Guest writer
F. Vanlalrochana
KAISARA THIH NI
Khawvel History-a lal ram ropui leh daih rei berte zinga mi chu Rom Lal ram kha a ni awm e. Khaw pakhat mai ni ṭhin kha, a lo ṭhang zel a. Ram ropui takah a lo chhuak chho ta a. Eng emaw hun lai kha chuan, lal bik awm loin Republic an ni ṭhin. Julius Ceaser-a hun a lo thleng a. Ani dam lai khan, chatuana an hnam chanchin inher danglamna tur a thleng chho ta mawlh mawlh a. Rubicon lui sipai nen a kân a. Damchhung roreltu (Dictator for life) a ni zui. Rome senator eng emaw zat intel khawmin Kaisara chu, March ni 15, 44 BC khan an tihlum a. A phiarrutute beisei loh lutukin hun a inher a, tualchhung indona a thleng a. A tawpah Kaisara tupa Octavian-a chuan thuneihna a rawn chang a. Awgusta in tiin, ram zau tak mai a awp. Rome ram chu republic a ni leh ngai ta lo a ni. Awgusta hunlai hian Isua Krista chu he khawvelah hian a rawn piang bawk a nih kha! Galatia 4:4-5-in “A hunbi kimah” Isua a piang a tih hi, Pathian thu thiamte chuan, heti hian an sawifiah ṭhin.
1. Isua pian lai vêl khan Rom ram awp chhûngah Grik ṭawng thiam an tam ber a. A ṭawng hi a hausa a, Thuthlung Thar pawh Grik ṭawnga ziak hmasak bera ni.
2. Rom sawrkâr chak takin ram zau tak a awp a. A ram chhûngah inkalpawhna a ṭha a, remna leh muanna a awm bawk a. Chu chu Chanchin Ṭha hrilh zung zung nân a pawimawh êm êm a ni. Hetiang han thlir hi chuan, Kaisara dinchhuahna leh tlukna zawng zawng hi Pathian chatuan remruatah a tel vek tih hi a chiang hle.
Julius Ceaser-a hun hma hian Rome history hi thui tak a awm tawh a. Sawi kai lo law law mai ila, a nih loh chuan a thui lutuk dawn si a. Ceaser-a kha, mi awm thei tak chhungkua a mi a ni a, tualchhung buaina avangin a neih zawng zawng a chân a, eng mah lo aṭangin bul a ṭan ṭha leh a ni. (Julius Ceaser hi Kaisara tiin kan sawi zui zel tawh ang)
Rome kha a han ropui chho zel a, General Pompei-a, Crassus-a leh Kaisara khan an pathum First Triumvirate an siam a, rome roreltu an ni. Kum 59 BC khan Kaisara chu Consul-ah thlan niin, Gaul ramah Governor atan dah a ni a. Gaul ho a tuk tlawm a. Helai vel boruakah hian Asterix Comics pawh an siam nghe nghe. English Channel (Tuipui) kânin, England pawh a run a. Heng a chet velna chanchin hi amah hian, ‘Commentaries on the Gallic War’ tihah khan a ziak! Tun thlengin chhiar tur a la awm, a duh tan chuan chhiar ve chi a ni, a ngaihnawm hle.
A kalna china hnehna ropui tak tak a chan avang chuan Kaisara chu anmahni ram lam Rome-ah pawh a lo larin a lo ropui ta hle mai a. Senator te ngaimawh tham dinhmunah a lo ding ta. Pompei-a chu senate chuan sipai hotu atan an thlangin, Kaisara chu gaul aṭanga ko hawin, a nihna te kalsan turin an ti a. Rubicon lui a kan hun chuan, sipai hotu niloin mi pangngai anga kan turin an ti a ni. Rubicon luiin Rome (Italy) leh an ram awp chinte a daidang a. Roman general reng rengin an sipaite chu rubicon lui hruai kai awih a ni lo. Italy-ah a sipai te a hruai luh chuan, tualchhung indona a chhuak ngei dawn tih hre chungin, tuma la tih ngai loh angin, sipai rual chu Rubicon lui a kân pui ta a. Tualchhung indona chu a chhuak chho zui chu a ni ta mai a. Kaisaran Robicon lui a kân hi, January ni 10, 49 BC a ni. Tun thleng hian, ‘Rubicon lui kân’ tih tawngkam hi a awm zui ta a. Inlamlet leh theih rual tawh loa thutlukna kan siam a, eng thil emaw kan tih sawina atan hman a ni zui ta zel a ni.
