MIZORAM HI HLA MAWI SAKNA LO NI SE

Football chanchin an sawi leh ziah apiangin Johan Cryuff-a kha an sawi hmaih thiang lo. A thih hma lawkin ama chanchin a ziahna bu "My turn" tih pawh an tichhuak nghe nghe a ni.

A football khel hi kan hmu pha ve lo a. A thiamzia tilangtu erawh chu Dutch National Team engmah ni ngai lem lo kha World Cup Final a rawn hruai thleng thei a. Coach Rinus Michels a vang ni thui hle mah se, Johan Cryuff vang a nihna pawh hi a lian hle. Kum 1974 World Cup Final-a an hneh loh West Germany khan Sep Meier, Beckenbauer, Berti Vogts, Gerd Muller, Jupp Heyneckess etc.. an nei a ni. 78 World Cup Final-ah a thlengtu tho Argentina an hneh lo leh.

Ajax Leh Barcelona-ah hun ropui tak a tawng a. Team naran ve tak, Barcelona chu team ropui tak an lo nihna tobul pawh Johan Cryuff hi a ni.

Cryuff-a hian football atanga a zir, nuna tangkai si chu chi 14 a sawi a.Thil dang kan sawi hmain han sawi hmasa ila:-

1. Mi dangte thawhpui thiam - Thil tihlawhtling tur chuan a huhoa hmalak leh thawhho thiamna a pawimawh.

2. Mawhphurhna - Mahniin mawhphurhna kan lak ngam a pawimawh ṭhin.

3. Mi dangte zahthiam - Mi dangte zahthiam a pawimawh ṭhin.

4. Mi zinga khawsak thiam - Mi zinga khawsak thiam leh nun thiam a pawimawh.

5. Hma thar lak - Tih ngai loh tih a, hma thar lak ngam angai.

6. Mi dangte puih - kan pawlte, thawhpuite ṭanpui tura inpeih reng a ṭul.

7. Mahni nih ngam - Mahni nih ngam a pawimawh. Mi tih dan entawn tluan ṭhak ching an awm ṭhin. Mahni inbum a, mahni nih loh leh mize lo puia awm tlat an tum ṭhin.

8. Rual kawm peih - Rual kawm peih a pawimawh hle.

9. Thiamna bik - A bul thum atanga thil thiam a tul.

10. Ruahmanna ṭha - Tihtur leh tih dan tur hriat angai a, ruahmanna ṭha neih ṭhin a pawimawh.

11. Hmasawnna - Rilru leh taksa lamah hmasawn zel tur a ni.

12. Inzir peih - Inzir peih a pawimawh. Ni tin thil thar zir peih a ṭha.

13. Infiam ho - eng infiamnaah pawh mahniin a tih theih loh. Mi dangte nena infiam ho a ngai. Hringnunah pawh mahniin kan khawsa thei lo.

14. Mawina lan chhuah tir - Infiamnaah pawh hmuhnawm bika khelh tum tur. 'Thil mawi ' pholan tum tur. Hringnunah pawh a mawi lai hmuh thiam leh nun chhuah tir thiam tum tur a ni.

A nunah harsatna a tawk ve fo a. Chung harsatna huai taka hmachhawn tir theitu chu A chhungte an nih thu a sawi. Anni chhung hian Ui leh zawhte an vulh bawk a. Chung an ran vulhte chu a nun tihlimtu an ni. Zawhte sawi takah chuan duhtak chawlta Mafaa Hauhnar kha zawhte ngaina tak mai a ni. A thu ziakah pawh khan a ziak fo mai.

Netherlands chu chhuahsan mah se, englai pawhin a ngai reng a. A chhuang em em thin a ni. Ram tê tak tê a ni tak nain a thatna chi hrang hrang avangin a mawi ṭhin a ni. New York te pawh hi Dutch hoin American ho hnenah an hralh a ni. Kum zabi 17 na vela sipai hotu ropui Maurice of Nassau te kha Netherland mi hi a ni a. Glorious Revolution England lal khawnbawlten Lal tura an sawm Williama pawh kha William Of Orange an tih thin a ni a, Netherland mi tho hi a ni. William III hming puin Britain lalah a thu zui ta a ni.

