TAR/ UPA/ DAM REI

Sir William Murlock, chief Justice of Orantorio kha, a ding a, a pianchamphaphak lawmpuia lo kalte hmaa thusawi tur chuan, a inpuah chah a. A hmel a hah dam hle a, a nui a, rilru hahdam nui a ni. A pianchamphaphak lawmpuitute chuan, eng tak sawi ang maw ti rilru chungin an lo nghak ṭhap a. Chutih lai chuan, William Murlock chu kum 95 mi a ni tawh a!

“Kum 95” tih chu a rilruah chuan a awm a. Thusawi tura a din chhuah lai chuan, “A tam zawk tan chuan, tar lutuk ka ni awm si a. Mahse, ka thinlung ala ṭhalai reng a. Kumina vawiin kan hun hman pawh hi ka Pianchamphaphak dangte ang tho a ni si a. Ka tana kum ṭha zawk chu lo la thleng zel turah kei chuan ka ngai si a,” tiin a ngaihtuah a. Chu chu a philosophy a kumhlun a ni reng a, “Kan tana hun ṭha zawk hi, a lo la inher chhuak zel dawn a ni,” tih hi. Chu chu, amah titar thei lotu a ni reng a. A kum chu tam tawh mah sela, a tar lo reng a ni.

A han ding chhuaka, amah lawmna kutbeng ri a han nghak reh a. Thu chu a sawi ta a. “Hringnun mei lumah in kut pahnih kha hem lum ula. In nun zawng zawng kha a hlawk thei ang berin, hlim takin hmang ang che u. Ṭhian ṭhate siam ula, hriatrengna hlu takte chu ngaisang ang che u. Hun liam zung zung te hi chu ngaithupui duh suh u. Hmalam thlir zel ula, hmalam zelah in rilru dah ula. Nun ṭha zawk hi chu, kan la hmachhawn turah zel hian a awm a nia,” a ti a. “Keimahah chuan, Tlai lam hlimthla hi thui tawlh tawlh mah se, Ka thinlungah chuan, zing ni a chhuak mek reng chauh a ni,” tiin a khar ta a ni.

He a thusawi hi, America leh Canada ram chanchinbute chuan an chhuah chhawng chuai chuai a. Chanchinbu pakhat phei chuan, “A copy hi kum 40 chin chunglam chuan, an kawl vek tur a ni,” a ti hial! Mihring chu dam hlen thu awm hek lo le, Kum 100 mi niin 1944 khan Hlim takin he khawvel hi a chhuahsan ta a ni.

Mizote hi kan han in “chei” naupang rei khawp a. Chhungkuaa kan la awm khawm vek chuan, kohhran leh khawtlanga chanvo nei, eizawnna ṭha nei a, nupui fanau nei tawh pawh, a upa zawkten engkim rel sak kan la tum vek. Eng emaw chang chuan, in hrang atang pawhin ro rel fai vek kan la tum. Kohhrana chanvo kan inpek pawhin, Ṭhalai Rawngbawlnaa inhmang, kum 20 deuh thaw inhmang tawh pawh kohhran puiah chanvo kan la inpe ṭha duh lo. ‘Naupang treat’ hian kan in ‘treat’ rei tawh khawp a. kum 40 kan han inbang liam a, Kum 50 kan kai phei chuan, Upa kan inti tawh viau a. Thil tam tak kan hlamchhiah a. Kum 60-ah phei chuan tar awmin kan awm a. Mihring nun hi Mizote hian nuam hi kan ti ve tak tak hman emawni le tih tur hian kan khawsa ṭhin a ni ber mai. “Ka la chuti em mai” kan ti reng a . Chuan, “Ka chuti tawh em mai,” tiin kan chhunzawm a. Thil hi kan ti tak tak hman lo a ni.

Naupang kan inti rei a, tar kan inti hma a. Nun thiam hi kan zir angai viau mai. Puitling kan ni tih inhrilh tam ila, puitling ngaih­tuahna hmangin, puitling khaw­sakin khawsa ila, thinlung erawh ṭhalai reng se, kan kum a pun zel pawhin, kan ngaihtuahna tar ve loin harh reng sela. Hringnun hlimawm takin i hmang ang u.

Kum 98 mi a nihin, Khushwant Singh-a khan, 'Khushwantnama The Lessons of my life' tih a ti chhuak a. Chuta a thuziak pakhat ‘Hlim taka rei tak dam theih dan’ tih tih hi I lo ngaihtuah chhunzawm ang u.

1. Infiamna engemaw tal ti rawh. Tennis a ni emaw, squash a ni emaw, badminton a ni emaw, Golf a ni emaw. Insawizawi thlahthlam lo la. Dar kar zat chhut kawnga chak deuh hleka kal emaw, tui hleuh emaw, tlan emaw pawh a ṭha vek mai.

2. A chunga mi khi engmah i ti thei lo a ni pawhin, in Massage tir tal ṭhin ang che. Nikhatah vawi khat tal. Taksa atanga lu thlenga kut tha chak takin min han khawih vel hian thisen kal vel a siam ṭha a ni.

3. Chaw ei tlem la, zu in tlem la. Khawng takin chaw ei dan kalpui ṭhan nei ang che. Dar 6:30-ah Tuk ṭhuan ka ei a. Chhunlai takah chaw chhun, zan dar 7:00-ah zu ka in a, zan riah dar 8 ka ei. Zingah thei tui engemaw in ṭhin la. Guava tui hi a ṭha ber.