Kaisaran Rubicon lui a kân ni, January ni 10, 49 BC hi Rome ram tualchhung indona inṭan hun a lo ni ta. 17 March, 45 BC-ah, munda hmuna inbeihnaa Kaisaran hnehna a chan chuan Rome tualchhung indona chu a tawp a. Kaisara chu rome rama thuneitu ber a lo ni ta a ni.
Rome ramah roreltu lian ber a lo ni ta a. Damchhung roreltu atan an thlang a. Senate chu a la chhawm nung zel a. Ṭha takin ro a rel a. Siamṭhat hna tam tak a thawk. Ram inawp dan tam tak a siam ṭha. A sulhnu pawimawh tak chu Calendar a siam ṭhat kha a ni awm e. Julian Calendar an tih kha a lo chhuak ta a. Pope Gregory XIII-an kum zabi 16-na khan a siam ṭha leh hret a. Vawiin thleng hian Gregorian Calender-an an tih mai hi kan hmang chhunzawm zui ta a ni.
Kaisara chu phiarrukin a awm a. March ni 15, 44 BC-ah senator 60 zetin amah an beih rawn a. Vawi 23 an vit a ni awm e. Hemi hnu hian Rome ramah tualchhung indona a chhuak chhunzawm leh a. A tawpah chuan, kan sawi tawh angin Octaviana a rawn ding chang a. Rome lal ram ropui tak a rawn din zui ta a ni.
Kaisara nun tawite kan sawi ta a. A nun aṭanga zirlai pawimawh awm theite i han chai ho dawn teh ang.
1. Thil sawi thiam a pawimawh: Hruaitu ṭha leh mi ropui ber berte hian, thil danglam an ti a ni mai lo a, ngaihnawm leh danglam taka thil sawi chhawn leh sawi chhuah an thiam ṭhin. Pharnus lal, Pharnacles II-a nen khan rei vak lo an indo hnuin, Kaisara chuan hnehna a chang zui ta mai a. Chumi an indona chanchin chu Rome sawrkar hnenah a thlen a. Ziakmi pahnih, Plutarch-a leh Suetonius-a te sawi dan chuan, an indona chanchin hi a ziak thui lo hle. "ka va kal a, ka hmu a, ka la" tih zawng a ni. Mahse, kum sang a liam hnuah pawh kan la hre ta reng a, kan la sawi nawn ta fo thung a nih hi.
Kaisara hian a duh phawt chuan, hnehna a chan dan vel hi thui takin a ziak thei reng mai. Indona chanchin hi tam tak a ziak reng reng bawk a. Hemi ṭum erawh hi chuan tawite chauhin a ziak a. A sawi tum erawh a chiang em em si. Khawvelah hian hlawhtlin kan tum a nih chuan thil pawimawh tak sawi chhuah thiam dan kan zir a ngai a ni.
2. Tih sual huamin (risk) hma la ngam rawh : kan sawi tawh angin, hmasang rome ramah chuan sipai rual nena rubicon lui kân chu thil thiang lo a ngaih a ni a. kân lui chuan indona a puang tihna a ni a, a hremna pawh thihna a ni. A sipai rual nena Kaisara Rubicon a kân khan, engkim hloh huamin a ni a kân ni. The Life of The Deified Julius tih buah khan Suetonius-a chuan lui kân pah khan "hup thuk kan khel chu a ni a" a ti niin a ziak. Engkim chân huamin hma a la a, a hlawkna pawh a tel zui nghal mai bawk a. A hnu lamah a thihna nena buk chuan a tifuh chiah em a tih theih tho mai thei.
