F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

MIZO HMEICHHE PAHNIH

Hnamin kàl a siamnaah hian hmeichhiate hian dinhmun pawimawh tak an luah a. Mizo hnamah pawh hmeichhe ropui tak tak, Mizo hnam tâna sulhnu ṭha tak tak hnutchiah an awm nual mai.

Tun lai hunah chuan Mizo hmeichhiate an fel tawh êm êm mai. Mizo chhungkua leh khawtlang khaidingtu an ni mah mah tawh zawk a. Choka piahlamah pen chhuakin, chhungkaw intunnunna tur thawk chhuakin, vantlang tana thil ṭangkai tiin, hnam tân thil ṭha tak tak ngaihtuahin an ti chho ta a. Tun ang dinhmun hi an ni reng bik lo. Fa kilkawi leh chhungkaw enkawl a, choka piahlamah tih an nei vak loh hun lai kha a awm ṭhin a. Kan mi hmasate khan a vei ṭhin khawp a. Mizo hmeichhe dinhmun siamṭhat hi kan hnam tan a ṭulzia pawh, 1926 chhoah khan Mizo leh vai chanchinbuah khan, Lungleng lal Khamliana te khan an lo ziak daih tawh a ni. 1937 khan, Thawnthu inziahsiak an buatsaih a, chuta thupui chu, ‘Mizo hmeichhe chan’ tih a ni. ‘Lali’ tih thawnthu tawi hmang khan, L. Biakliana khan, lawmman pakhatna a dawng a ni. Chung hunah, hmeichhe tâna hun harsaah pawh chuan, mizo nu fel tak tak an lo awm tawh ṭhin a. Hnam tan sulhnu hlu tak an lo hnutchhiah tawh ṭhin. An thiltihte han ngaihtuah let ila, an hunlai nena ngaihtuah phei chuan, an ropuizia kan hrethiam thei awm e. Chung zonu ropuite zinga mi pahnih chanchin chu kan thlir lêt dawn a ni.

1938-a Serkawn aṭanga Darzo-a Girl’s Boarding School-a hnathawk tura Nuchhungi chu a kal dawn chuan, Pi Zirtiri khan, “Nu-i, Zirlaibu buatsaih tur a ni a. Mizo Thawnthu a tam thei ang ber i ziah a ngai ang” tiin, Ziaklohbu engemaw zah a ken thlak tir a. Chumi kum chuan Nuchhungi chuan, a hunawl neih a piangin Mizo Thawnthu chu a ziaklohbu-ah chuan a ziak ta ngat mai mai a. Kum tawpah Serkawnah a hawn leh ta a ni.

Hotuten chung a ziah sa chu, pawl (grade) thumah an then leh a. Chu’ng chu Pastor Challiana’n a endik leh vek hnuah, Serkawn Graded Readers book I, II, III a chhuah ta a ni. Heng bute leh a hnulawka Serkawn Primer a buatsaih te nen, Zoram Primary School zirlaibuah hun rei fe an hmang.

1927 February ni 14 khan Nuchhungi hi Ralvawng khuah a piang a. Pi Zirtiri ke bulah a seilian a, 1933 khan, Middle English a zo. Thu leh Hla lama a tuina chu Pi Zirtiri khan a lo hmu fuh a, uluk takin a kaihhruai ta a. Darzo khuaa a awm chhung pawha a hnathawh nena inmil tak, thil ṭha leh ṭangkai tih tur a kawhhmuh a. Chumi chu awihin, Nuchhungi hian taima taka Mizo Thawnthu chu a kuta ziak chhuakin, Mizo Thawnthu thi mai tur tam tak chu a vawng him ta zui ta bawk. 1986 khan, Padma Shree pek a ni a, Mizo hmeichhe zinga dawng hmasa ber a ni.

Hna chi hrang hrang thawk kan ni mai thei a. Zirlai kan kan la ni mek thei bawk a, thawh ber bik pawh kan nei rih lo thei. Kan tuina zawng hria ila, kan hun neih dan hre chiang ila, keimahni tan, mi dangte tân, kan chhungkaw tân, kan khawtlang tân, kan ram tân; kan hnathawh pangngai kan tih karlakah hian, Nuchhungi ang hian thil ṭha leh ṭangkai kan ti thei a ni.

