F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

KRISMAS RIMAWI leh Lemchan

KRISMAS RIMAWI kan tih chuan Krismas kaihhnawih rimawi hrang hrang, a saka sak chi te, a chhama chham chi te, zâi tel lo, a rimawi ngawr ngawr pawh a huam thei ang a. Keini’na Krismas hla kan tih hi Sapho chuan Christmas Carol an ti a. Chu chu Krismas Rimawi huang chhung zau zawkah a tel ve leh tho a. A thupuiah chuan, Krismas Rimawi kan han hmang na a, a chhunga mi tho, a huam zim zawk, Krismas hla bik hi kan sawi tur chu a ni thung.

Krismas hla kan hriat hmasak ber chu, van mipuiten berampute hriat tura Bethlehem daia an sak kha a ni awm e.

A tir lamah chuan, biak in chhunga ṭawngkam bungrua, kohhran ṭawngkam ngun kan tih ang chi hian Pathian biakna laia hman tèl turin Krismas hla chham mi leh sak chite an phuah ṭhin a. Tun thleng hian Eastern Orthodox Kohhran chuan an la hmang a. Tawng tluang pangngaia Krismas hla phuah an chin ṭanna chu, St. Francis Assissi a hun lai aṭangin a ni. Middle age hun lai kha chuan England ramah khuan, Krismas hla leh làm kha a inkawp tlat a. Chu chu Carol an tih ber pawh a ni a. Chumi hnu chuan, Pathian thu nen a laimua hmangin hla an phuah zel a, chung chu Carol an ti ta zel a ni. Oliver Cromwell-a, Lord Protector of England a nih lai kha chuan, Krismas hla sak leh lam ang chite kha a khap vek thung a. Hlimhlawp thil, ringlomite tih awm tawk leh thil sualah a ngai a ni.

Kum 1645-1647 lai bawr phei kha chuan, Krismas lawm hrim hi an khap tlat a ni - sualah an ngai. Chawlhni chiah hi holiday an nei a ni. Charles Il-a a lo lal leh takah kha chuan, Cromwell-a khapna dante kha hlipin ngai angin an lo kal leh ta a ni.

Krismas hla hi chi hnihin a ṭhen theih ang a: hymn leh song tiin. Hymn leh song chungchang chu sawi thui tur a tam ang a, sawi zui thui lo ila. Biak in chhunga sak chi leh biak in chhunga sak rem lo ti ila, a dik kim chiah lo naa, kan hriat thiam awlsam dan atan chuan a tawk viau awm e. Secular tak, kohhran leh rinna pawh sawi chuang lo hi a awm ve hrim hrim bawk a, Jingle Bells te. Tin, Krismas love song tih tur pawha awm ve zel bawk a. Mizo hlaah ngei pawh ‘Krismas nang nen’ tih te pawh kan neih ve tak hi.

Krismas hla hmasa ber chu Rome ramah kum zabi palina lai vela, Bishop Ambrose-a phuah a ni. 'Veni redemptor gentium' tih a ni a, tunlai hunah chuan sak a hlawh tawh lem lo. Hun a inher zel a, monastery hrang hrangah an phuah ve zel a. Kum zabi 13-naah chuan France, Italy leh Germany-a anmahni rambial ṭawngin Krismas hla an phuah ve ta zel a. Hei hi St. Francis of Assissi tihhmuh a ni ber.

Sap ṭawnga Krismas hla lo lan ṭanna chu John Audelay-an Krismas hla 25 a bua a siam aṭangin a ni thung. Chu chu kum AD 1482 daih tawhah khan a ni. Kohhran siam ṭhat runpuia lo thleng a, Siamṭhat kohhrante kha khawvel ram hrang hrangah an han darh ta chum chum a. Chu chuan Krismas hlaah nghawng lian tak a nei a, ram hrang hrangah Krismas hla awm sa a darh a, a darhna rama miten an phuah ve zel bawk.

Kum zabi 19-naah khan Krismas hla bu an siam nasa zual ta a, chu chuan Krismas hlate chu a rawn tilar nasa lehzual ta a. 'Christmas Carols Ancient and Modern (1833)' tih hla bu alo chhuah te khan, hun rei tak atan nghawng ṭha tak a nei a. Hemi hla buah hian “Noel Hmasa” tih te, “Ngai ru, van mi tlangau chu” tihte kha an telh a ni. Musician ropui Sir Arthur Sullivan kha Krismas hla nasa taka tilartu a ni bawk.

Kum 1961 khan Oxford University Press chuan Carols For Choir tih an tichhuak a. Chu chuan Krismas hla hrang hrang chu lar lehzualin a siam ta bawk. 1928-a tihchhuah, Oxford Book of Carols te pawh kha Krismas hla bu lar tak a ni awm e.