3. Hniam te a bul ṭan hreh suh: Mihring mihrinna pangngaiah emaw hruaitu kan nihnaah emaw hian hlawhtling tur chuan eng emaw chang chuan dil te reuhtea sangha lian kan nih a ṭul chang a awm. Hniamte a bul ṭan kan hreh lo a ṭul ṭhin. Kaisara hian hei hi a hre chiang khawp mai. Chhungkaw hausa tak mai ni ṭhin kha, Rome ram tualchhung indonaah a pa ṭanna lamte an chak lo a. Engkim an chân vek a. Kum 16 a nih chuan, eng mah nei loin mualpho takin a awm a. Sipaiah a ṭang a. A lumum aṭangin a ṭan a, a tawpa a thlen chin chu kan hriat hi. Plutarch-a khan Parralel Lives tih buah khan Kaisara ten Alps tlang bul ṭhuta khaw te takte an kaltlang laiin, heti hian a ti niin a ziak, “Tlang deuhin ka hrilh ang che u. Rome-a mi pawimawh ber dawttu nih ai chuan, hemi khuaa mi pawimawh ber nih hi ka duh zawk daih,” a ti! Hniam te a bul ṭan hreh loh a ngai, a ber nih tum ngat mai hi hlawhtlinna leh dinchhuahna bul a ni.
4. Kumhlun a awm lo: Sipai general a ni a, mihring leh thil dinhmun hi mitkhap kar leka inthlak danglam mai thei a ni tih a hre chiang hle. Bill Yonne-a sawi dan chuan, Kaisara khan a thuziak pakhatah, “Indonaah chuan thil thleng pawimawh tak tak hi thil nawi tete-in a nghawng chhuah a ni," tiin a ziak a. Thil ho tete-in inthlak danglamna a thlen ṭhin a tihna a ni. Khawvelah hian kumhlun a awm lo a, ngaihṭha taka ṭhut veng veng hi tlukna bul a ni. Mahni tih ṭhat chhuana, chumi dinhmuna awm reng tur emaw intih hi thil âtthlak tak a ni bawk. Dinhmun ṭha lo taka ding zui thut thei reng kan ni. John F. Kennedy-a pawhin 'a dinhmun ngaia ding reng tur pawhin America ram hi chak taka a tlan a ngai a ni', a tih kha.
5. Mahni inbum suh: Eng ang pawha hruaitu hlawhtling leh mi hlawhtling ni mah la, mahni suangtuahna a tak emaw ti zui zel mai thei dinhmunah in dah suh. Kaisara khan, The Gallic wars tih buah khan, a gaul pasalṭha hmachhawn ho chungchang kha heti hian a ziak a: "Hun tam zawkah hian, mi hian ni se an duh hi an awih (ni tak takah an ngai) zui mai ṭhin" tiin. Hruaitu ṭha ber berte hi chu fim takin an awm a, thil an ngaihtuah a, an ngaih dan neih sa emaw, an rilru mil zawngte chu anmahni an inthunun tir ngai lo. Ni tlata thil kan hriatna te, kan rilruin a nger zawng riau um zui hi a dik fo a, a pawimawh tho na a, ngaihtuahna fim leh engkim teh ṭhin hi a pawimawh tel a. A pahnihna hman tangkai thiam hi a ngai. Hruaitu hlawhtling leh mi ropuite chuan hetiang thilte hi an hmang kawp thiam ṭhin a lo ni.
