Guest writer
F. Vanlalrochana
KHUSHWANT SINGH-A ṬHIANTE PAHNIH
India mi thuziak thiam lar ber pawl ni ṭhin Khushwant Singh-a kha rei tak a dam a. A damchhung hunah mi ngaihsan, ngaihven, ngaihchan a hlawh a. India Prime Minister apiang khan, a titi vawi khat tal ngaihthlak tumin an tlawh ṭhin a ni, an ti.
Thawnthu ziak thiam a ni a, chanchinbu editor ṭha, columnist hmingthang leh historian ropui tak a ni bawk. Telegraph chanchinbu-a column kha ka chep thlaa ka dah ṭha ṭhin a, tun hnu hian ka dahna ka hre ta lo. Ka ṭhianpa Dr. Lalsangzuala Tochhawng (Hnapa-Amah hian Hnapa a inti a) hian a ngaisang khawp mai a. A lehkhabu pawh a lei tam nangiang. Mafaa khân, a ngaisang a, a ziak bawk a. A poetry bu tihchhuah a tum a, chutah chuan, Khushwant Singh-a kha thuhmahruai ziah tir a tum thu min hrilh a. 2004 khan a ni tawh. Chhunrawl leh Sabereka Khuangkaih chanchinbu kan buatsaih laia min hrilh a ni. A hlawhtling ta lo hlauh a. Lalhruaitluanga Chawngte hian a ngaisang êm êm bawk a. Aizawlah Aizawler bu a tihchhuah dawn hnaih khân, Khushwant Singh-a sunna thu a ziah chu, telh chak viau mah se, ni chiah loa a hriat deuh avanga telh loh mai a tum deuh thu ka bulah a sawi a. “E, telh ngei ngei rawh, Aizawl tlangvalin, Aizawl khawpui aṭanga i lo ui vena thu i ziak a, a inhmeh lohna a awm chuang lo,” ka ti a. A bilh tel zui ta nghe nghe a ni. Ka sawi tum ka sawi tak tak hmain, Mizo zinga K. Singh-a ngaisang ka hriat chian pathumte hming ka han lam hmasa ve hrim hrim a ni.
Kha chen dam chu, hmelhriat leh ṭhian tam tak a nei a. Sawi hreh leh i a nei lo bawk a. A ngaihsan loh zawng pawh tlang takin a ziak hrawih hrawih a. Ngaihsan a nei mang lo emaw ti an awm fo a. A thuziak an chhiar tam tawk loh avangte pawh a ni ang. A hmelhriatte chanchin hi a ziak tam a. Bu khat mai lo deuh a ziak hial a ni.
Khushwant Singh-a ṭhian tam tak zinga a thian ṭha tak mai, Pratap Lal-a chu 1969-ah Indian Airforce-a hotu ber, Air Chief Marshal atâna ruat a ni a. 1971-a India leh Pakistan Indonaah khan, hnehtu pawimawh tak zinga mi a ni zui ta nghe nghe.
Dec 3, 1971 khan Pakistan Airforce chuan India an bei thut a. Chumi chu Operation Chenghiz Khan an ti a. India hian an bei let leh nghal a, Pratap Lal-a kaihhruaina hnuaiah hian. Canberras of the No.35 Squadron leh No.106 Squadron, bakah No.5 leh No.16 squadron te a tuk zanah Pakistan an lut nghal a. Western Pakistan khawthlang lam Thlawhtheihna ṭumhmun hrang hrang. Murid, Mianwali, Sargodha, Chander, Risalewala, Rafiqui, Masroor amite chu an bei chiam a. A hnu phei chuan Pakistan Indo thlawhna te chuan, Taxi kawng aṭang an thlawhchhuah angaih phah a ni.
Pratap Lal-a ral rel thiamna leh ruahmanna fel tak avang hian East Pakistan (Tuna Bangladesh) boruakah Pakistan Thlawhtheihna te an ṭangkai thei ta lo a, lei lamah India sipaiten harsatna tawk miah loin, Dhaka an pan theih phah ta a ni.
Pratap Lal hian, Sipai huaisen chawimawina, Mention-in-Despatch leh Distinguished Flying Service bakah, Padma Bushan a dawng a. Indona-a a huaisen mai bakah, mi dik leh rinawm tak mai a ni. 1950 chho vel khan, London-ah Fighter aircraft lei turin an tir a. Defence Minister Krishna Menon-a chuan, duhsak bik company a lo nei sa a. Pratap Lal-a hian, mi thiam bik rawih belha, thlawhna te a han en dik chuan, Krishna Menon-a duhsak bik company te thlawhna quality chu ṭha a tih loh avangin a hnawl hmiah mai a. Defence Minister chu a thinrim ta a. Thlawhtheihna sipai hotu lal tak a nih tawh hnuah chuan, a chawlh tir ta a. A chawlh chhung hian, JRD Tata khân ama company-ah a lo ruai hmak thung.
1962-a India leh China Indonaa India a mualpho khan, Menon-a a bang a. Hemi hnu hian, Pratap Lal hi an ko kir a. 1965 Indo-Pak War-a a chet ṭhat avangin Padma Bushan an pe a. Air Chief Marshal ni chhoin, 1971 Indona hnehtu lamah telin, a hotu lawk berte zinga mi a ni.