Keini chuan kan Mizoram hi kan hmusita kan zahpui fo. A ṭhatna duh avanga sawiselna hi chu thuhran a ni a. Hmusit hi chu kan ching deuh emaw tih tur a ni ṭhin. Tum khat chu Pakistan leh India hi Test Cricket an khel a. Javed Miandad-a'n slip-ah ball a chang a. Mohinder Amarnath (Jimmy an ti ṭhin a) chu ball vaw mektu a ni a. Miandad-a chuan, a awmna hmun atang chuan Jimmy Amarnath-a rilru tih buai leh lakpenna atan, India ram a sawi chhe ta a. Javed Miandad-a hian a autobiography-ah heti hian a ziak a "Jimmy-a chuan, Mi rawn pan hnai a. 'I duh chuan keimah hi mi kâpin mi sawi chhe rawh. Ka ram erawh chu fiamthu thawhna atana hmangin sawi chhe suh,' mi rawn ti a. Chuta ṭang chuan Jimmy Amarnath-hi ka zah leh zual ta em em mai a ni," tiin a ziah kha. Javed Miandad hi chu chanchin ngah ve tak hi a ni a. Dennis Lillee pawh bat-in vuak a tum tawh a. 92 World Cup-ah pawh Kiran More nen pawh an in tih buai bawk kha!

Chutiang chuan, mi fate chuan an ram leh hnam an chhuangin anmahni aiin an dah hmasa ṭhin.

Keini chuan kan hnam sêl hi nuam kan ti hlein a lang a. Kan hnam sêlna leh sawtna thuziakte chu a langsarin, a hralhte a tla fo bawk a. Hnam tinin zia hi kan nei vek a. Hnam dang ze milin kan hnamte hi kan teh nite pawh hi a lang fo mai.

Duh tak chawlta, Lalhmingliana Saiawi khan a tia lawm, "Mizo hnam vaihmaa sawisel vak vak ṭhin te, Kohhran Upa inkhawm taima sawisel vak vak te, 'Kohhran thawhlawm a tam thei êm êm te hi mi corrupt-ten an thawhlawm an thawh tam vang a ni, Evangelist leh thuhriltu kan ngah lutuk, zaithiam kan lawm lutuk,' kan ti leh ringawt ṭhin a nih chuan, hmangaihna nei si loin kan âng kan âng a ni ringawt ang a, engmah kan ni lo ang a, kan sawtpui hek lo ang,"

"Rah ṭha chhuah zawng pawh ni si lo a, hlawk taka mi ka sawisel vak vak a nih chuan, kan thu ziak chu miin lawm hlein, min chibai leh ziak ṭha min tih thu phone a min rawn hrilh te awmin, lawm ván ván hle mah ila, hmangaihna ka nei si lo a ni dawn a, dar ri mawi tlung tlung fu ṭhenkhat tan chuan ka ni anga, ṭhenkhat tan chuan dar bengchheng ninawm tak lek ka lo ni ang..."

Kan hnamin kan tih ve apiang sawisel ṭhin an awm. Pu Hmingliana'n "Hmangaihna nei lo," a tihte ang kha an ni. Kan hnam hi sual ta em emah kan inhmuh phah a. Ṭhat kan harsat phah te pawh a ang hial mai. Hnam tin sualna hi en sak ila. An tenawm ngawt ang. Kan hnam anga hnam nun ṭhatna leh mawina hmuh tur nei lo hnam tam tak hi an awm ve bawk. Kan hnam hian ṭhatna tam tak kan nei a. Hengte hi sawi uar ila, ṭha leh zual thei kan nih zia hmanga infuih a hunin ka hria.

Sawi tawh angin, Mizo zawng zawng mi suala chhuah ching hi an awm em aw, tih tur hian thil hi a awm ṭhin. Mizotena kan tih ve apiang sawisel mai. Tih dan ṭha zawk min kawhhmuh chuang lo mihring ang chi hi! Kan hnama an lo piang hi an inchhir hmel thei khawpin ka hria. An mu tui ang em aw ka ti ṭhin.

