F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

HLIMNA

Louis Annaues Seneca khan talent a ngah khawp a. Hla phuahthiam, Thusawi thiam, lemziak thiam, leh ram hruaitu ṭha a ni a. Stoic Philosopher ropui ber te zinga mi a ni bawk.

Nikhat chu Esop-a thawnthu kha ngaihnawm ti takin a chhiar a. Esopa Thawnthu hi thu tawi te te, nuna zirlai pawimawh tak tak inphumna a ni a. Chuta a thil chhiar pakhatah chuan, “I thlen phak chinah lungawi tum rawh;Pakhatna a nih vek theih loh,” tih hi a hmu ta a. Mak hi a ti khawp mai a. A hma ni lawka a thuziak thu fun nen chuan Esopa Thawnthu pakhatin a thil zirtir tum chu a lo inang deuh reng hi a lo ni! Ani Pawh khan, “Mi fing chuan, a neih chinah lungawi a zir ṭhin. A neiha chu eng pawh nise,” tiin a thuziakah khan, thu vuakthlak a lo nei kha a ni a. “Hlimna dik tak chu, a dam diai a. Mi fing chuan, a neih chinah lungawi a zir a. A neih chin chu eng pawh nise, a neih loh te awtin a buai lo a”, ti khan a thuziak kha a tlang a kawm a ni.

Seneca dam hunlai kha, hun belebut leh hun ti hup hup mai a ni a. Thil a inthlak danglam zung zung a. Hun thar, mi tam tak tana dinchhuahna remchang a ni a. Chutih rualin, nunphung inthlahdah hun lai, initsikna nasat lai, Politics pawh elrelna nena a khah hun a ni bawk a. A hunlaia vantlang nuna thil ṭha lote sawiselin, huaisenna, mahni inthununna leh mahni nuna lungawina te a zirtir thin a. Nero-a khan dawta puhin a phiar ru a. Rorel sakin, ama nunna la turin a ti ta a. A chhûngte lungchhe êm êmte hnenah chuan, an thunun theih loh thilte chu pawm thiam turin a zirtir a. Thurochhiah pakhat mah a siam duh lo a, ama nun chu en mai tura tiin a thi ta a ni.

A hunlaia harsatna an hmachhawn thiamna turin, Seneca khan, hlimna chungchang hi a ziak a. Kum sang chuang a liam hnuah pawh, a awmze neih dan leh a hlut dan kha a la ngai ta reng a ni. “I theih tawp chhuaha ṭhain engkim ti la. Tun dinhmunah khan, lawm zir la. I neih chinah lungawi rawh,” tia a zirtirna khan, nun chawlhna zawngtute chawlhna a la kawhhmuh zel a ni.

Tunlai hunah hian, neih belh tumin kan tlan a. Hausakna, hlawkna, ropuina kan um a. Chu’ng zawng zawng kan umna chhan chu, hlimna kan duh vang a ni. Kan duhzawngte neih nan hian, pawisak kan nei leh si lo a. Ei rukna, phiar rukna, thamna leh thil chi hrang hrang kan hmang hreh lo a. Mi dang tlawn duk dukin kan inti thangtlawm hreh lo a. Sum leh pai tlemte, larna chhe tê duhin kan zahawmna kan hralh hreh thin lo. Chutiang thil ho tê tê chuan, hlimna min pe thei turah kan ngai ṭhin a ni.

Seneca sawi ang hian, kan tih apiangah theih tawp chhuah ila. Kan thlen chin, neih chin zelah hian lawm tum ila. Dik taka kan tiha kan neih phak chinah hian, lungawi zir ila. Rilru lawmna kan nei anga, kan thlamuangin, kan hahdam anga, kan zawn ṭhin hlimna chuan min um ang.

Dr. Frederic Loomis-a chu natna khumah a mu a. Ṭhut pawh a thu peih tawh lo. A dam lo a, a dam chhuak tawh kher lo ang. Chutiang dinhmuna a din thu chu amah aia hrechiang an awmlo mai thei. Thu pakhat ziah duh a nei a, “Damdawi Ṭha ber”, tih chu. A lukham a han siam rem pah chuan, chiang taka a rilrua thil lo awm chu, he khawvelah hian hun rei a nei tawh lo tih chu a ni. Hun rei nei tawh lo mah sela, a thuziah tum erawh chu la ziah hram a tum thung.

