F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

THUAWIHNA

USA-a Texas State hi hmanlai chuan, Mexico ramin a awp ṭhin a. Ram thar ngang a ni a, Europe aṭanga pemlutte pawh an awm chho ve zel a, US aṭangtein pem lut an awm bawk a. Mexican ho Texas-a lo cheng nghet sate chu Mexico rama awm Mexican dangte nen chuan an rilru a inang lo hle bawk - anni hi tejanos an ti ṭhin, Texas mi riauin an awm a ni.

Kum 1835 khan Texas chuan Mexico aṭangin zalenna an sual ta a. An indo chu a ni ta mai a. Chu indonaah chuan, Mexico ram sipai hotu chu General Santa Anna a ni a. Texas sipai hotu chu General Sam Houston-a a ni thung.

Texas zalenna sual hian October 2, 1835 – April 21, 1836 chhung a awh a. Texas zalenna sual hun laia an indona hmun pakhat chu Alamo kulh a ni. Alamo-ah hian Texas sipai 100 vel an awm a. General Sam Houston-a chuan, Jim Bowie chu Alamo kulh-ah hian “Laipui an neih ho zawng hmun himah an kalpui ang a, lak sawn theih dang zawng leh anmahni chu hmun himah an insa seng ang,” tih thupek kengin a tir a. Jim Bowie hi Bowie Knife lo chhuahna hi a ni. A hmùna lo awm sa te chuan, Col. Jim Bowie hi an lo hmin ta zawk a. Tawlh sawn lo a, Alamo-a lo inkulh a, Indo an thlang. Col. WB Travis leh Davy Crockett leh mì tlêm têin va belh chhah mah se, Alamo-ah chuan sipai 100 vel an an awm tling thei hram chauh. Ralthuam leh mihring an indaih lo nasa a ni.

Texas la kir tura lo kal Gen Santa Anna ho chuan, Alamo Kulh chu an bei a. Gen Santa Anna hian Mexican râl hrat sipai 1500 zet a hruai a. An in tam hleih lulai bawk a, ni 13 zet an ṭan hnuin, Texan sipai lam chu an tang zo ta lo. Mexican ho hian Kulh chu an la ta a. Tumah zuah loin, an that vek a ni. Hei hi February 23 – March 6, 1836 chhunga thil thleng a ni. Hetiang bawk hian Texan sipaiten Goliad hmunah General Sam Houston-a thu hi an awih lo bawk a, Mexican Sipai ten an that chimit leh vek bawk.

An huaisenna hi ropui hlê mah se, Sam Houston-a thupek an awih lohna avang hian Texas Sipai te chakna leh a ruahmanna chu nasa takin a ṭhuanawp phah. Thla khat dang Sam Houston-a chu a tawlh leh a ṭula, a sipai ṭha ber berte a chan a, ralthuam ṭha engemaw zat an hloh bawk.

General Sam Houston-a sipaite hian a thupêk kha lo awih se chu, sipai 300 vel nunna an chan chu chân mang lo thei tur an ni. San Jacinto Inpawmchilhna thlen hma daihin, Sam Houston-a te hi an chak thei hial ang.

Sam Houston-a hian ruahmanna (Military strategy) fel taka neiin, thupek pe chhuak a ni a. A sipai ṭhenkhatin a thupêk an awih loh avangin, an tawrh tur aia nasa in an tawrh phah a. Nunna an chân tur aia tam daih an chân phah.

Thu hi awih mai ila. Kan tihtura beisei hi ṭha takin ti mai ila. Nu leh pa te, leh an thu kan awih a, kan ngaihthlak turte thu hi awihin ngaithla mai ila. Kan buaina tam takah hian kan buai lo ang. Dan te hi kan himna tura siam a ni a, zawm mai ila. Kan ṭha tlang zel zawk dawn a ni.

Ngaihtuahna mumal nei lo, tum dan mumal pawh nei chuang lo, nun dan mumala nung lem si lo hian, an thu kan awih turte thu hi kan awih lo leh tlat thin. Kan tawrh loh tur thil tam tak kan tuar a, kan nih tur ang hi kan nih loh phah ṭhin. Thuawih phawt mai hi a ṭha fo. Hmalam panna atan te, himna atan te pawh a ṭul.