4. Zanriah i ei hmain, ‘Tlemte ei ang che’ tiin in hrilh ṭhin la. Mahni a ei a, ngawi renga ei hi a ṭha.

5. Sa leh thlai ei bik nei ang che.

6. Pum nuam lo leh ti ṭeuh ṭohin awm miah lo ang che. I pum tih nawm na tur a nih chuan, laxatives leh thil dang pawh hman mai tur.

7. Pawisa hman loh, hman theih reng tur dah ṭha reng ang che. Bank-ah balance mumal takin awm sela. Vaibelchhe tela neih angai lo e. Hmalam huna mamawh thuta hman tur, hriselna lohna leh harsatna lo thleng thut theia hman tur neih reng tur a ni.

8. I thin butut ti chhuak lo la. A tam thei ang ber nui ang che.

9. Dawt sawi suh.

10. Thil phal la, mi dangte hnenah thil pek ui ngai suh. I rilru hahdamna a pe ang che.

11. Hobby ṭha tak nei ang che, pangpar chin emaw, Rimawi tum emaw, ṭanpui ngaite puihte pawh a ni thei. I hun hmang ṭha la. I ngaihtuahna leh i kut chawlh tir suh ang che.

A ziah zawng zawng leh a ziah dan ang ngau ngauin ka dah chhuak lem lo a. Mizo nun ze mil leh kan tana ṭangkai tur chin ka han dah chhuakin, ka siam rem a ni.

Kum 95 a nih khan, The Sunset Club tih novel a la ziak thei a. Chu thawnthuah chuan, Delhi khawpuia Lodhi Garden-ah putar pathum tlai ni tlak dawnin an titi ho ṭhin a ni. The Sunset Club thawnthu chhiar hnu hi chuan, Lodhi Garden bawr han kal chuan, ngaihtuahnain thil dang a chhui let zut zut tawh mai a ni. Kum 98 a nih pawhin, lehkhabu ngaihnawm tak a la ziak thei a ni. Hriselna leh damreina chungchang a sawi hi, a pawmawm thawkhat tur a ni.

Khushwant Singh-a hi a fiamthu vel avangin mizo zingah zu heh em em anga hria hi kan awm nual. Zu hi a heh lem lo a. A thurawnah pawh dam rei i duh chuan, ‘Zu in tlem la,’ a ti mai a ni. Mizo hian zu in kan thiam lo fo. A awm chhung in kan tum a, hriselna leh chhungkaw sum leh pai dinhmunin a tuar ṭhin. Mizo mipa kan inchân nasa em em a, a chhan lian tak chu zu vang a ni. A awm chhung ina, ruihthlehhnawp reng mai kan tum ṭhin. Zu tam taka in chu an dam rei lo ṭhin. Kum 99 dam thleng, Khushwant Singh-a chuan, “Zu in tlem la,” a ti mai a ni. Mizo chuan, ‘Dul hmul khat phuara chaw ei,’ hi kan nun chèn dan chikhat a ni a. Hriselna thuah erawh a ṭha vak lo. Bible ngei pawhin, ‘Ei puar lutuk,’ chu a khap a ni. Keini ang chaw ei tlem ṭhangte hi, chaw eia sawm han tawn nikhuate hian, min sawmtute kan ti hrilhhai lek lek ṭhin. Tun lai phei chu, ‘Mukbang’ a lar êm êm a. Hriselna atân erawh ei nghek hi a ṭha lo a. Chaw ei dân mawihnai kan inzirtir ṭhin zawng zawngte pawh, mukbang hian a chawk chhe bawk. ‘Chaw ei tlem la, Zu in tlem la,’ tih hi chu mizoten zawm atana kan tih makmawh a ni. Zu in loh a ṭha ber, kan in pawhin in tlem a ṭha. ‘Zu in tam i duh chuan, in tlem rawh,’ te pawh an tih ṭhin kha. Hrisel taka dam rei tluk hi a awm lo a. Kum a lo tam hnuah pawh, tar loa harh vang taka khawsak reng thiamte hi rilru hahdamna pawh a ni ang.

March ni 20, 2014 chawhnu lamah khan, kum 99 mi niin, Khushwant Singh-a chu a her liam ve ta a ni. Persian Poet Allama Iqbal-a hla pakhat, amah pawhin a duh em em mai,

"You ask me the signs of

a man of faith?

When death comes to him,

He has a smile on his lips,"

tih kha ka hre chhuak fo ṭhin a ni, a thihni thu ka ngaihtuah hian. A thih hma kum engemaw zat kaltaah khan, a thlanlunga ziah tur thu fiamthuin a lo phuah lawk nghe nghe a nih kha,

"Hetah hian Pathian leh mihring ang khat renga dimlotu chu a zal e; Amah sunin i mittui sêng duh suh, mi bawlhhawh a ni; Thu ngeiawm tak tak ziah chu a nuam tih ber a ni; Lalpa chu fakin awm rawh se, mi chimawm pa chu a fam ta," tih kha.

Mizo khawtlang nunah hian, upat dân kan thiam deuh deuh a ṭulin a lang. Chutiang tur chuan, kan rilru pawh kan zavaia kan siam a ṭul ang. Chutiang atâna min pui theitu a nih beiseiin, hun rei tak dam a, sulhnu tam tak hnutchhiahtu mi ropui pahnih chanchin kan han sawi ta a nih hi.

He thuziak hi Pi Zopari w/o Pu P. Lalnithanga, '81 years young' ka column min lo hlut sak ṭhintu pualin, a hmalam hun duhsakna nen ka hlân e.