Anniho hian, mi tam tak rilru an hruai sual a. Hnam sual leh lak tlak loh tak emaw kan intih phahin a lang. Mi zawng zawng kan inringhlel zo bawk. An sawi ang em em hi chu kan ni lo a sin mawle. Kan ṭhat lohna kan sawi nasat lutuk avang hian kan hnam tan hmalam huna beiseina eng kan hmuh hleih theih loh phah a. Ṭha hlei thei lo turah te hian kan inngaih phah ta hial em aw tihtur hi a ni ta a. Ṭhat theihna pawh nei lo turah kan inngaih phah a. Ram siam ṭhatna kawngah pawh, 'Anni pawh engmah an ni leh chuang lo ang,' kan tih fai vek phah a. Anmahni chuan, ṭhatna duha sawisel angah inngai mah se, kan hnamin ṭhatna kawng zawh thei tlat loa kan inhriat ruknaah hian mawhphurhna neiah lo puh pawh ni ila, ka dik lo hlawm hlak bik lo mai thei. Hnam dangte aia chhe daih kan ni bik lo a. Ṭhatna kan ngah a, kan ṭhat lohna aṭanga insiam ṭha a, that belh tur te, kan ṭhatna sa aṭanga ṭha leh zual turte pawh hian theihna kan nei a ni.

Upa Rokunga kha ka hre chhuak ṭhin

"Kan damlai nunte hi thihna karah,

Chau takin lo ngui ṭhin mah se;

Khuanu leng min hualhimna a zarah,

Hlim takin kan inkhawm leh ṭhin.

Turni sa, khuangruah sur, thosi karah,

Hah takin thawkrim mah ila;

Mizo kan ni alawm, kan hlim ang chu,

Kan hun awlte i hmang ṭha ang."

a han tibik kha a ni a. 'Mizo kan ni a lawm,' kan han tih khan, inchhuanna leh thlamuanna, ṭhat theihna neiah min inngaih tir ṭhin.

Kan hnam din hmun hniamna lai erawh a hai bik lo,

"Hnam lung mawl tual kan lenna,

Vangkhua hmun hi sang mah se,

Lung kan mawl e rairah riang," a ti ve tho a ni, hmusita sawi erawh a ni lo. A chhunzawmna pawh,

“Lenrual duhte tho r'u,

Raltiang i kai ve ang," tih a ni.

Kan hmuh ṭhin mi thenkhatte nen chuan an inang lo e!

"Leng dang hneha rual khumin,

I hnam tan ṭhahnem ngai la,"

tiin min au zui a ni.

Zosapthara, Pu Thara phei kha chuan

“Mizo kan ni lawm ilangin,

kan hnam ṭhatna thu zawm zelin,

Thil ṭhain kan ram timawiin,

Mizo lawm teh u.

Hnamdang i hmusit suh ang u,

An dan ṭha kan thik zawk ang chu,

An dan sual i ban zel ang u,

Mizo lawm teh u.

Kan tlangval an thiam vei nen,

Kan nula hmel a tha e.

Thil bawlhlawh chawimawi kan duh lo,

Thil ṭha , thil mawi pawm kan duh fo,

Hemi hian hrehawm a um bo,

Mizo lawm teh u," tiin, Mizo kan ni a, lawm ang u, tiin min sawm a sin...

He kan hla sawi hi Mizo Hnam kaihhnawih hla hmasa ber a ni a, hnam dang min phuah sak a nih chu. 31st December, 1898-a Mizoram lo thleng Zosapthara khân, Mizote hi min hmangaihin min duhsak hle. Kan hnam hmangaihna leh duhsakna pawh min phuah sak ta thuai reng a ni.

Kan hla sawi hi kum 1902 khan a phuah a. Mizoram a lo thlen atanga kum 4-naah a phuah a nih chu.

Mizote rilru chher a tum a, hmalam hun thlirpuiin, awmdan tur ruahmanpui a tum a. Hnam dang hmusit lo a, awt lo a, ṭhiana siam a, an tih dan ṭha la a, an tih dan tha lo bansan zel a, Mizo nihnaa lawm turin a fuih a ni.