Thil ṭha leh ṭangkai tih tum lem loin, tun lai mite chu, mahni nuam tih zawngah kan tlanin hun kan khawhral nasa ta hle. Mahni nuam tih zawng ti a, mahni duh zawng um ringawt a, mahni hmasial taka awm hi a ho khawp mai. Hetianga khawsak hi chuan, nun hian awmzia a nei tak tak lo a ni. Mahni hnathawh, kan ni tin hun hman dan pangngai karlakah hian, thil ṭha tih i tum ang u - Kan ti thei vek a ni.

Mizo Politician hmasa mi chhuanawm tak mai, mi chungchuang pahnih Zikpuii Pa leh Lalthankima pawhin “Kan beih ngial pawha kan tluk theih miah loh” an tih, District Council Chairman Dr Rosiama kha mi fel tak mai a ni a. Dr Rosiama chuan, Matric pass thar hlim nula fel tak mai, L. Thanmawii chu nupuiah a nei a. Fapa paruk an neih hnuin, Dr Rosiama chuan 1959 khan a thihsan ta a. A pasal thih hnu hian Thanmawii chuan zirtirtu hna thawk zelin, a fate a enkawl pah, chhangchhe nu ni chungin PU a zir zawm a. BA (English honours) pawh 1969 khan, a pasal thih hnu kum 10-ah a pass ve ta a ni. An hun laia Honours pass pha an ngaihsan dan hi thangthar chuan, kan hrethiam pha lo maithei.

1974 hmalam khan, Lakhipur lamah an khawsa a. 1974 khan Zoramah an lo chuang chhuak a. 1978 UT inthlan khan, Serchhip Bialah PC ticket in MLA a chuh ve a, Mizo Politics-ah mi lian, Union sawrkara Speaker ṭanglai Vaivenga chu a khing thla a. Mizo Hmeichhe zinga MLA thlan tlin hmasak ber a ni ta a ni. 1979-a MLA inthlan a lo awm leh pawhin, Mizo Politician ropui J. Lalsangzuala chu Aizawl East bialah a hneh leh a ni. Tunlai hunah pawh hmeichhia te politics khelh chungchanga mipui nawlpuiin kan rilru puthmang han thlir chuan, 1978 vela General election-a, Seasoned Politician khing thla nalh nalh thei chu, nu ropui leh chhuanawm tak zawng a ni ngei mai.

Lehkhabu pariat emaw zet a letling bawk a. Chung zingah chuan, Khawngaihna Mak tih leh, Hmangaina Kawng chhukchho tih hi mi hriat lar a ni. A fapa pakhat Lalzawma chuan, Indian Airforce zawmin, Wing commander a han thleng chho thei a ni.

A pasalin a thih san khan, vanduai inti a, indawm kun a, mahni inkhawngaihnaa khah awm tak a nih laiin, L. Thanmawii chu, a intipaukhauh sauh sauh a. Nula pangai leh mipa fel tak tak tam tak pawhin an thlen phak loh chu a thleng pha hial a ni. A hunlai ngaihtuahin, Mizo Politics khawvela kan mi lian ber ber te pawh, hmeithaiin a han khingthla nalh nalh mai kha, L. Thanmawii chhuanawmzia tilangtu a ni. Tunlai hun thleng pawh a, Mizo hmeichhia te leh hmeithaite chunga mi tam tak rilru puthmang chu kan hre vek awm e.

Hmeichhia kan nihna te, hmeithai kan nihna te hi, he khawvelah hian chhuanlam a tling lo. Kan nih tur ang kan nih loh phahna chhan tur a awm lo a, kan chhungkua pawhin kan phak anga sang kan thlen theih lohna tur a awm lo. L. Thanmawii hunlai khawvel aiin hmeichhia, hmeithaite pawhin hun tha leh hmanraw ṭha leh chheh vel boruak kan nei ṭha zawk a ni.