Mizoramah hi chuan Krismas lawmna ruai hmasa ber chu, kum 1903 khan an kil ho a. Zosap banglaah a ni. Hemi ṭum hian Upa D. Ṭhianga pawh a tel. 1902-ah pawh Krismas pual hian chawhlui chu, siam a nih tho hmel a, ruai ang chiah chuan an kil lo a ni mai thei. Upa D. Ṭhianga (chutih lai chuan, tlangval a la ni) khaw­lai kal chu, eisiamten Bangla-ah an ko chho a. Chaw pawh tel loin, bawngsa an ei tir a, a chhan a zawh chuan, Krismas a nih thu an lo hrilh a ni.

Patea kha Mizo Krismas hla phuahtu hmasa chu a ni a. 1927 hma lamah khan “Lal pian hun pangpar a vul leh ta,” tih kha a phuah a. Sap Upa lehlin, “Ringtu zawng zawngte u,” tih hi kan Krismas hla hmasa pawl tak a niin a rinawma, o! Come all ye faithful tih hla aṭanga a lehlin a ni.

Mizoramah hian Krismas carol hmasa ber chu 1933 khan neih a ni a, mi 49 lai an ni a, Rev. PD Sena’n a ho va. Carol meuh neih a nih tawh avangin Krismas hla pawh kan nei ṭeuh tawhin a rinawm.

Kan Krismas hla phuahtu ropui ber leh Krismas hla kan hnam zinga tilara tiropuitu ber erawh chu Upa Rokunga a ni awm e. A hlate zawng zawng lar vek ang tih tur khawpa Mizo hnamin kan ngaihhlut leh, chutiang taka kan rilrua thusawi thuk chu a ni. Hriat theih chinah hla 128 a phuah a, chung zinga a hmasa ber pawh chu Krismas hla ngat a ni. 1939 khan Mizo Krismas hla ropui berte zinga mi, “Van hnuai khuavel sakhming chhiarin,” tih hi a phuah a ni. Kristian hla 55 a phuah zinga 20 chu Krismas hla a ni. Krismas hlapui ‘Aw Bethlehem I te ber tawp lo ve,” tih a phuah bawk.

Krismas hla ṭhan zel dan hi thui tak leh sei tak sawi tur a awm. Rinna nena inkaihhnawih tak hla, biak ina sak chi leh sak rem em em lo te, biak ina sak chi miah lohte nen lam a awm nawk a. Krismas hla ṭhenkhat phei chu a taka thil awm miah si lo, Krismas kaihhnawih thawnthu behchhana phuah a awm bawk. A hla mal pawha khel tham leh a hla ze hrang hrang pawh a mal mala sawi tham a ni hlawm a. Chulam chu sawi ta lo mai ila, Mizo krismas hla thukna lamah pakai lawk teh ang.

Mizo hnam hian krismas theology hi kan nei ropui ber angem aw ka ti hial ṭhin. Kan hlateah hian a chiang êm êm mai.

Kan Hla kungpui te hi chu an chêng thuk ṭhin asin. Han en mah teh u,

"Aw, Angel te chu lo zai

nawn leh se,

Bethlehem dai hmun

khawhara ka awm lai hian"

Zasiama te khan an han ti a. Mizo­te chu, Bethlehem dai hmun khaw­harah a chenin kan cheng a, Lal Isua pian zana van zaipawl pawh, ‘Lo zai nawn leh se aw’ kan ti vawng vawng mai a ni.

Suakliana, Mitdel khan a va hmu fiah êm,

"Zion ropuina Lalpa boral

min zawngtu chu," a'n ti a,

"Engkim a engkim chungah

Lalber rawh se, Amen

Min hmangaih hi tuman

an hnial thei lo e,"

a'n ti zui a. Mit méng tam tak, thlarau mit del site chuan, Pathian a awm lo e, an ti ta hlauh fo mai.

Patea te khan,

" Ngaih a na e, Bethlehem tlangpui

Tlai ni tla eng lenkawl

a khum riai e"

te an han ti a. "I chûn leh zua kara senlai nau ang i ṭahna hmun tual ka ngai" a ti ngawih ngawih mai a ni . Kan lung a lo leng ve vawng vawng thei. Tlai ni tlak dawn hnaiah, hmuifang tlanga kan tlai laiin, thlasik thli thawin min chhemna karah Patea Bethlehem tlang hi thinlungin a ngai ve thei hial.

Ralngama'na

"I ngai lo'mni Chhandamtu

Lung man tam khawpui tual nuam

Engah nge Ranthleng chunga i zal

"Aw, ka ngai van khawpui

Mahse, nangmahni vang hianin

Lei hrehawm thimah ka vai a ni" a han tihte hian a fûn kimin a va han sawi thui em!

