THU LAWI LO SAWI CHINGTE HMABAK

Matthaia 12:36-37 ah chuan, “Tin, ka hrilh a che u, miten thu lawi lo an sawi apiang, chung thu chu rorel niah chuan an sawi fiah a la ṭul ang. I thu chuan thiam a chantir ang chia; i thu vêk chuan thiam loh a chantir bawk dâwn che asin,” tih kan hmu a. A fiah khawp mai.

Tunlai hian, a bikin social media-ah thu lawi lo kan sawi nasa. Court-a thubuai neiin an ding chho nak nak mai. Insiam ṭhat kan ngai hle a ni. Ṭhangtharte hian ṭawngkam mawi hman leh mi dangte zahthiamna kan tlachham ta hle nite hian a lang fo.

Singapore ram khi 1965 khân an independent a. Khami kum September thla khan an Prime Minister Lee Kuan Yew-a chuan, an ram sawrkar hnathawk ho a ko khawm a, Victoria Hall-ah he thu hi a sawi a.

"In hawihhawm avang hian engmah chân in nei lo. I chhanna tur chu, 'aih' tih pawh nise, mawi tak leh hawihhawm takin a sawi theih. 'Aih' i tihna chhan kha hrilhfiah ang che.

I 'aih' na chhan kha mi dang hrilh fiah la. 'Aih' kha 'aw' a chan tir a ngai chuang lo. 'Aih' tia chhân a ṭulna chhan kha a ṭhat chuan, 'aih' a ni reng tur a ni. 'Aih' i tihna chhana te erawh hawihhawm tak leh mawi takin hrilh fiah ang che," tiin.

Hetiang 'values' nei hnam hi chu an zahawm lo thei lo. Kan hnam pawh hian inzir kan ngai ve viau mai. Politician, sawrkar hnathawk, kohhran hruaitu, mi awm mai mai social mediaa tal nileng thei zawng zawngte nen lam hian inzir a, nunpui kan mamawh! Chaltlai lutuk te, mi dang hmusit lutuk te hi i bansan ang u.

Mizoten social media kan hman thiam loh thu kan sawi fo a, kan la hmang thiam tak tak chuang lo a nih hi. Engemaw thil thleng leh issue hlekah, deng­khawng leh lei kuai thei berin thu kan han post pawp mai zel a. Huaisen leh dikna duh nihna emaw kan tiṭhin nite pawhin a lang a, ṭhenkhat chuan lan sarh an khelh vang te hi a ni ṭhin.

Phone leh hmanraw dang, medium ṭha kan neih tak avang hian duh duh sawi ve theiah kan inngai a, kan sawi te chu miin ngai pawimawh hiam hiam turah te pawh kan inngai nghal bawk niin a lang ṭhin.

Tu khawkhain an hriat loh turte hian, “Ka ngawi rei ta a. Ka han sawi ve tawh ang e,” tia bul ṭan hian kan duh duh hi, a mawi leh mawi loh te, sawi awm a nih leh nih lohte ngaihtuah lo hian, thu lawi lo deuh deuh hi kan chhak chhuak ta fo.

Kan thil sawi leh ngaih dan chu a dikin, sawi awm reng a ni em tih lam ngaihtuah miah lo a, ram hruaitute lo bei ngar ngar mai te, kohhran lo bei ve ngar ngar mai te, YMA leh khawtlang ṭhatna duhtute lo bei ve ngar ngar mai mai te hi kan awm kum tluan a. Thu dik tluantling lo deuhte hi uar deuhin kan han bâwl phuan a, kan sawi lo tuipui tawk tê tê hi chu kan hmu ve zel bawk a. Social media khawvelah hian kan so ve bulh bulh mai ṭhin.

Mimal demna leh khawtlang hruaitute chêt dan te leh Damdawi In thawkte chet dan etc. demna han post hluai te hi huaisen leh dikna duh tiin miin min sawi se tih rilru put reng emaw tih tura thu han post hluai chîng hi kan awm a. Rin ang ngei ngeiin, FB ah te, Whats app-ah te, Chanchinbu-ah te ngaihdam dilna an chhuah leh hna hna ṭhin. A chang chuan ukil kan rawihte a ngai ṭhin. Politika kan elpuite dim lo baksak loa social mediaa beih kan ching nasa ta hle. Hmaichhana kan ngam loh turte nasa takin kan diriam a. Hetiang tih kan chin avang hian a tuar tur tur hian tuar sela a harh pawh kan harh deuh mahna!

Kan duh ang zâwng zâwng hi kan sawi thei ngawt lo, mi pawi sawi leh rilru natna thlente hi a nghawng let a na duh fu! Mi dang nuihzat nileng ṭhak hman khawp kan tam ta hlê te pawh hi a ang a, a hnam pum huap ang pawhin kan ngaihtuahawm ta viau.

A lang apaua zahmawh sawi hi mizo khawtlang nunah thil mawi leh zahawm a ngaih a ni ngai lo a. Ṭhalai leh mi pangngai chu a nuih pawh an nui ṭha duh ngai lo. Chu chu inhmuam upna pawh a ni êm êm hran lo. Kan social media-a kan khawsak dan en hian kum naupang tê tê pawhin zahmawh kan sawi hreh ta lo viau. Miin ‘Kan sawi awm taka an ngaih’ sawi fo tawk mihring kan ni ang tih hi hlauh viau zawk tur a ni. Mizo khawtlang nunah hian mi dangte ngaichang a, mi dangte mitmei veng a, thuhnu dâwn taka thil ti ṭhin kan ni a. Kan kalsan thui ta hle! He nunah hian i kir leh ang u.