Mi ṭha lo, nun dan ṭhalo ngaisang lo turin a fuih a. Mi ṭha leh tih dan ṭha chawimawi turin a zirtir a ni. Mizo nihnaa lawmna chuan, thinlunga hahdamna a thlen ang a, hnam ṭha zawk kan nihna tur kailawn a ni dawn tih chiang takin a hrilh a ni.

Chung hunlai chuan, Kristian tih tham an la awm lo a. Baptisma chang hmasa ber ten an chan atanga kum 5 emaw chauh a ni a. A hnam puma thim hnuaia kan kun lai a ni a. Lehkhathiam tih tham kan la awm lo a. Mahse, mizote min hmangaihna vangin Mizo fate fuihna kha a au chhuahpui ta a ni.

Sapthara’n Mizo fate min fuihna hi tun thlengin a la pawimawh reng. Tunlai chhuante hi chuan, hnam dang tih dan ṭha lo hi lak kan awlsam a. An nun dan ṭha lo leh mi tlemte nun dan te hi, keinin kan lo nunpui luih luih zawk niin a lang.

Mi ṭha leh mi dikin chawimawi an hlawh nep a. Kut tling loa sum nei ni ngei turte chu kan intlawn siak ta zawk a. Chhuan lo la awm leh zel turte tan entawn tur ṭha lo hi kan inkawhhmuh zel a ni ber e. Kan hnam tih dan te hi ṭha lo tlatin kan ngai a. Hnam dang tih dan nena enmil a, an lo tih ve loh chuan, dik lo tein kan ngai a. Hnam dang tih dan lak kan awlsam em em a. Kohhran, Khawtlang, kan hnam awm dan hrim hrim, kan thu inhlanchhawn, kan inzirtirna tam tak hi kan hmu hniam zo a, Mizo nihnaah kan lawm tlat lo a, kan thinlung a hahdam lo a, kan nun dan a tla bal lo thei lo. Kan hnam tih dan ṭha inzirtir lo a, inkawhhmuh lo a, kan tih mêk ṭha lo tia kan pawngpaw sawiselna nghawng a ni pakhat a. Kan tih mek tam tak hi a ṭha lo ngawt bik lo a. Hnam dang tih dan, an ze mila an kalpui thilte hmangin kan inteh ve ṭhin bawk a tin ni.

Sapthara khan a lo hmu chiang khawp mai, Mizo kan nihnaa kan lawmna hi kan kailawn hmasa ber tur a ni tih hi. Mahni nihna pawma, mahni nihnaa lawma, Mahni hnam ṭhatna hmuh thiam phawt loh chuan, mi ṭha zawk a nih theih loh a, khawtlang ṭha zawk a nih theih loh a, hnam ṭha zawk a nih theih hek lo.

Hetianga kan hnam kan indem tawn a, kan inkawh tawn luai luai a, ṭha reng reng awm ta lo ang maia kan insawi a, kan hnamin kan tih ve apiang ṭha lo hlawm, kohhrante chu demawm hlawma kan chhuah a, kan tlawmngai pawlte anchhia kan lawh luih luih tawhna khawvelah hian, naupang hla pakhat ka hre chhuak a, Pi Zaii phuah ni tain ka hria,

"Mizoram pawh hi

Hla mawi sakna lo ni leh se

Kan dil ber che, Lalpa" tih kha.

Mahnia hlawk tum a, pawisak nei lo a, duhâm êm êm a, mi chanai lak hreh lo a, mahni hnampuite ei tum rana intlansiak ṭhin tam tak awm tawh mah se, ṭhatna tam tak kan la nei a, kan chhiatna lai avang leh chulam ngawt sawitute vang ni loin, mi ṭha tam tak, kan hnam ṭhatna tura an hun zawng zawng hmanga, ringtu tam tak, ram ṭha leh zual zawka kan chuan kai theihna tura ṭawngṭai ṭhinte, kan hla kungpuite leh kan ziak mite, kan hnam ze mawi leh kan hnam ze ṭha vawiin thlenga kan la chhawm nunte zaia chawi a, thua min la hrilhtute avang pawh hian, hla mawi sakna lo ni leh se...

Aw Lalpa, hla mawi min han saktir leh la.