F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

MIZO TLANGVAL, SIPAI LAL PAHNIH

Mizo tlangval sipai ṭang hmasate kha, officer leh sar lo pawh kha, chhuanawm tak tak an ni a. Hnam tân pawh ṭhahnem an ngai hlê ṭhin. Synod Archive-ah ṭum khat chu Kristian Tlangau bu hlui ka enna lamah pawh, 1930 chhoa Kristian Tlangau hoah khan, Mizo tlangval sipaia ṭang ho khan thuziak an thawh nasa hle tih ka va hmu a. Hnam anga kan hmasawnna tur te, hnam dang tih dan ṭha kan entawn tur te, mimal miziaa kan hmasawn theih dan turte an hmuh leh hriat aṭang khan an ziak ṭhin. Chutiang chuan hnam tân ṭhahnem an lo ngai thin.

Kan hriatreng atâna ṭha chu Kristian Tlangau chhuak hmasa, a bikin 1950 hmalam khàn Chhim leh hmar kohhran (Baptist leh Presbyterian) a huam vek a, chhim lam zosapte leh rawngbawltu dangte pawh khan, report leh article te pawh an ziak ṭhin a. Kohhran mai a huam lo a, mizo hnam leh khawtlang (society) kha a huam tel vek a ni. Tun laia nitin chanchinbua kan thuziak hmuh ṭhin nena hawi zawng inang nei thu tam tak hmuh tur a awm. ‘Hla lenglawng’ chungchang thlengin Kristian Tlangauah khan an chài ṭhin. Hla lenglawng chungchang an chài hun hi 1936 daih tawhah khan a ni.

Mizo zinga sipaia ṭang hmasa, rank hrang hrangte kha an chhuanawm a. An hna aṭanga an chawlh hnuah pawh kohhran leh khawtlangah pawh hotu leh mi ṭangkai tak tak an ni hlawm. An zinga pahnih chanchin tawitein kan sawi dawn a ni.

Capt. LR SAILO:
“Hmanah lal lai hmun sangah
a kai zel a,
Tunah erawh thlafam
khuahlun phul zingah,
Remsiampa ar ang a ngam ta e.
Lai awma khartung sawi hi
ka hawi thiam lo,
Hmuh theih chang se
chengranga chhai
ka nuam e,

Ka tuai Lalrinthanga mantu chu,” ti meuha Awithangpa’n a sun, Lalrin­thanga Sailo kha, mi fel tak leh rintlak tak a ni a. Mc Mahon Line chhin­chhiah tura tirh ngam khawpa mi rintlak a ni.

B.A a zawh hnuin, sipaiah ṭangin IMA-ah a training a. 1943-ah Commissioned Officer a ni. Captain-ah a kaisang hman a, a kàisân hian sipaiah kum 2 pawh a la ṭang tling mang lo. 1945-ah Assam larsap Sir Akbar Hyderi-a’n Arunachal-ah NEFA Service zawm tura a sawm angin a zawm a, Asst. Political Officer-in a kal ta a ni.

Hemi hnu hian Nagaland lamah te Asst DC hna te a chelh a. Mizo Union hotute nawrhna a chhuah avangin District Council hotute pui turin an tir bawk a.

Kum 1950 April thla khan India leh China inrinna, McMahon Line chhinchhiah turin an tir a, August ni 15, 1950-ah Capt LR Sailo leh a ho te chuan McMahon Line-ah chuan India Flag an zar thei ta a ni. Chumi zan chiahah chuan lir a nghing ta vak mai a, lei min dur dur karah ramhnuaiah a vakvai ta a. Thingzung leh a hnah te a ring a, October ni 13, 1950-ah an Headquarters a thleng leh thei chauh a ni.

1951 October thlaah Naga Tribal Area Headquarters, Tuensang-ah Political officer hmasa ber turin tirh a ni a. Hetih lai hian India leh Burma ram inkara Mac Mahon Line thlenga Naga la awmte chu sawrkar rorelna hnuaiah an la awm lo a. Mi lu lak te pawh an la chîng bawk. He hmun hi Naga Tribal Area tih a ni a, Nagaland hnuaiah a awm lo a, Capt LR Sailo awmlai ngei hian India sawrkar hnuaia lakluh an ni ta a ni.