George Elliot thuziak pakhata, “ Thlai rah seng vek tawh hnu tui pek leh chu a sawt lo”, tih kha a rilruah a lo awm a. Ti hian a ziak tan tan ta a,

“Ka damlo enkawl tam tak, siam ṭhat theih tawh loh hun liam ta vanga inchhir ka hmu a. An tih tur an tih loh avang leh an tih loh tur an tihte avanga inchhir an ni.

Mahni phurrit hi kan lo insiam chawp nasa khawp a. Mi dang tana thil ṭha tiin i phurritte chu i tizang thei ang. Mahni hmasialna dah boin, mi dang tan thawk la, i hun liam tawha i phurrit a bo anga, i tun leh i nakin hun a lo êng thar leh ang.

Doctor ka nih angin, ka damdawi hmuh tawh zawng zawngah a aia tha ala awm lo reng reng. Damdawi dawr atanga kan lei theih zawng zawngah pawh hemi tluk hi a awm lo a ni.

Mahni tana thil ngaihtuah kha sim la. Mi dang tana thil ṭha tiin i phurrit ti zang rawh. Lungngaihna leh hlauhna ata chawlhna a pe che anga, i ritphurh a chhawk ang che. Chu chu damdawi ṭha chu ber a ni”, tiin a ziak ta a ni. A hnu lawkah, Dr Loomis-a hi a thi a. A thu hnuhnung erawh chuan, mi tam tak nun a kaihhruai zui ta zel a ni.

Keini chu mahni hma kan sial lutuk a. Kan hlawkna tur ngawt kan ngaihtuah a. Inlaichinna-ah te thleng hian kan hlêp tur kan zawng a. Khawtlanga kan inunauna te, kan inkhawma kan hun hmanna zawng zawng te thleng hian kan mimal sum hloh kan chhut a. Heti reng reng chuan, hlim tak tak ngaihna a awm lo a, rilru hrisel ngaihna a awm lo.

Mahni hmasialna hian kan hnam min eichhe mek a. Chhungkua a ti chhia a. Khawtlang a ti khaw lo a. Kohhran a hnuk hniam a. Politics a ti bawhhlawh a. Kan dam lo a ni. Kan hlimna kan hloh a. Mahni intihlum kan tam a. Ruihhlo leh zu leh mipat hmeichhiatnaah kan tlan a. Chu chuan, min chhawk tak tak si lo. Kan hnam hi a damlo a, kan pawm emaw chu!

Kan mimal nuna kan hlim lohna tam tak te, kan chhungkaw buaina tam tak te, kan khawtlang harsatna tam tak te hi, “Kei niloin, Nang aw” ti ila, mi dangte ngaihtuah ila, mi dangte ngaichangin, thil ṭha ti tlang ila, kan dam suai ang.

Hlimna kan zawn ṭhin tam tak hi mahni leh mahni inlaichinna (chantawka lûngawi) leh mi dangte nena kan inlaichinna (mi dangte ngaihtuah leh an tana thil tha tih)-ah hian kan hmu ang.

Hlimna te hi nakina lo thleng turah kan ngai fo bawk a. Engemaw kan tiha, eng dinhmun emawa kan din hunah te hlimna hi lo thleng turah kan ngai fo ṭhin ni hian a lang a. Hlimna hi thil danglam tak leh mak danglam riau, kan va neih hram theih tur emaw kan ti fo thin.

Nupui pasal te kan han innei anga, fate kan han nei anga, kan nun chuan, nuam sawt leh hlimawm sawt turah kan ngai fo. Kan fate an la te êm maia, engmah tak tak a tih theih loh e, khaw dang a hawi thei loh e, tiin, kan lunghnur zui leh tho a. An han liana, an han tleirawl chho a, a hma zawng aiin enkawl an hahthlak leh zual a. Kan insawh kan insawh a. Tleirawl hun han pel se la, kan hlimin nuam kan ti ve tak tak tawh ang titein kan inhnem chawp a.

Kan kawppuite an insiam that hunah kan nupa kan hlim ve deuh ang titein kan inngaihtuah a. Lirthei tha zawk kan neih hunah, chawlh hmanga hmun nuam zawka kan zin theih hunah, hna aṭanga kan chawlh hunah hlim leh muanna nuam zawk kan nei thei ang te kan ti a. A nihna takah erawh chuan, tun hun baka hlimna hun tha chu hi a awm chuang lo. Tunah a nih loh chuan, engtikah nge ni ang?Mihring nun hi chu harsatna hrang hrangin a tuam vel a ni a. Hei hi pawm ila, kan harsatna karah pawh kan hlim duh chuan, kan hlim thei khawp mai. Hlimna chhiar thiam erawh a pawimawh a ni.

