Guest writer
F. Vanlalrochana
RILRU PUT DÂN DIK
Khawvelah hian mihringte hian harsatna, hmuhsitna, vanduaina leh dahhniamna te an lo tawk ṭhin a. "Kan damchhung hunah hian chung thilte chu ka tawk tawh a, ka tawk nawn tawh lo ang," tih hi a awm tak tak thei lo. Harsatna, vanduaina te leh hmusitna te kan tawn laia khawvel kan hmachhawn dân hian kan nun dânah thuk takin nghawng a nei a. Kan hmalam hun siamtu a ni.
Thomas Alva Edison-a kha khawvela scientist ropui leh thil hmuchhuaktu/ siamchhuaktu ropui berte zinga mi a ni a. A thawk rim êm êm ṭhin.
Dec 10, 1914 tlai lam dar 5:30 chuan, Edison-a thilsiamna hmunah chuan kangmei nasa tak mai a chhuak ta a. A fapa Charles Edison-a kum 24 mi chuan, beidawng takin a thlir a. A pa putar, kum 67 mi chu a ngaihtuah hle bawk. Chutia a din lai chuan a pa chuan a rawn ko a, “I nu leh a ṭhiante zawng zawng kha va ko vek rawh, an damchhungin hetianga kangmei nasa hi an hmu leh tawh ngailo ang,” a rawn ti dam dap a. A han hnial deuh dawn pawhin, “A ho lutuk, thil ṭangkai lo tam tak ti hian thenfaiin a awm a lawm,” a ti leh et a. Hetih laia a hmuna awmve New York Times Reporter hnenah chuan, “Kum 67 zet chu ka ni tawh na a, naktukah bul ka ṭan ṭha nghal ang,” tiin a hrilh a, An buaina lama a chauh tehreng nen, a tukah bul a ṭan ṭha leh nghal a. A hnathawkte tumah a ban lo bawk.
Edison-a kha lungngaia indawm kûn a, inngaihtuah lungpuam a, ṭap thei a ni a. Chutiang ni lo chuan, a hlimawm zawngin a thlir a, a fapa pawh a hlimawm zawnga thlir thei turin a hrilh a ni. Thil ropui tak ti thei tur chuan, vanduaina te, harsatna te hi kan tuar thei tur a ni a, kan tuar thiam tur a ni.
Kan thiltih/ kan hna te hi kan tuipui tur a ni a, a ken tel, a chhia leh ṭha zawng zawng pawh kan pawm angai. Thil thleng engah pawh hlimna hmuh thiam a ngai a ni.
He a vanduainaa a thil chân hlut zawng hi an han chhut a, US dollar $919,788 a ni a, Tunah chuan $23 million vel a ni. Insurance lahin hmun thum a thena hmun khat chauh a tum sak a. Henry Ford a hnen atangin pawisa a puk a, a hna a ṭan leh nghal a. Kum 4 hnu chuan, US dollar maktaduai 10 zet hlep an nei leh hman a ni.
Harsatna leh vanduaina kan tawh hian, kan tih danglam theih loh a ni tih pawm ila. Edison-a ang hian, “Kan tihsual zawng zawngte chu a kang ral ta. A tharin bul ka ṭan leh thei e,” ti ve ilangin. Harsatna kan tawhte kan hneh hian, Mi ṭha zawk, mi chak zawkah kan chhuak thei dawn a ni. Ghengiz Khan-a pawhin, “Ka tlanchhiat san theih loh thil te ka hlau tawh ngai lo,” a tih theih aṭang chiahin hnehtu a ni thei a ni.
Harsatna leh vanduaina kan tawh hian, vanduai bik riauah in ngai lo ila, mi ṭha zawk kan nih theihna tura min chhertu-ah kan pawm hi, a ahlawkin awmzia a awm ber awm e.
Scientist atangin lehkha ziaktu lamah han pakai ila. Novel chi hrang hrang ka chhiar ve ṭhin a. Jack Reacher-a channa Novel hrang hrang te hi a lar hlawm khawp mai a. Khawvel hmun hrang hrangah minute 4 dan zelah hetiang novel te hi an lei ṭhin niin an sawi hial. Jack Reacher-a channa novel zawng zawng hi ka ngainat zawng a ni bawka, ka la nei kim ṭhap mai.
Jack Reacher-a siamtu leh ziaktu Lee Child-a hi Lehkhabu ziah tum ren run a ni ngai lem lo a. British Telivision Company pakhat Manchester khuaa awm, Granada Televsion-ah a thawk ṭhin a. Kum 18 zet a thawh hnuah, kum 40 a nih kumin a thawhna aṭang chuan an ban ta a. Hna a nei ta lo.
Mi tam tak chuan, Harsatna lian tak tawkah an inngai ṭhin a. Kum 40 mi ni a hna thar han zawn a, bul han ṭan ṭhat leh te hi thil peihawm zawk zawk a ni ngai lem lo a. Harsatna tawkah inngai a, nun hloh phah hial an awm ṭhin.