Hêng hnamte hi Kristian an la ni lo a. An zinga chanchinṭha hriltute a puih avang te, Tuensanga a hoa biak In an sak avangte chuan a chungah sawrkar hotute an lawm ta lo hle a. Jorhat-ah Supply Director turin an dah ta a ni.

1956-ah IFAS atan India sawrkarin a ruat leh a. Chu hna chu rei pawh a thawh hmain 1956 August ni 12 kha a thi ta thut mai a ni.

Literature lam a tuipui bawk a, Charles and Mary Lamb te ziah, “Tales from Shakespeare” kha Mizo ṭawngin a let hman a. 1941 khan AWITHANGPA ZAI bu a ziak a, a damlai, 1953 khan an chhu hman nghe nghe. Hemi avang hian Awithangpa pawh a chungah a lawm hle. Hla te pawh a phuah a. A han thih chiah pawh khan a sunna hla pawh a phuah leh a ni. Capt LR Sailo, IFAS te tun lai mitena kan tluk lohna em em chu, kan hnam rohlu leh kan thu leh hla ziaktute hlutna chang a hria a. Awithangpa Hlate a lo ziak chhuak a, a bua a buatsaihte kha a nachang a hriain a fakawm êm êm a ni.

Sawrkar hnathawk lian tak tak hi chuan enge maw kawng zawng taka Society tana an theihna an hman a, an thiamna an sawr chhuah ṭhin hi a ṭul tak meuh meuh a, a nachang an hriatte pawh a ngai ṭhin. Hemi kawngah hian kan mi hmasate kha kan tluk lo êm êm a ni.

Capt LR Sailo te hi a thi hma lutuk êm mai a, Mizo fate hian kan chân nasat dan hi kan ngaihtuah ngai lo mai thei.

India leh China inrinna lai chhin­chhiaha tifel tura India sawrkarin a tirh chu Lalrinthanga Sailo, Mizo Tlangval a ni tlat. India ram sat zautu a ni bawk a, thil pawimawhah rintlak a ni.

Mizo fate hi, State sawrkar thil emaw, India sawrkar thil a ni emaw, khawvel inlaichinna thil pawimawh takah pawh kan awm ṭhat a, kan hna kan thawh ṭhat phawt chuan rin tlak, chhawr tlak, tirh tlak kan ni tih kan hre reng tur a ni.

Tu hnam lakah mah kan in dah hniam ngai tur a ni lo a, India leh China inrinna hmun pawimawh chhui a, tifeltu pawh Mizo tlangval ngat a ni tih hre rengin, thil pawi­mawha rin tlak ni zel turin kan nun i hmang ang u.

MAJ. RK HRANGA
Tumruh, tawrhchhel leh insum­theih kawnga mizo zinga chhuanawm deuh deuh sawi dawn chuan, RK Hranga hming hi kan lam rik zingah a tel awm e.

Tarpho khuaa piang, Khawhria pem an ni a. A pa tirh angin a u nen Aithur khuaah sikul an kal a. Cherhlun leh Dengsur khuaah lehkha a zir chhunzawm a. Serkawna sikul a kal laiin buaina tê nau a chhuak a, high school a kal thlengin chu buaina chuan a um zui a. Bishnupur High School a zawmna atan a pa'n an sakawr ₹ 40 in a hralh a. Bishnupur ah pawh chuan Serkawn lam hotuten lehkha an thawn khalh a, sikulah an admit duh lo a. Rangamati-ah sipai bêl nawtin a inhlawh a. Bengali High School headmaster chhiahhlawhah te a han ṭang lawp lawp a. Tlai khawhnu feah Shillong-ah High School a zawm a. A ṭhiante aiin a luh tlai avangin zirna lamah aṭanga scholarship a hlawh pha hial a ni.

Shillong-a a thlen tlai avang hian a ṭhiante ei siam leh rawngbawlin a inhlawh a, lehkha erawh a zir nasat phah hlauh thung.