Kan sawi ta sa sa, Lal Isua hmangaihna enga hmeichhiate dinhmun hian i han chhunzawm leh lawk teh ang u:

1. Lal Isuan hmeichhiate leh an rinna chungchanga a rilru put hmang hi source hrang hrang aṭangin, kawng hrang hrangin kan hmu a. Tehkhin thu-ah te, a thilmak tihah te, a thusawiah te, leh a thiltih hrang hrang aṭangin kan hmu thei a ni.

2. Chanchinṭha ziaktute zawng zawng hian Lal Isua chu, Hmeichhia te hamṭhatna ngaihtuah êm êm tu a ni satliah mai lo a. Mihring an nihna a an hlutna leh an zahawmna zawng zawng petu a nih thu an ziak a ni.

A bikin Luka hian Lal Isuan hmeichhiate a ngaihsak zia hi a ziak nasa a. Chanchinṭha ziaktu dangin an ziah loh pawh hi a ziak nasa a ni.

3. Lal Isua hian hmeichhiate hi hmeichhia an nihna ngawr ngawr avanga ngaihsak leh duhsak a ni lo a. Hnehchhiah leh hnuaichhiah an nihna avangin an dinhmun tur dik taka khai chhuahna chu a thawk mai a ni.

4. Lal Isua chuan mipa chungnunnna society-ah Khawtlang, sakhua leh hnam tih phunga hmeichhia an lo rahbehna thinah chu a su chhia a, hmeichhia te chu an dinhmun tur dik takah a chawisang.

Hmeichhe thiput chuan amah a khawih a. Juda danah chuan, intihthianghlim ngai tur a ni a, Lal Isua chu. Lal Isua chuan engahmah ngai loin, "Ka fanu, i rinna-in a ti dam che a ni, thlamuang takin kal rawh," a ti mai a ni. Juda dan lo awmsa kha a ngai pawimawh lo lui a ni.

Sumeon-a inah zanriah an kil laiin, hmeichhe pakhat a lo kal a, Lal Isua ke chu hriak a lo thih ta a. Chu hmeichhia chu hmeichhe lepchiah tak niawm tak a ni. Zirtirte ngaih dan chu a ni lo hle a. Chaw eia sawmtu Simon-a ngaih dan pawh a ni lo a, Pathian fapa a nihna thlengte pawh chuan a ringhlel ta hial a ni. A ngaihtuahna te chu Lal Isuan a hria a, tehkhin thu hmangin a zilh hau a. Rinna leh Hmangaihna kawnga entawn tur hnutchhiahtu a nih thute thlenga Lal Isuan a sawithu chu Marka ziakah phei chuan a lang a ni.

Lal Isuan kum 18 zangkul tawh chu, Pathianni In biak Inah a ti dam. Sakhaw hruaitute chuan, an han sawisel dawn a, Lal Isua chuan, "Abrahama fanu a ni ve tho lo em ni?" tiin a thlavang a lo hauh a ni.

Lal Isuan he hmeichhia hi a lainatin a duhsak a, ni serh Sabbath ni pawh thliar loin a lo tidam a ni. He hmeichhe tihchak leh tihdam hi Lal Isua chuan sabbath serh leh sang ai pawhin a ngai pawimawh zawk a ni. "Abrahama fanu a ni ve tho lo em ni?" a tih a, "Abrahama Fanu" tia a koh hian, a dinhmun dik takah, a nihna dik takah a dah let (restore) a ni.

5. Lal Isua khan Judate hmuhsit êm êm, Samari hmeichhia, nawhchizuar ni bawk kha a titi pui a. Samari mi, Nun lepchiah leh hmeichhia la nizui bawk, a seilenna Juda society-a an hmuhsit em em nikim barh kha, Lal Isuan a thinhrik hauh lo a. A nun a thlak sak a, puang darh turin a ring tawk bawk.

