhim lam ram kha, Confederate tiin an sawi mai a, hmar lam ram kha Union tiin an sawi mai ṭhin. Confederate sipai General Thomas Stonewall Jackson-a kha a chanchin an sawinaah chuan, ‘Pathian a hlauh avangin, thil dang hlauh tur a nei tawh lo’ tiin an sawi. A dam chhung zawng kha chuan, Union sipaite khan an ngam meuh lo. General Stonewall Jackson-a a thih hnuah Union sipaite kha an che ṭha ṭan chauh a tih ngam hial! Huai tur pawh kha a lo ni. Pathian chauh a hlau (ṭih) a, hlauh tur dang nei hek lo. Keini chuan Pathian ber hi kan hlau lo fo. Pathian rin chhan lo a, tute emaw kan belh ṭhin avang hian kan huai thei lo ṭhin. Pathian hi hlau ila, tichuan, kan huaisen thei ang.

Leia lalte pawh a ṭul huna hau ngam, Rev. Chhuahkhama, Mizo zinga pastor hmasa ber kha a hnampuiten chhuang takin, ‘Sap aiawh thei,’ tiin an sawi ṭhin. Kum 1933 Assembly (Synod)-ah thu a sawi a, Kohhran ṭhan zelna tur thu a sawi a. Thawhlawm chungchang te huai takin a sawi a. Huai taka thu a sawi chhan hi a ni, ropui ka tih em em chu. "Heng thu huai taka ka sawi ngamna chhan chu, Lalpa hmaa kan din tur hun tur thu ka ngaihtuahin infuih huai ngamna ka nei a ni," a ti a ni. Keini hi Lalpa hmaa kan din hun tur ngaihtuahin kan huai sawt ang nge inkiltawih sawt ang le?! Upa Rokamlova thusawi ka ngaihthlak nen khan a inang deuh a. "Nakinah. Vanramah. Pathian kan hmuh hunah mi tam takin ngaihdam an dilna turah ngaihdam dil kan ngai ve lo ang," a ti ngam. Hetiang thusawi thei hi an dawih thei lo. A kotu lama kan chian a, Pathian kan ṭih chuan, mihring lamah hlauh tur a awm lo. Thil dik lo ti tura nawr luihna kan do ngam ang a. Lei lalte duhsakna dawn tumin kan tlawn lo bawk ang. Chhuahkhama leh Rokamlova te hian Pathian lalberna leh a thuneihna an hmu chiang em a, an huai a ni.

Tuikual KTP-ah hruaitu kan nih ṭhin laiin, ṭum khat chu, Thuhriltu bu hi kan zir ho a. Chuta ka rilrua cham zui ta reng chu a awm. Chumi thu hmang chuan, kan thu hi han titawp dawn ila. Thuhriltu (Ziaktu) hian nawmsipbawlnaah a tlan thu a sawi, “Ka mit itzawng a piang ka hlah lo,” a ti hial. Mahse, “Ni hnuaiah hian hlawkna reng reng a lo awm lo,” tih a hmu chhuak. Tunlai khawvelin a zawrh ber chu nawmsipbawlna a ni. Duh duh ti thei a, nuam tawl theite hi kan awt a. Chu chu kan nun khalhtu pawh a ni ṭhin. Mahse, nawmsipbawlnaa tlan, mi ropuite leh mi lian te hi mi hlim leh mi lawm an ni em? Khawvela nuam chen nasa, mi thei ber berte tawpna hi a rapthlak ṭhin hle. An awhawm lo a ni. Khawvela nuama kan rin, khawvelin nuam awm taka a tarlan te hi Pathian nen lo chuan engmahlo mai a ni. Ringtute hian khawvela nuam zawng zawng hi kan nei tur a ni. Nun famkim, a ṭha tawp hi kan ta a ni. Nawmchen tuma theih tawpa tlante hi a beidawng nasa an ni. Lal Isua nena nun hmangte erawh chu mi hlim an ni. Kan nun hi Pathian ropuinan a full-a hmang tur kan ni. Sual pawh hian nawmna min kawhhmuh a. A tawpna erawh chu a rapthlak a ni. Pathian ṭihna nena nun hmangtute hian nun an chen zawk a, an hlim zawk.

Pathian ṭih mi chu khawihmunah pawh an leng a, an te bik lo a ni. Engkim mai hi a Pathian hmaah tarlan a la ni dawn a. Chuvang chuan, Pathian hi ṭih ila, a thupekte hi vawng ila. Leiah hian hlauh tur vak kan nei lo ang, Vanah pawh, Pathian hmaah kan inthlahrung lutuk lo deuh ang.

Pathian chu kan rinchhan a ni a
A nihnate kan chan ve theih nan Ieh
Amah anga kan insiam theih nan
Thlalera tuite chu vaivutah
kan chantir ang a
Khawpui mawi takte chu meikhuah
kan chantir ang.

Pathian chu kan innghahna a ni a
Hmu renga hre lo thei turin Ieh
Hrerenga haider thei turin
Ruang Ieh hliamte chu
kan chil pherh mai ang a
Mihring, thinlung kehsawm pawh
kan nuih mai ang.

SETANA ah kan rinna kan nghat tlat a
He khawvel hi kan pumbilh theih nan leh
Chhia leh Tha thliartu awmchhun
kan nih a
Kan mihringpuite ‘Ramsa’a
kan chantir theih nan 
Ieh Pathiana kan rinna
kan nghah theih nan

- Lalzuahliana (Pathianah rinna kan nghata)