Hetianga ṭhiante hnena inhlawhfa chawpa a awm lai hian, mahni inthununna dan 24 a zam a. Ṭha em em maiin a zawm a, chu'ng zinga ṭhenkhatte chu:-

Meizuk loh tur
Zu in loh tur
Cinema en loh tur
Kuai/kuhva ei loh tur
Hma taka muta,
hma taka thawh tur
Chaw vawi 32 ṭhial ziah tur
Zingah khelmual tlan hual ziah tur,
chumi hnuah tuisik
khawha inbual ziah tur
Ngaihzawng neih loh tur
Inkhawm hun pelh loh tur
etc tihte a ni.

"Shillong-ah kum 6 ka awm chhungin, damloh avanga class ṭhulh ka nei ngai lo. Ka chhia leh ṭha hriatna chuan heng hi ka tan a ṭhat avanga ti ngei ngei turin min hrilh a. Chumi tih ngei ngi tumna chuan, min tih tir ta a ni," tiin RK Hranga hian a sawi.

Kum 1938-ah Matric First Division-ah a pass a. IA (tunlaia HSSLC) pawh First Division-ah bawk a pass leh a. Khawvel Indopui pahnihna a lo chhuak ta a, sipai a zawm. Mizo fâte zinga sipai officer hmasa berte zinga mi a lo ni ta a ni. Lushai Scouts hotute zingah a tel zui bawk.

Sipaiah Major a kài hnuin Indian Frontier Administrative Service a zawm a. 1956 a Political Officer Grade I a kâi khan, Mizo fate zinga bawrhsap puitling hmasa ber a ni zui ta bawk a ni.

Serkawn zirtirtuten harsatna hrang hrang an siam avanga zirna lama sukuk phah hial, ṭhiante ei rawngbawl sak leh Biak In chowkider-a râwlthar tirte a nih laia han ṭang nawk nawk chunga Assam rama King's Scout hmasa ber, proficiency Award dawng pha, Assam tlang mite King's Commissioned Officer ni hmasa berte zinga mi, Mizo fate zinga bawrhsap hmasa ber RK Hranga khan harsatna, buaina, hrehawmna te hnehin dinhmun ropui tak a luah thei a ni. NEFA-ah kum 19 zet nihna pawimawh tak tak a chelh hnuah Assam state-ah nihna hrang hrang a chelh a, Assam Governor Secretary te pawh a lo ni ve hial tawh bawk a, kan tâna entawn tur min hnutchhiah hi kan rilru tithar lehtu han ni teh se.

TLANGKAWMNA:
Captain Lalrinthanga Sailo leh Major RK Hranga hi an chhuanawmin, an chanchin hi a ngaihnawm hle. Sipaiah hotu an ni a ni mai lo a, civil sawrkarah hotu lian an ni thei a, ni tura a sawma sawm an hlawh hial a ni.

An thil tawn ṭhenkhat tawitein kan han sawi mai chauh a. An chanchin hian chhui zau leh belhchian a dawl hle. Lalrinthanga Sailo khân, Mizo hnam tan ṭhahnem a ngai a, a hunlaia mi tam takin chhinchhiah nachang an lo hriat loh, thil pawimawh tak ni site a lo chhinchhiah kha a fakawm tak zet. Tun hnu zela mizo literature chanchinah te, Mizo hla zirnaah pawh, 'Awithangpa Zai' tih a lo buatsaih te hi a pawimawh dawn chauh a ni. RK Hranga dan zam zinga mi, “Inkhawm hun pelh loh tur,” tihte pawh hi ṭhangṭharten kan chhinchhiah a ṭha awm e. Inkhawm ngai pawimawh miin, harsatna kara a thlen chin kan hria a. Tun lai hun Pathian chô ta mai ang hrima inkhawm engahmah ngaih lohna kan han tilangtate hi a ṭha ber lo a ni. Kan hnam kalzelna atan pawh thil ṭha ber a ni lo ang.

Kan hnam mi chhuanawmte chanchin hi kan sawi tawh ṭhin a, kan la sawi leh fo dawn a ni. Anni nawr­kal­tu kha, Rokunga hla pakhatin a khaikhawm chiang khawp mai.

‘Lêng dang hneha rualkhumin
I hnam tan ṭhahnem ngai la,
Chutin nun a ral hma loh chuan,
Min dotu apiang hnehin
Raltiang i kai ve ang’