Sam Houston-a hi, mi huaisen leh sèhhel zet mai a ni a. Texas hi independent pui mahsela, US hnuaiah a luh pui leh ta zawk a. Texas ram him zelna atâna pawimawh bera a ngaih vang a ni. Hun a kal zel a, United States chuan hun harsa tak mai a han tawk a. Sal neih chungchanga inhnialna leh State thuneihna chungchanga ngaih dan hrang hrang avangin, US chhim leh hmar lam chu an thu a inhmu thei ta lo a, tualchhung indona a chhuak dawn hnai a. Chu'ng hun harsaah chuan, Texas hnam pa Sam Houston-a kha, an state Governor nilai a ni a. Ani erawh chuan, US chhuahsan tum, Confederate States of America kha, Texas state chuan zawm ve lo se, hmar lam ho nena inthuruala US awmzui turin a duh a. A theihtawp pawh a chhuah. Mipuite chu hmin a tumin, Texas ram fangin a zin kual a. Mipui lah khan an ngaithla lo nasa tawh a. A nunna ngei pawh hlauhthawnawmah a ding fo. Waco hmunah pawh mipui thinrim nen an inhmachhawn a. Silai nen Benton-a phei chuan Sam Houston-a hi a pan phei a. Kum 70 mi zet tawh Sam Houston-a kha a zam eih lo. A puakruk pahnih fawngah chuan chelhin, amah pan mektu Benton-a mitah tak chuan a en a, “Ṭhian duhtakte u, in ṭhutnaah khan thu rawh u. Engmah a ni lo e, Ui tereuhtein sakeibaknei a puka awm lai a bauh ve khar khar reuh a nih hi,” a ti duh lek chauh. Texas mipuite hmin tuma Texas ram a fanna chu, Galveston khuaah a khar a. Mipui tlim hmur mai, a thusawi engah mah ngai lo tih hriat tak, a chunga thinrim ṭhum tawhte hmaah chuan, heti hian a ti a, “US chhuahsan avanga thisen luang nasa tur ka sawi hi ṭhenkhat chuan, in nuih zat a. Mahse, eng thil nge lo thleng tur ka han hrilh ang che u. Ro hlû leh sum leh pai tam tak a ràla, nunna hlu sang tam tak in chân hnuah, Pathianin a hawisan lo hlauh che u a nih chuan, chhim lam zalenna chu inhmu mai thei e. Mahse, chutiang a thlen chu ring lo tak ka ni. Hmar lam hian he ram (Union) kehchhe tur hi vawnhim an tum ruh em mai,” tiin a sawi a. Texas chuan, a vawi hnihna atan Sam Houston-a thu an awih lo leh pek a. Sipai ṭhenkhat thuawih lohnain a nghawng kha chu, Texas ram pumin a thu an awih lohna nena khai khin chuan, ke zung pui chhuih nat palh leh ke pahnih tan ang vela inthlau a ni.

Thuawih harsa ti mimal, khawtlang, hnam hian a tuar thin. An thuawih loh rah an tel thin a, a man an pek a ngai thin. Lota-te chhung Sodom khua aṭanga an tlanchhia pawh, hawi kir lo tura hrilh an ni chungin nu ber a hawi kir hram a. Chi khawnah a chang a. Chhungkaw pa ber pathlawi a nih phah a. A fanute pawhin tih loh loh tur an tih phah a ni.

Hawi vel ila, thuawih lohna avanga tawrhna kan hmu fo ang. Mi ṭhenkhat thuawih lohna avangin ram pum pawhin a tuar fo a. Khaw­tlangin a tuar a. Eizawnnain a tuar a. Mi tam tak lungngai leh hrehawm tiin an kùn tlawk tlawk phah fo!

Mizoram buai lai khan India sipaite chuan khaw tam tak an hal laiin, Lunglei khawpui a him tlat. Chu pawh chu thuawihna vang a ni.

March 11, 1966 Zirtawpni zan dar 10 velah Thanṭhuama inah Rev. H.S. Luaia leh Darchhawna an in hmu a. Rev. HS Luaia chuan, “Aizawlah hna ka la nei a, he Peace Mission motor-ah hian zanin la laah Lunglei panin chhuak la, Pukpui-ah MNF hotu lawk zawng zawng awm khawm lai a ni a. Aizawl aṭanga Lunglei pana sipai kalte chu lo kah an tum a ni. Pukpui-ah chuan an hnénah thu va sawi la, ‘Khawngaih takin, nunaute hi khawngaih leh lainat avang chauh pawhin sipaite hi lo kap lo hram rawh u. Nangmahni zawk hi lo inthiar fihlim hram zawk rawh u,’ tiin va ngen la. ‘Chuti lo chu Aizawl khawpui ang bawkin Lunglei leh a chheh khuate hi an hal darh vek mai ang e’, tih va sawi rawh,” tiin Darchhawna chu a hrilh a.

Rev. H.S. Luaia hian sipai ho a lo hmu tawhin, an tum dan a lo hre lawk tawh a ni. Mah­ni chauha thawh chhuah hreh deuh avang­in, Darchhawna chuan a thianpa Lalsangliana chu a sawm ve ta a. An pawh chuan, “Nia maw le,” tiin a insiam ta nghal a. An pahniha kal tura an inpeih hnuah chuan, Rev. H. S. Luaia chuan, “A! Ka kal ve leh zawk mai ang e,” a ti a. An pathum chuan an kal ta a ni.

Rev. H.S. Luaia hi PEACE MISSION hna thawkin Rev. C. L. Hminga nén Aizawl-ah an phei a. Engemaw thil avangin Rev C. L. Hminga chu Aizawl-ah a tãp khawtlai a. Anni pathum chuan zan dar 12 vélah Lunglei panin Thénzawl tlang dung lamah an chhuak ta a ni. Kawng tluanin MNF volunteers-te chuan an lo tiding a. A tuk zing dar 10:00 vélah Pukpui chu an thleng.