Nun tak tak, kan duhthusam nun chu inṭan mai tura ngaihtheihin thil a awm ve thin a. Mahse, chumi tibuaitu, khawlhkham min siam saktu, tawn hriat hrehawm tak tak mai tuar chhuah tur, hna hmanhmawh thlak thawh zawh tur, hun serh hran ngaihna bik thilte, pawisa sênna tur thil a lo awm leh ṭhin. Chûng chu kan tih zawh hunah chuan, kan nun duhthusam a lo inṭan anga, kan zawn ṭhin hlimna chu kan chan ve tawh kan beisei ṭhin. Chutiang chu a lo ni lo a, khawlhkham min siamtu, kan rilru la pêngtu emaw kan tih ho chu NUN pêng zawk a lo ni a.Hei hian thil min hriatthiam tir tak chu, hlimna min thlen tur kawng hi a lo awm hran lo a, kan kawngzawh mêkah zawk hian hlimna zawk hi a lo awm a ni. Chuvangin, kan hun tawn apiangah mai hian lawm hi zir tur a lo ni zawk a.

Sikul chawlh hun emaw, sikul luh leh hun emaw, kg 5 tala kan rihna kan tih hniam hun emaw, kan hna kan ṭan hun emaw, kan inneih hun emaw, Zirtawpni tlai emaw, Pathianni zing emaw, Lirthei thar neih hun emaw, kan bâ kan tlak hun emaw, Nipui emaw, favang hun emaw, kan zai TV-a an tih chhuah emaw, Youtube-a subscriber sing chuang neih hun emaw, Facebook-a like-tu sang chuang daih neih hun emaw, Instagram-a follower sing kan neih hun emaw hi hlim tur hian kan nghah a lo ngai reng reng lo. Hlimna hi kan va thlen tum ramah a awm lo a, kan kawng zawh lai mekah hian a awm a ni. Tuna kan hlim loh chuan, nakinah kan hlim chuang lo ang.

Roman Poet Horace-a khân, a lehkhabu ‘Odes’ tihah khân thil pakhat a sawi a. Chu chu ‘Carpe diem’ tih a ni a. He ṭawngkam hi a lar êm êm mai a. Chu chu, i hun hman mek kha hmang tangkai rawh tihna a ni deuh ber awm e. A hla tlar pumpui hi chu, carpe diem, quam minimum credula Postero tih a ni a, ‘Tuna i hun hman mek kha chên la, nakina thil thleng turah chuan i rilru tihah suh,’ tih a ni. He ode hian a sawi ber chu, nakin huna thil lo thleng tur engmah kan hre lawk lo a, chuvang chuan, nakin hun lo la awm tura buai loin, tun hunah hian inburbun tur a ni, tun huna theihtawp chhuaha nun hmanin, nakin hun kan siam tha thei zawk ang, a ti a ni ber a. Chutihrual chuan, Horace-a hi Epicurean a nih avangin, nakin hun malmâk tawp lam aimahin a sawi tum zawk chu, engkim hi a la fel vek mai ang ti zawnga awlsam taka ngaihtuaha thu suihbawk mai loin, na kin hun ṭha zawk neihna turin tun hunah hian theihtawp chhuah tur a ni a tihna zawk a ni e, ti zawnga a thil sawi sawifiahtu pawh an awm tho ve bawk. “Chutichuan, a tûk atân lungkham suh u, a tûk chuan ama tân a lungkham chawp dawn si a.” (Matthaia 6:34)

Kristian Hlabu kan keu erawh chuan, ‘Engnge ka hlim chhan mi zawh chuan, Krista ka tana thi chu,’ tih kan hmu a. Kan zawn ṭhin hlimna hi, Isua ke bulah a ni, a awm ni. Khawvel finna leh nun dân ṭhain hlimna kawng a sawi zawng zawng pawh hi Lal Isua zirtirnaah hian hmuh tur a awm vek bawk, a chunga kan sawi zawng zawngte pawh khi tel vekin. Chumi piah lam chu min kawh hmuhin min la tiam zui