Guest writer
F. Vanlalrochana
HMA LAM HUN ATANA KAWNG SIAL
Chinese-ho hian, “Hmasawn i duh chuan, kawng sial rawh,” tih thuvawn hi an nei a. An sawi ber hi chu, inkalpawhna kawng ni teh meuh mah se, hmalam hun atana kawng lo sialna, future plan kan tih mai sawi nan pawh hian a hman theih awm e.
Mizote hi dan dika hma lam hun atana kawng sial kawngah kan chak lo hle. Kan fate, kan naute ṭhan dan dika an ṭhanna tur dal zawng hian kan khawsa fo nite hian a hriat a. Hrehawm an tuarte hi kan hlau a, kan hliah khuh nasa ṭhin. Khawvelah hian hliah khuh reng theih an ni dawn lo a, anmahni ngeiin-a an hmachhawn hun a lo thlenin an buai fo.
Hman deuh khan Chawngteah kan zu kal a. Chuta an titi chu ka theihnghilh thei lo. Ka theihnghilh mai maiin ka ring lo bawk. Chakma ho chuan an neih zawng zawngin an fate lehkha an zirtir a, Delhi-ah te an indah a. Mizo chuan, bike te kan lei sak a, Chawngte pawh an pel hlei thei lo - tih thu kha. Ngaihtuah a ti thui. Hei hi, Chawngte Mizote dinhmun chauh a ni lo, hmun danga Mizote pawh hetiang hi kan tam mai.
Mi mal hma lam hun atana dik taka kawng kan sial hian, chhungkaw tana kawng sial kan ni a, chu chu hnam tana kawng sial kan ni tih kan inhriat reng a ṭha hle. Kan fate in leh lo leh an hnathawh tur zawng zawng nena hmuh sak leh sawi sak leh hnutchhiah kan tum a nih chuan, mihring tling lo-ah kan inchhuah fo mai dawn a ni.
Hma lam hun atana kawng sial sawi hi chuan, zirlaite rilruah an lo lang lo thei lo a. Zirna leh zirlaite chungchang ngaihtuah chang hian, Taiwan rama ka sikul naupang han hriatte kha ka hre chhuak fo ṭhin.
Taiwan ramah kan zin a. Ni e, kan zin ve miau. Sawi tur tam tak ka nei. An ram thingthlang khaw pakhat, Smangus khuaa sikul naupangte chauh kha ka han sawi teh ang.
Chumi hmain, Smangus khaw chungchang tawite han sawi lawk i la. He khua hi Tayal hnamte khawsakna hmun a ni a. In 35 chauh niin, mihring 100 chuang awrh an ni. Kum 1924 vel atangin an khua hi a awm tawh a. Pa leh thei rahte an zuar a, 1995 atangin Motor a lut ve chauh a. Hmasawnna leh eizawnna tling an khuaah eng mah a awm loh avangin, pawn lamah eizawnna an zawng lo thei lo a. An ṭhalaite an vak chhuak a. An hnam zia an hloh zel a. An lal chuan ngaihtuahna pakhat a nei a, an hnam ze humhimna leh an khaw tan, an khua chu Eco Tourism lam a kalpui ta a. 2019 khan, kum khatah an khua-in Us Dollar nuai 7-an la lut pha tawh. An lalin an khaw hma lam hun atana a kawng sial chu an ṭhatpui hle a ni.
An khuaah hian naupang an awm ve nial a. An khaw thenawmah sikul an kal ṭhin a. Chu khua chu an khua aṭanga ni khat kal a ni. Chutianga khaw dang aṭangte-a an pan ṭhin sikul a nih avang chuan, an sikul chu thawhlehni-ah an ṭan ṭhin. Ke-in an kal mai ṭhin a. Inrinni-ah an khua-ah an haw leh ṭhin a. Inrinni tlaiahte a lian deuh tawh chuan, restaurant-ah hna thawkin an sikul senso te an intuak bawk ṭhin a ni.