Pukpui-ah chuan an hotupa ber Pu Laldénga tih loh chu MNF hotu zawng zawng chu an lo awm a. MNF Volunteer za tam rual an lo awm bawk. Rev. H. S. Luaia chuan darkar chanve dawn lai thu sawiin, India sipaihote pawh a tuk Pathiannia Lunglei lo thleng tur an nih thu leh anni ho chu lo kap loa MNF-te chu lo insaseng zawk turin a thlém a.

Sipaiho lo dan leh lo kah chu an chak hle. An hotu pakhat chuan Aizawl khaw kan thu a zawh chianna chu Darchhawna'n a chhang a. A chhan lai chuan, “Min tihzam in tum em ni. Pu Laldénga in kán thute in sawi a! Mi tihṭhaih in tum a ni maw?,” tiin a chhal a. Anni pathum chuan, “Ni lo ve, in zawhna kan chhang mai a nia,” an ti a. “Kan lo ruahman dan chuan lo ambush tur leh Mat lei tichhe turin mi pawh kan tir tawh. Chuvangin, kan lo kap ngei dawn,” an ti a. An sawi tak zélah chuan kah loh chu an titlu ta a.

Sipai lo kalte kawng dal lo tur leh, anmahni pawh hemi ni (Inrinni) la la hian Tlabung lama kala, East Pakistan lam pan chu an titlu ta a. MNF-te chuan Inrinni, March 12, 1966 ni la la chuan Lunglei khawpui chu an chhuahsan ta a ni.

March ni 13, Pathianniah Hrangchalkawn lam aṭangin Sipai an lo lut a. Darchhawna te nen hian an in dawr a. Thil awmzia an hrilh a. Sipai ho chuan, Lunglei an zuah ta a. Pukpui erawh, Laldenga khua a nih avangin an hal ta hram tho.

Rev. HS Luaia ngaihtuahna fim tak leh Lunglei a ngaihtuahna hi a ropui hle. Pa nih a tling. Darchhawnate thian dun thuawihna leh aia upa thu an zahna hi a chhinchhiah tlak bawk.

Zanlai dar 12 a ram buai laia MNF volunteer rual hmin tuma Aizawl aṭanga Lunglei panna thinlung kha ropui tak a ni. MNF volunteer-te pawhin, Val Upa ngenna zaha fîm taka an ngaihtuah hnua, Val Upa thu zawma Sipai lo kap lo a, an thuawiha an insaseng hi a chhinchhiah tlak bawk. In leh lo leh mihring tam takin a him phah a ni.

Dan a awm a, zawm phawt a ṭha ṭhin. Kan himna tur hi sawrkar ṭha pangngai chuan a ngaihtuah a, dan pawh chutiang tur zawng chuan a siam a. Inkaihhruaina te pawh a awm ṭhin a. Chu pawhin, a tum pawimawh tak leh a tin zawn hmasak ber chu kan him tlanna tur a ni.

Chhungkua pawhin inkaihhruaina leh dan mumal kan siam ṭhin a. Khawtlang pawhin an zam ṭhin. Kohhran pawhin dan leh inkaihhruaina fel tak a nei bawk a. Sawrkar dan leh inkaihhruaina a lo awm ve bawk. Vawiin thlenga Mizo hnam a dam khawchhuahna pawh hi thuawihna leh dan leh inkaihhruaina mipui nawlpuiin kan zawm thin vang a ni.

Mi malin chhungkaw dan leh inkaihhruaina leh nu leh pa thu a awih loh avanga a tawrhna a thleng ṭhin a, khawtlangah pawh thuawih lote avanga khawtlang huapa tawrhna a awm fo a, kohhran thurin leh inthununna dan leh kohhran kalphung leh inkaihhruaina bawh pelh avanga kalsualna te, sawrkar dan leh thupek leh inkaihhruaina bawhchhiatna avanga tawrhnate erawh chu a awm reng. Mipui tam zawk thuawihna avangin, kan him tlang ṭhin thung.

Dan ṭha lo chu, a ṭhat lohna sawi a thiang a, thupek ṭha lo chu, a ṭhat lohna sawi a thiang. Thupetute hnena an thupek thlak danglam turin kan tithei a, dan siamtute hnenah an dan siam hnuk dawk tur emaw, siam ṭha turin emaw kan ngen thei a ni. Hetiang dan leh thupekte hi chu, thuawih tih kan sawi a, ‘awih mai ila’ kan tih chhungah hian a tel lo.

Zawm tlak dan ṭha a nih chhung, kan pawma kan zawmin, zawm loh aia rah ṭha zawk a chhuah dawn phawt chuan dan leh thupek leh inkaihhruaina hi zawm phawt ila, thu hi awih phawt ang u. Chu chu dam khawchhuahna tura tul a ni a, nih tur ang nihna tura ṭul a ni a, hmasawnna atan pawh a ṭul tho a ni.