Ropuia kan inngaih ang ai hian kan ropui lo a. Keini aia thil chak leh lian zawk hi a lo awm zel a, chapo tak hian kan tlawm leh zal zal ṭhin. A hma lawka Pa êm êm mai khan, 'Ngaihdam' kan dil leh hna hna ṭhin.

Dik lo kan hmu tak zet a nih chuan, a beihna tur dik zawk leh a siamṭhatna tur kawng mumal zawk hi a awm. Khawvel hi kan duh dan angin a kal vek dawn lo a. Kan ngaih dan lo anga thil thlengte hi a dik lo vek tihna lah a ni hek lo.

Nung ho tur chuan mi dangte kan mamawh a, khawtlang inhruaina hnuaia kan kun te, sawrkar thu kan zawm te, kohhran kaihhruaina kan zah te hi a ngai ṭhin. Social mediaa kan thu post leh kan thu chhakchhuah mai ni loin, kan thlalak leh milem post thlengin sumkar awm loa khawsak kan ching tur a ni lo. Khawiah mah account lem phenah a bihruk hlen theih nahek lo. Hetiang kan sawi hian, thil dik lo hi ngawih bo pui tur kan tihna a ni lo. America ram mi hmasa mi ropui Davy Crockett-a khan, "I dik ngei a ni tih chian la, i thil hriat a dik ngei a ni tih fin fiah la, i tih tum ti turin pen chauh rawh," tiin a sawi! Chhinchhiah atan a ṭha. A tawp thleng ngam bawk ila.

Thu hnu dawn lêk loin kan han phûl ve chiam a, ngaihdam dil leh hna hna hi a ngai ṭhin, dik tak chuan chutiang chu thil tlawm thlak lutuk a ni tih hi hriat tur a ni.

Mi an hlim êm êm laia lo thinrim êm êm mai, Mizote thiltih apianga phunna tur lo hmu ve zel mai te hi nih loh tur. Thih hnuah ruh a mawih chak bik ṭhin. Mihring hian inthunnunate hi kan mamawh a. Mi dangin min rawn thunun hi chu nghah loh tur, a zahthlakin a tlawm thlak a, inti pa tak maiin, chapo taka ngaihdam dil angai thin. Mahni inthunun mai hi a ṭha.

Social mediaa kan tel ve vang te, smart phone kan hum a, Whatsapp leh FB a mi lian leh mi ropui ber ber te kan pâwl ve phak avang hian anmahni ang kan va ni ve ta e tihna a ni lo a. Tia pui ena anni kan han en a, mi lian tak nia kan inhriat ve chinah chiah phei hi chuan, kan che sual ṭhin. Chapo taka tlawm leh vawng vawng a ngai ṭhin.

Eng ang mihring pawh ni ila, dan hnuaia kun vek tur kan ni a. Danin a ban phak loh tak tak kan awm lo. Youtube-a kan thu chhawp chhuah tur thlengin kan fimkhur a ṭul. Mi dang tichiai thei, mi dang hruai sual thei thu chhiar, sawi leh pho chhuah te, thu dik tawk lo mi dangte fah hreh hauh loh te, miin an en duh tih avanga pho chhuah hreh neih loh te, society tan a him em tih ngaihtuah miah loa thu rin tlak loh pawh tar chhuah hreh lohna te hi sim a ṭha.

Nitin nunhonaah, hmaichhanah leh chhan chiah lohah pawh ṭawng­kam ulukna te bakah, social media-ah kan tam ta ang reng hlawm si a; chuta ṭawngkam uluk a ṭulzia hi sawi tam tawk a awm lo ang. Lal Isua khan, “Rorel nia sawi fiah a ṭul “ tur thu a sawi a. Lal Isua thusawi a nih avangin A lo kal lehna ni ami tur chauh emaw kan lo ti ang tih a hlauhawm khawp mai. Lei Roreltute hmaa insawifiah ka hmu hnem ta viau. Kan thuziak leh sawite'n damna a thlen loh pawhin mi dang tina lo hram se.

Kan hnamte zingah hian, kan ṭhat lohna hlir infah tawn kan tum ta em ni tih theih turin, kan tlin lohna hlir kan infah tawn sup sup mai a. Hetiang thu hian kan damna min thlen thei tak takin ka hre lo. Inhmuhmawhna leh zung ṭanga inkawh tawnna min thlen mai mai niin ka hria.

Thil ṭha inkawhhmuh ila, thil mawi inhrilh ila, kawng dik lo sawi loin, kawng dik sawi ila, kawng dik lo zawh mek pawhin mahni inenna atan kan hmang thei zawk ang.

Kan thuziak hian kan hnam nun mawite, mi dangte ropuina leh mi dangte entawn tlakna tarlang se, min tidam zawka rinna ka nei. A kawng ṭha inkawhhmuh si lo a, kawng zawh mek insawisel sakna hian damna min thlen meuh lo em?

'Kan tih leh kan sawi eng pawh mai hi, Pathian leh kan ram tan ni se'