Inrinni tlaiah an khaw restaurant pakhatah pawh, naupang kum 8 mi bawr vel awm hi thleng seng leh khualzinte ei tur dawhkana va chhawpin an tei ve reng a. Eng nge a chhan kan han zawh chuan, “ An sikul zirna senso tur an phak ang tawkin an intuak ve a nih hi,” an ti.
An khuaa mi kum 18 tling tawh chin chuan, hna an thawk vek a, an thawhtur an insem vek bawk. Tu mah an awl lo. An sum lakluhte hi zat leh zatin an insem vek. An khaw lal pawh a awl bik lo a, hna thawkin a hah ve em em reng a ni. An khaw lal hian, Taiwan sawrkarin Dollar maktaduai 50 pek a tum chu a hnawl ṭhak ngam, “Min ti chhe mai mai ang,” a ti.
Tlangchhipa restaurant-ah zanriah kan kil a. Naupang pakhatin, Chinese ṭawngin mi lo bia a. “Chinese ṭawng ka thiam lo e, English-in min be ta che,” ka tih chuan, “E! Chinese i thiam turah ka lo ngai a,” a ti vei thlap a. “Khawi aṭanga lo kal nge i nih?” tiin min zawt zui a. “India aṭanga lo kal ka ni e,” ka ti a. A nui hak hak a, “India aṭanga lo kal i ni tih ka hre lo alawm. He laia mi tho ni turah ka lo ngai che a,” a ti vei reuh a. Min betu chu, a sikul senso tuaka inhlawh zinga mi a ni.
Keini chuan, kan fate, kan zirlaite hi engkim kan tihsak a. An thawh hma kan phal meuh lo han ti i la, kan peih loh vang a ni zawk ang. Kut hnathawh hlutna te, mahni thawhchhuah ngei hlutna leh hlimawmna te zirtir leh zir chhuak loin kan kai hruai a, Keini hian thil tam tak kan chan ta ni berin ka hria.
Ka sawi tawh angin, engkimah hliah khuh kan tum zawk a, ṭul loah kan buai nileng a. Kan fapa te aw pawh hi a no zo vek ta niin ka hre mai. Kan fate hian, an kum mil tawk khawvel hmachhawn sela. Khawvelah hian kan tlu ṭhin a, kan khupte kan ti pilh a, kan hnarte a thi a, kan ban ruh te a pelh ṭhin. Mahse, kan tho leh a, kan khup pilh a dam a, kan hnar thi a reh a, kan ban ruh pelh te pawh a dam leh mai a ni tih an zir te hi a ngai a.
Engkim tihsak ṭhana sei lian an nih chuan, khawvel hian engkim a tihsak dawn emaw an ti a. Engtikah emaw anmahnia khawvel an hmachhawn hun a lo thleng lo thei lo a. Chutiang hunah chuan, an buai ṭhin. An phun a, an rilru a na a, an hrehawm ṭhin.
Ka sikul naupang hriat vete erawh kha chu, ke-in an sikul pan turin nilengin an kal a. Kartawp hunawlah pawh an sikul zirna senso tur an phak ang tawkin an tuak ve ṭhin. An nu leh pate khan an senso tur kha an nei lo a ni lo a, an pe phal lo a ni hek lo.
Khawvelah hian hnam thawkrim apiang an dingchang a. Chhungkaw thawkrim apiang an daih rei mai. Mizoram chhungah pawh hian, Chhungkaw hausa tak ṭhin, inthlahchhawnna kawnga inzirtir uluk loh avanga tla chhe ta, an in leh lo pawh midangin an lei sak hi kei pawhin ka hmu ve nual. Ro kan buaipui lutukna lamah hian, a luahtu tur ro dik takte hi kan ro luah tlak loah hian kan chhuah palh hi thil awm thei a ni. Thawhrimna thu-ah phei chuan Korean-hote hi tun laiah chuan an sawi loh theih loh ṭhin. Korean-ho hi Japan-hoin hun rei fe an awp a. An ti rethei em em mai a. Indopui pahnihna zawh chiahah khan Korean war a han awm leh a, chhim leh hmarah an inṭhen a. S. Korea chu khawvela ram rethei berte zinga mi an ni ṭhin a. Chuvang chuan ṭan an han la a. Economic lamah te an han ṭang ta tak tak a. Zirna lam an uar zual a. Ram ropui takah an rawn ding chhuak ta a ni.
