Guest writer
F. Vanlalrochana
SIAMṬHATNA
Kaphleia khan a essay ‘Thlirtu’-ah khân ‘Khawvel hian engtik lai pawhin siam ṭhat a ngai reng a,’ a lo ti tawh a, a dik tak zet mai. Mizo hnam pawh hi chutianga siam ṭhat mamawh chu a ni. Siamṭhatnaah hian, engtik lai pawha kawng zawh tur pawimawh pathum a awm rengin ka hria - chu chu mahni aṭanga bulṭan, ṭanrualna leh a tawp thlenga beihte hi a ni.
Westminster Abbey-a Anglican Kohhran rawngbawltu pakhat thlanlungah chuan, he thu hi a inziak a.
“Ka la naupan lai, nun a la zalen a, tawpintai nei loa duhthusam khawvela chen ka chin lai khan, khawvel hi siam ṭhata tihdanglam tumin duhthu ka sam ṭhin. Ka han upa sawt a, ka fing sawt a, khawvel chu chutia thlak danglam mai theih a ni lo tih ka hre ta a. Ka hma thlir chu ka thlak hret a, ka ram tal ka ti danglam mai ang chu, tiin. Chu lah chu, chet tir mai pawh a lo khirh hrep si a. Ka dam chhung ni ka chhiar zawh tawh dawn lamah, tih tak tak arpa tuihalah tiin ka bul hnaia awm, ka chhung hnaite tal chu ka thlak danglam tal teh ang ka han tih leh pawhin, insiam ṭhat an tum eih lo.
Thihna kut vawtin mi man dawn lai mek hian, hei hi ka hre chhuak ta a, keimah zawk kha lo insiam ṭhain lo inthlak danglam hmasa ila, ka nuna entawn turte an hmu ang a, ka chhungte chu an danglam ve chek ang.
Anni fuih phurna leh nawrkalna hmangin ka ram chu ka siam ṭha thei ang a, khawvel ngei pawh chu ka thlak danglam lo ang tih tunge sawi thei” tiin.
Mizote hian siamṭhatna thu hi kan sawi nasa hle. Chhungkaw siamṭhatna, khawtlang siamṭhatna, kohhran siamṭhatna leh ram siamṭhatna. Mi tlinlohna leh mi chaklohna, a khi lai zel kan sawi a. Kan chaklohna hrang hrangte hi sawi loh tur a ni chuang lo, mah se, a damdawi chawh si loa natna chauh sawi hi a sawt lo. Natna in hrilh danah pawh a mawihnai zawk a awm. Hnam dangte aia mahni hnam chhe thei ang bera sawi chingte hi hnam hmangaih tak taktu an ni ang em tih hi a ngaihtuah theih viau ang.
Mi dangte tih atan insiamṭhatna kan sawi thin a. Hun tam zawkah hian insiamṭhatna pawh hi kan sawi thleng lo, a ṭha lo sawiah kan duh tawk a ni ber mai. Mahni indah ṭhain mi dangte hi insiam ṭha turin kan beisei ṭhin.
Siamṭhatna hi mahni ṭheuhah ṭan ila, a dawt zelah a lian zawka a indawtin a kang kai chho mai dawn a ni.
Hnam ṭangrual hi an hmuhnawm thin. Naga hnam pakhat Mao hnam hi an awm a, Manipur ramah pawh hian engemaw zat an awm. An khaw dinhmun a hniam a, khawvel thila dinhmun sang chang pha an nei ngai lo. Chu khua, Mao hnam hlang awmna khaw pakhata mite chuan, pawisa an thawh khawm a, Delhi-ah an khaw mite an tir ṭhin a. Civil service coaching kal thei te chu an inkal tir ṭhin a ni. In tinin pawisa an thawh vek, tumah awl bik an awm lo. Chung an mi tirh zing aṭang chuan Central Para Military Force-ah pahnih an lût tawh a, officer an ni. Manipur sawrkar hnuaiah hna lian tak thawk turin enge maw zah an tling bawk. An hnam tâna an ṭhahnemngaihna, chhung tinin ui loa an pawisa thawhna rah chu an hnamin an hmu chho ta a ni.
Mizo fate hi hnam tâna ṭhahnemngaihna kawngah kan harh thar a ngai a. Ṭhahnem ngaih dan dika ṭhahnem kan ngaih chhoh a ngai ta hle mai!
Ṭhenawmpa aia hlawk bik tum te, hnam tâna insên ui tlatte hi kan chhiatna zel zawk a ni. Mahni hmasialnain kan hnam hi min ei chhe zel zawk a ni. Mao hnam pawisa thawhkhawmtu chhungkaw zingah, an chhung zing aṭanga hna hmu ve lo tur an awm ang, an fate zingah chhawr ve lo tur pawh an awm ngei ang, mah se, an thawh ûi chuang lo, an ṭhenawm pa fapa-in chhawr dawn pawh nise, Mao hnam tan a ni miau a, an ui lo a ni.
Social media-a awmze nei loa pawr viau mai te, mi dang sawisel leh sawt luih luih mai te, a 'issue' tak tak ngaihtuah loa duh duh lo sawi ve maite hian Mizo hnam dinchhuahna tur a hril tawi hle.