Lee Child-a chuan, chutiang rilru chu a pu lem lo a. Ban a han nih takah khan, Pound ruk man paper a lei a. A lo tum ngai lem loh, Novel a ziak ta a. The Killing floor tih chu a Novel hmasa ber a ni. A hlawhtling êm êm a. Novel ṭha hnem tak a ziak tawh a. Jack Reacher-a channa vek a ni nghe nghe a. Movie pahnih laiah an siam tawh a, Tom Cruise a chang ve ve a ni.
USA-ah te, Britain leh France ramah te in a nei a. Khawvela lehkhabu ziaktu hausa berte zinga mi a lo ni ta a. A bul ṭanna chu, a hna aṭanga ban a nih vang chauh a ni.
Kan hna atanga ban pawh kan tawk thei, harsatna kan hriat ngai lem loh hrang hrang kan tawk thei a, hun harsa chi hrang hrang kan tawk thei bawk. Hetiangah hian, mahni inkhawngaihnaa lut mai loin, chhuanlam atana hmanga zu in leh thil ṭha lo danga kal mai loin, Lee Child-a ang hian kan hun harsa te awmze neiin, a hlawk zawkin hmang ila, hun ṭha zawk, nun ,ha zawk kan neih theihna tur kawng lo inhawng a lo ni daih thei zawk a ni.
Hun harsa kan tawh hian, indawm kun mai loin, kan dinhmun a zira thil ṭangkai, ngaihtuahna ṭangkai leh hrisel neih hram hram tum zawk tur a ni. Khawthlang pa aṭangin, khawchhak pa chanchin lam han hrut leh daih ila.
Tun hma chuan, China hi tun anga ropui a ni lem lo a. Deng Xiaoping-a khân, 1960 chhoah siam ṭhat hna a han thawk chho a. Chuta a hmalak dan chu, Mao Zedong-a duh loh zawng a nih avangin, Mao Zedong-a chuan, Deng-a chu a thuneihna a chhuhsak a. 1969 chuan, Xintiang County Tractor factory-ah 'manual labour' hna a thawh tir a. Kum li chhung chu zing tinin dar 6:30-ah an kai tho a, Mao-a thuziak an chhiar luih tir a. An chenna hmun atangin Tractor repair station-ah an nupain kein an kal a. Hna an thawk ṭhin a ni. Heta dah bo a nih chhung hian, Maoism a a tha lo lai azir chiangin, a hmufiah a. Eng siamthatna nge China ram tan ṭha ber ang tih a hmuh fiah phah ta zawk a. 1973-ah Mao Zedong-a'n a ko kir a. A hnu lama China ram hotu ber a han nih chhoh ve takah chuan China chuan hma a sawn ta duai duai a. Vawiina hetiang a lo nih theihna chhan chu Deng Xiaoping-a vang liau liau hi a ni.
Dinhmun sang tak atangin paihthlakin a awm a. Hna hniam te thawh luih tir a ni a, zingah kaih thawh luih a ni a, Mao-a thuziak an chhiar luih tir a. Tractor repair hna thawh luih tir a ni bawk. Chung zawng zawng pawh chu a tuar ṭang ṭang a. A tuar chhuah hnua a lo kir leh meuh chuan, Mi ṭha zawkah a chhuak a. Deng Xiaoping-a, hmuhsitna leh dahhniamna tawk, dah bo tawk tawh chu, China zawkin a mamawh leh si avangin, an ko kir a. China ramah an hotu ber a ni leh mai a ni lo a, China ram hmel a thlak danglam dawrh mai a ni.
Kan nitin nunah te, chhungkuaah, khawtlanga, kan sikulah, pawl hoah, kan rawngbawlpuite zingah, kan hnathawhnaah, kan ṭhian hoah, kan Party-ah, hmuhsitna, endawngna, dah hniamna, dah bona kan tawh huna a awm thei. Kan kaisanna, kan thlensanna, chawimawina kan dawnna, hlep kan neih vena tura min dal char char, min bei char char, min dah hniam tum ngar ngar an awm thei a, chutiang hun chu kan tawk thei. Chutiang hun a lo thleng a nih chuan, Deng Xiaoping-a hi kan hre reng tur a ni ang.
Mi ṭha zawk ni tura inzirna hun atan hmang ila, kan quality tih ṭhat belhna hun atan hmang ila, kan hriatna, kan thiamna, kan theihna tih punna hunah kan hmang ve daih tur a ni ang. Chutiang kan tih ngat chuan, mamawha kan awm hun a lo la thleng leh ngei ngei dawn. Min hmusittu, min dah hniamtu, min rapbettu te hi min ṭahawhtu an la ni zawk thei a ni.
Rilru put dân dik hi a pawimawh khawp mai. Mi ṭhenkhat, rilru put dan dik lo, mi dangte rel reng mai, mi dangte laka beisei nei a, phut nasa tak nei, chutiang an beiseite laka ṭhatna tilang ṭha duh chuang lo, lawmna pawh tilang chuang lo, lungawi loh dan zawng reng mai, titau reng mai chite an awm ṭhin. Hetiang mi tan hian nun a nuam tak tak thei lo a, an hlim tak tak thei lo. Chapona leh ân chehna te, rilru chhiatna leh ṭawng tam te hian keimahni zel min hnuk hniam a, min pawt chhia a, kan nih dan tur ang kan ni pha lo ṭhin. Rilru put hmang hi dik se, khawvela kan thil beiseite kan hmu ṭhin ang.