Amanda Ripley-in ‘The Smartest Kids in the World, and How They Got that Way’ tih bu a ziak a. Finland naupang te, Korea naupang te, Poland naupangte lehkha zir dan a chhuina a ni a. Anni hi khawvela zirlai thiam leh thawkrim an ni. Korean zirlai-ho bik chu hetiang hian a sawi - Korean zirlai-ho hi khawvela zirlai thawkrim ber an ni ang an ti ṭhin. High school-an zawh hian, College ṭha pathum luhna tur an nei a. Chumi lut pha tur chuan an ṭang em em mai a. Chhunah an sikul kal hi chu an mutthlu mai mai tawh zawk, zan lamah coaching te an kal vek mai a. Chhun sikul ban hian khawlai leh sikul vel an tifai a. zanah coaching an kal leh ṭhap mai a ni. Chu an thawhrimna avang chuan, an ramin a ṭhatpui a ni. Mahni han inchhut let u la, ‘In thawkrimin in inhria em? In taima-in in inhria em? In zirlai atan hun engnge in pek ṭhin?’ Thil eng pawh ti dawn i la, taimaa thawhrim loh chuan, eng mah a nih theih loh.
Bible-in “Naupang chu a kalna awm kawngah chuan zirtir u la, a puitlin hnu thleng pawhin a thlah lo ang,” a ti. In naute kha kai hruai u la, in kaihhruaina a ṭhat dan azir zelin an hma lam hun a innghat ang tihna a ni. Hma lam hun atana kawngsialnaah hian, nungchang ṭha leh nun dan ṭha, thiamna thuk leh Pathian hriatna nei tura inkaihhruai a tloin a dik ber. Kohhran zah mi, Khawtlang tana mi ṭangkai, YMA hlutna hre thiam zel tura chhuan lo la awm turte hi kan kaihhruai an ngai.
Nawmchen, ruih leh intihchangkan ringawt maia chhuan tharte an awm a nih chuan, kan hmabak hi a thim viau dawn a ni. Kaihhruai loh naupang chu, kawng mumal zawh loin a lo sei lian lo thei lo. Nu leh Pa leh u te, pi leh pute thlengin kawng dika kan thlahte hruai tlak leh hruai thei kan ni em? Tih inngaihtuah a ngai ve bawk. Kan ṭhianpa hian, a fapa-in mei zu lo se a duh avangin a fapa kum hnih mi a nih aṭangin mei a nghei a. Inkhawm peih lutuk lo a ni a, inkhawm se a duh avangin, inkhawm tura tir mai loin amah ngei a inkhawm ṭhin.
Tleirawl leh ṭhalai, hna la zawng leh mahni ke-a ding tura bei chho mekte pawhin keimahni ngei hian kan hma lam hun lo kal zel tur atan hian kawng kan sial ve thei tih hriat bawk a ṭha. Taimakna, thawhrimna, tih tak tak-na leh insumtheihna hmangin kawng hi a sial theih a ni.
Kan hnam tan, Pathian tan leh kan mimal tan hma lam hun atana kawng sial hi dah pawimawh ber i la, kan khawtlanga sualna leh harsatna tam tak hi a kiang ang. Kaphleia thukhawchang hian, kan thu hi han khar ta i la, “Eng pawh ni se, kan tih leh kan sawi apiang hi Pathian leh kan ram tan ni se.”