Tunlai khawvel chu thluak hmanga inbeihna a ni tawh a. Tharum leh haw hawa innawrna hian, hnam himna leh hnam dinchhuahna kawngah awmzia a nei thui ta vak lo! Hnam dang nena kan inkar a nih ngat phei chuan, fimkhur em em a ngai zawk a ni.
Kan hnam hian engnge a mamawh a, engnge kan tih ngai tih hi uluk leh fimkhur taka ngaihtuah a, mimal leh pawl, khawtlang, sawrkar leh kohhran thleng pawhin kan kawng zawh tur hi mumal taka ruahman a, kan tum kan thlen hma loh kan zavaia ṭangruala chu beih ṭauh ṭauh zawk tur a ni.
Hnam himna hi vawi khat phur hluta nawr chiama neih mai theih chi a ni lo. A chang chuan, lu a kel sam ṭo var vo khawpin miin an bei thin a, a ṭhente chu an hnam puite ngei pawhin an hnawt chhuak a. A ṭhen chu kum 26 chhung Tan In-ah an tang a. A ṭhente chu, an mit hmuh lai ngeiin an fapa an ti hlum a ni.
Chung zawng zawng te leh a bak te chu kan hnam dinchhuahna atan hian kan tih a ṭul ṭhin a, kan tih a ṭul zel dawn bawk a ni.
William Wilberforce-a khan, thil ṭha lo a dona kawnga a thawk tawp thlenga a ṭan avangin hriat reng a hlawh a ni.
British Parliament-ah member a nih tirh lamin a piangthar a, chuta ṭang chuan a politics kalpui dan pawh a dang ta a. A hunlai khan British ram ropui takah khan sal an neiin an zuar ṭhin a. Chumi tihbona tur chuan hma a han la tak tak mai a, kum 26 zet a hoa an beih hnuin Slave Trade Act of 1807 an pass ta a. Sal tihbo a la ni lo cheu a, Wilberforce a kha a hriselna a lo tlak hniam tak avangin MP aṭangin a chawl a, chuti chung chuan British Empire aṭanga sal nuaibona tur khan a la bei chho ta zel a. 1833 natna khumah a mu a, chak lo tak a nih tawh khan Slavery Abolition Act chu passed a ni tih a hre hman a, pass a nih hnu ni thumah Wilberforce a chu a thi ta a ni.
William Wilberforce-a kha chuan, a dam chhung zawngin a thil tum ti hlawhtling turin a bei ngauh ngauh mai a ni.
Eirukna hi a thu chuan kan haw vek, kan ziak thiam hlawm bawk. Kan titi berah pawh eirukna chung chang kan sawi a. Mahse, tunge a tawp thlenga beih peih awm le? Kan beihna rah chhuah hmuh nghal kan tum a, kan beisei ang kan hmu lo a, kan ban san titih te pawh a ni thei ang. Mi ṭhenkhat, ei rukna hua anga lang tam tak hi chuan, an thik vang mai mai emawni chu, a tih theih fo bawk. Ei rukna chauh lo, khawtlanga sualna hrang hrang do kawngah pawh a ni tho a. A tawp thlenga beih kan tumin, kan peihin, kan tlin tak zet em? Wilberforce-a ang hian, natna khum aṭang pawhin kan la beih ṭalh ṭalh em?
William Wilberforce-a chuan a dam chhung hun zawng zawng thil ṭha lo a hmuh te bei a, thlak danglam a nih theih nan a hun a hmang a ni. Mihring ve tho, ran anga chhawr leh hralh ṭhin ten zalenna an hmuh phah a. Abraham Lincoln-an a nunna a chân phah bawk a. Ram pakhat chu, anmahni leh anmahni an indo phah. Lee Kuan Yew-a pawhin, Singapore siamṭhatna hna a tawh khan, “Ka nun ka hloh a ni ber a, Singapore erawhin a din chhuah phah a,” a ti ve bawk!
Mimal nunah chaklohna leh thil ṭha lo chin ṭhan kan nei thin. Do hneh tak tak tur hian eng chen nge kan ṭan peih le? Kan chhungkua pawhin harsatna kan nei ṭhin, sualin min ti buai a, zu leh ruihhloin min ti buai ṭhin. Do hneh tak tak turin eng chen nge kan ṭan le? Chutiangin, kan khawtlangah leh kan ram leh hnamah hian beih ngai, do ngai kan nei ṭhin, eng chen nge kan ṭan theih le?
Siam ṭhat hna hi zan khat theihtawp han chhuah a, a tuka lo kiang duak thei a ni lo a. William Wilberforce-a ang hian, kan dam chhung hun kan pek a ngai thei; Abraham Lincoln-a ang hian, kan nunna a kan lei a ṭul thei. Lee Kuan Yew-a ang hian, kan chawlh hahdamna leh kan hun ṭha zawng zawng kan pek a ngai thei. Chu erawh chuan, nun nuam zawk, chhungkaw nuam zawk, khawtlang nuam zawk, ram leh hnam ṭha zawk min pe ngei ang.
Siamṭhatna dik tak thlen tir tur chuan, a tawp thlenga kan beih erawh a ngai a ni.