6. Tihhlum mai tura an rawn hruai, a uire lai ngei an man nu pawh kha, Lal Isua chuan a ngaidam a. Nun thara nung turin a ti a nih kha.

7. Kan sawi bakte pawh, Lal Isuan hmeichhe dang tihdam a nei ṭeuh a, an nihnaah a en hrang lo a, mipa nen ang khat rengin a en a ni.

Chanchinṭha bua tar lan a nih dan chuan, Lal Isua kha a lo thawhleh hnu khan, hmeichheho hmaah a inlar hmasa ber a ni. An gender-ah Lal Isuan a thliar lo a, a chanchin lawmawm pu darh hmasatu atan tlakah a ngai a ni. Hetah hian, hmeichhia te rinna nghet leh hmangaihna thutak chu Lal Isuan a rin nghehzia a lang a ni.

Lal Isua kha, Juda sakhua, hmeichhe dah hniamna leh ngaihnepnaah a seilian a, Juda khawtlang nun a hre chiang hle. Miin ṭanpui an ngai a, puih an mamawh a nih chuan, Juda dan leh inkaihhruaina a ngai pawimawh lo. Tu pawh mai kha an mihring mihrinna a dah sangin a dah pawimawh vek. Tradition ai chuan, hmeichhia, hnuaichhiah leh dah hniam tuarte dinhmun siam ṭhat chu a ngai pawimawh zawk a ni. Chumi Isua zuitute kan nih chuan, kan khawtlang nunah hian kan thlirna thlak hret hret tur chu a awm ngei ang tih a hriatthiam theih awm e.

Engpawhnise, chhungkaw khai ding tur te, khawtlang leh ram leh hnam khalh ngil turte hian, hmeichhia leh hmeithai nih hi chhuanlam a tling lo. Hmeichhe ṭha, hmeichhe chak, hmeichhe fei kan hnam hian kan mamawh a ni. Kan chenna khawvel (society)-in zir lo viauin, hmeichhe tan remchang pe ṭha duh lo pawh nise, chutiang boruakah pawh chuan, hmeichhe chak leh fei leh hmalam pan ṭhin kan hnam hian a mamawh a ni. Louis L’Amour-a novel pakhata Last stand at the papago wells tih kha ka hre chhuak fo. "This is a growing country. It needs a strong women who could rear strong sons" tih kha Logan Cates-a khan a changtunu hnenah a sawi, “Kan ram hi ram ṭhang mek a ni a. Hmeichhe chak, fapa chhuanawm tak tak hring tur a mamawh a ni,” a tihna a ni mai awm e. Logan Cates-a thil sawi hi kan ramin a mamawh tak a niin a lang.

America ram lungphum pawimawh tak chu, Patriarchy (mipain chungnunna)khawvela hmeichhe chak leh chhungkaw khaiding thei an nei tlat ṭhin kha, an ram chakna hnar a ni tiin an sawi ṭhin. America rama an hmeichhe dinhmun hi a ṭha em em bik ṭhin lo a. 1776-a Independence puang daih tawh siin, 1878 aṭangin hmeichhe vote neihna tur dan neih tumin an ram rorelna inah te an han chai ṭhin a. US Constitution siam ṭhat (Amendment) vawi 19-na kaltlangin August 18, 1920 aṭang khân US hmeichhiate hian vote an thlak ve chauh a ni. Hei pawh mingo hmeichhe tan chauh a ni a. Voting rights act, 1965 hmangin mihang hmeichhiaten, mingo hmeichhiate vote thlak theih hnu kum 45-ah vote an thlak ve thei chauh. Chutiang vel chu an ni ve ṭhin.

Ram danga hmeichhe tam takin an pal tlang leh an beih, an sual tur tam tak hi Mizo hmeichhiate tân chuan, sual ve a ngai tawh kher lo a. (Sual chhuah ngai, beih ngai an neih dangte hi chu thuhran nise.) Hnam tâna nu ṭha, hmeichhe ṭha ni turin innghahna lungphum felfai sa an neih nualte hmang hian kan hnam tân theihtawp min chhuah sak zel rawh se.