5. Awm nuam lutuk suh la, a chhe ber thleng tur ngaihtuah tel rawh le: Kan dinhmun a ṭha hrih angin a lang thei a, engkim mai chu kal tluang vek anga a lan lai pawhin hruaitu ṭhate chuan thil ṭha lo ber thleng thei hi an ngaihtuah thleng pha ṭhin. "Pathian thi thei lote chuan, an hrem duh mihringte chu eng emaw chang chuan hmuingilna nasa taka vurin, thil ṭha lo reng reng lakah pawh hun rei tak an veng him a an dinhmun a inthlak hnua an arpa chan lai aia nasa daiha an tawrh theihna turin,” tiin The Gallic wars tih buah khan kaisara chuan a ziak. Chuvangin, i kaltluang char char a, i chak tluang char char a, i vannei char char a nih chuan fimkhur rawh. Kaisara ngei pawhin, he a thu vuakthlak hi a ngaihthah a. Amah phiarrukna chu a hnar hnuaiah a thlen pui tlin tir a, a lo inthlahdah avangin a thih phah ta a ni.
6. Mahni inrintawkna: Nuna hlawhtling turte, hruaitu ni tur chuan mahni theihna hi kan ring tawk tur a ni a. He thil hi Kaisara chuan a tlachham ngai reng reng lo a ni. Plutarch-an Kaisara chanchin a ziahna-ah khan heti hian a ziak a. A tlangval chhuah hlimte-ah Kaisara kha Meditteranean tuipui chungah a tei vel ṭhin a, Lawng suamhmang hoin an man ta a. Amah tlanna man atan lawng suamhmang ho chuan, tangkarua talent 20 an han chhiar a. Chu chu tunlaia a man huah chuan, India pawisain Rs. 44,020, 000 a ni a. Kaisara chuan a han hriat chuan, a nui ta vak a. “In mi man hi in hre lo a ni maw,” a ti a. “Tangkarua talent 50 keiman ka pe ang che u,” a tih khum a ni awm e. Chu chu tuna India pawisa-in, Rs. 110,050,000 a ni. Tangkarua emaw rangkachak man emaw hi a inthlak ve reng a. Ni 7.03.2022 a tangkaraw kg 1 man aṭanga h chhut ka ni. Lawng suamhmang ho mi tang a nih lai chuan, a zalen hnuah ‘anmahni chu a zawng chhuak ang a, a that vek dawn a ni,’ te a tih a tih khum a. Amah tlanna tur hi a chah a. Ni 38 chhung thangin amah a intlanchhuahna tur hi a nauten an rawn keng a. Hetih hun chhung hian amah mantute chu a tham lo khawp a. Mi tang zawk khan amah mantute chu a mutthlilh laia an ṭawngte a khap ṭhin! Amah tlanna an han pe fel a, a chhuak a, indo lawng rual a khawm a, lawng suahmangte hi a zawng leh a. A thutiam hi a hlen a ni.
TLANGKAWMNA
March ni 15, Kaisara thih ni a kan chhinchhiah tur pawimawh reng erawh chu, eng anga ropui pawh ni la, i dinhmunah i ding reng dawn lo. Mi zawng zawngin an lawm dawn lo che a, i lama ṭangte pawhin an phiarru fo thei che. Mihring nun hi a kumhlun lo a ni. Tu pawh ni ila, thihna hi kan hmachhawn vek dawn. Kan dam laia kan thiltih a zirin khawvelin min hriat reng dan a inang lo ang tih hi.
Julius Ceaser tih lemchan thawnthu hi William Shakespeare-an a ziak a. Kum 1599 khan an chang chhuak ṭan. Mizo ṭawngin Pu R. Lalrawnan a letling. Shakespeare-an “Et tu, Brute?” tia a sawi tir, khawvela ṭawngkam hmingthang ber pawl ni zui ta hi Kaisara chanchin ziakna dangah chuan a awm lo a. Plutarch-a pawhin a ziak lo.
Brutus-a hi Kaisara aiin he lemchan thawnthuah hian a let liin a ṭawng hnem zawk a. A nihna takah chuan Brutus-a rilru chhungril insualna hi a thawnthu laimu a ni ber zawk. Shakespeare-a lemchan thawnthu tel lo chuan Kaisara thih ni thu hi a kim lo e tiin ka han sawi lang tel a ni.