Lalhruaitluanga Chawngte hian, Upa Rokunga hla pakhat chungchang hi ngaihnawm deuh maiin a ziak a. Han sawi chhawng ila, "Mission venga Rokunga in leh a chhehvel chu mau hmun a ni ṭhin a, a thlanga kawngpui hi tun hma chuan kawng tê tak tê a ni; a chhak lam mau hmun a lo ni bawk nen, chu kawng chu a tuidul khawp mai a, a diak avangin kal a har ṭhin. Hmeichhia phei chu, an inkhawm tur te pawh tlangvalin an kai fo a, kal tlang tura inpuih a ngaih chang a tam a ni awm e. Chu Rokunga in mual, tlai ni tla turina a en ṭhin, chu mual mawia mau insawi vel, han che suau suau mai leh a thawm ri sung sung te chuan Rokunga ngaihtuahna a tiche a, keini tana thil awmze nei lo te hian mi bikte tan chuan awmzia a lo nei thin: 'Ka hril thiam lo, ka puang zo lo A ropui leh a mawizia chu...' tih hla hi a lo piang ta a ni," tiin. Mission Veng aṭangin Bethlehemah a lung a zu leng a. Kan Kungpui Rokunga khan

"Aw chu hmun chuan

ka lung min len

Thinlai hrui ang min rawn vuan e

Si ar leng pawh a liam thei lo

Kawlkungah cham reng e"

a ti vawng vawng mai a ni.

Mawina tel lova dikna ringawt zawngtute emaw chuan pai daih har an ti leh awm. "Si ar lêng pawh a liam thei lo, Kawlkungah cham reng e," han tih te phei chu, zan a ni reng dawn tihna a ni a, zing ni chhuak hmuh tur a awm dawn si lo va, chuti ang chu kan history-a thlir pawhin hriat tur a awm si lo va, Rokunga hian dawt a sawi a ni, an ti leh nulh nulh mai lo vang maw? Bethlehem ti ropuitu ber chu kan hla kungpuite hi an ni hial ang.

Rokunga hian Lal Isua vanga lei leh van lo in rem leh ta chu a va han hmu fiah tak,

"Hmangaih tuipui a fawn

A kuang a fawn liam e

A liamin paillei a bualin

Van miten zai an rem,"

a ti chhuak a nia..

Rokunga bawk khan

"Chutiang hmangaihna luipui chu

A luang chhuak ka ram thlengin

Thianghlim famkim ni mah sela

Misual kei min hnar si lo" a lo ti dim diam a.... Krismas-a Pathian hmangaihna luangliam sermon ropui tak hi a hlate hmangin Upa Rokunga khan fiah takin min lo hrilh a ni.

Kan Hla phuahtute hian Krismas hran daih min pe a, sap ho krismas ni lo, vai ho krismas ni lo, Mizo krismas dik tak... Bethlehem leh Kalvari leh Chatuan rorelna an thlun zawm vek a, chutiang chu keiin ka hmuh ve phak hnam dang thu leh hlaah hian a awm pawh ka hre lo. Krismas dawn hnaia Mizo thinlunga lunglenna thuk tak awm ṭhin pawh hi, kan krismas hlate hi nawt reh vek ila chu, a reh ve chhunzawm hialin ka ring.

Lemchan: 'Enna a lo thleng ta'

Zanin hian Chaltlang kohhran centenary hall-ah Central KTP buat­saih, Krismas lemchan ‘Enna a lo thleng ta’ tih chu chan chhuah a ni dawn a, ZONET, LPS leh CKTP youtube channel-ah te a chan lai la la (live)-in en theihin a awm dawn! Zanin dar 8-ah a ni ang. Dawrpui bial, Chaltlang branch, Venghlui branch, Venghnuai branch, Ramhlun Sports Complex branch te bakah Tv. Lalfamkima, Dawrpui Vengthar, Tv. Andrew K. Lalchhandama, Bawng­kawn East branch, Tv. Isaac Lalhruai­tluanga, Chanmari branch, Tv. Joseph Lalthanpuia, Bawng­kawn Chhim Veng branch, Nl. Lalremsiami, Dam Veng branch, Nl. Vanlalmalsawmi Sailo, Chaltlang branch, Nl. Lallawmzuali Khiangte Venghlui branch te an chang ang.

1912 khan Krismas drama an lo chang tawh a. Kum 100 chuang inban liam hnuah Krismas drama mumal tak mai, Theatrical play an tih mai ang kha chan chhuah ve a ni dawn a. Live a tih vek dawn a nih avangin, a hautakin a huphurhawm dawn hle nain, a hnam ang pawha drama kan hmasawn zelna atan leh Pathian ropuinan han tih ve rawih an tum chu a ni a. TV leh Youtube-a live a pek chhuah tur a ni a, tihsual leh dik lo, sikhaw tam tak awm thei a ni. Chutiang tihsual awm thei pawh hre rengin, tihsual aṭanga mi dang pawhin, ti ve leh tur pawhin an inzirna tur tal a tling ang chu! tiin CKTP hian a han buatsaih a ni.

A hnam pum angin drama-ah hian kan hniam rih em em maia. Chumia kan harh tharna a nih beiseiin, he drama show hi a fawh kai ni hlauh se tih beiseina nen Central KTP chuan, thil huphurhawm tak mai chu a buaipui ta a ni. En ṭheuh tum ila, tiin ka han sawm ve ngawt mai che u a ni.

Engpawhnise, Krismas chibai vek ula. Malsawmin lo awm ang che u.