Amah tak chu pa nunnem tak mai leh ze zawi tak mai hi a ni a. Sipai rorum tak nia mawi pawh hi a ni lo. Mahse, India rama Sipai (khawmual, Lawng, Thlawhna) awm tawh zinga a huaisen leh ropui berte zinga mi a ni zawk a ni.
A lo thih khan Khushwant Singh-a’n a sunnaah pawh, Shakespeare-a lemchan ziah pakhat, Julius Caeser-a thu ṭhenkhat hi a la chhuak a,
“His life was gentle.
And the element was so mixed in him,
That nature itself would
stand up and say
To the world: This was a man,” tih a ni.
Pratap Lal-a pa ze zawi leh nem tak chu indona ropui ber berah hnehtu a ni a. Indopui pahnihnaah hnehtu zinga mi niin huaisen chawimawina pahnih a dawng a, 1965 leh 1971 Indona hnehtu a ni bawk a. Defence Minister-in duhsak bik nei taka tute emaw a tihna tur pawh hnial ngam khawpin, a dikin a huaisen a. A hna aṭangin an ban a. A hna aṭanga ban hlen phal loh khawp mi tak a ni thung. Chutiang dinhmuna a din leh theih chhan chu Pratap Lal-a hian, rinawm leh huaisen taka a hnain a phut anga a tihturte a tih mai vang a ni. A chân leh hloh tur a chhut lo a. A hnain a phut angin ama mizia nena ngaihtuah chuan thil inmil lo tak anga lang pawh a ti mai a, a ropui phah ta a ni.
Keini pawh hi, Pratap Lal-a ang hi kan ni thei a ni. Eng hna pawh thawk ila, eng ang mizia pawh pu ila, mahni hna theihtawp chhuahin thawk ila, rinawm leh huaisenin ding nghet tlat ila, tumahin min duhsak lo hlen thei lo a, tumahin min rap bet hlen tak tak thei lo. Kan thawhna pawlah min mamawh hun a lo her chhuak tho tho dawn a, kan phu tawk hamṭhatna chu kan chân hlen dawn chuang lo a ni. Chutiang tur chuan, mahni hna hi rinawm taka thawh phawt mai tur a ni. A zahawm ber a, a tlo ber bawk.
Khushwant Singh-a kha, ṭum khat chu, a mi ngaihsan ber leh a nun dan leh ngaihtuah dan kaihhruai thintu an zawt a, a chhanna chu, "Manzur Qadir" tih a ni a.
Pakistan lam mi a ni a. Dan hremi ropui tak mai a ni. President Ayub Khan-a hnuaiah foreign minister a ni a. Pakistan Supreme court chief justice te pawh a ni zui bawk. Zu lam reng reng a khawih lo a. Meizial a heh hle thung.
“Manzur Qadir-a ropuina em em chu thil pahnih a ni a,” a ti, Khushwant-a chuan. “Mi chungchang a ṭha lo leh rilru natna tur reng reng a sawi ngai lo a. Dawt a sawi ngai lo bawk a,” a ti. “Hun enge maw chen hnuah chuan, kan thiltihte a dik leh dik loh intehfung atan amah chu kan hmang ta a. ‘Manzura ngaih dan a ni angem,’ tiin kan inzawt ṭhin ta a ni,” tiin Khushwant Singh-a chuan a sawi bawk. A sawi zel dan chuan, “A ni anga theihna sang, thu hnu dawn thiam leh lainatna ngah, chu mihring dang reng reng ka hmu ngailo,” a ti hial a ni. Ding chhuak turte hian, phakar leh chuh chak kher a ngai lo nun nghet leh tlo, daih rei neih hi a pawimawh a ni. Khushwant Singh hi kum 99 a dam. A thil sawi hi a pawmawm thawkhat ang.
Keini chu, Biak Ina kan ṭawngṭai zo lo chhuak te hi, huho chuan, tute emaw dan bawhchhetua puhte khawih leh sawisak, vuak hlum pawh hreh mang lo kan ni leh tlat mai ṭhin. Vengchhungah lah, Two wheeler kan ken chhuahin, helmet khum loa tlan mai kan ching a. Zanah chuan, a kualna hmun lo torah te kual mai kan kan pawi sa lo a. Mi min hmuh loh lai chuan, dan bawhchhiat hi kan hreh lem lo.
A nihna taka sawi chuan, tun kan dinhmunah hi chuan, kan hlawkna tur a nih chuan, langsara dan bawhchhiatte pawh hi kan hreh lutuk ta loin a hriat. ‘Hepa hi nun dan ṭha in the nâna hman tlak a ni lo,’ kan tih tur zawk a te hi kan society-ah hian a hlawh tlinga an ni ve ṭhin bawk .
Nun dan phung ṭha, nun dan mawi, entawn tlak, intehna tlaka nun hi a hlawk loin kan hria te pawh hi a ang. A zirtir thuah pawh kan inzirtir nep deuh te pawh a ni mahna. Rinawm tur, dik tur, mi dangte hriatthiamna neih tur tiin inzirtir mah ila, kan mi hmuh tam tak, mi hlawhtling kan tih tam tak hi chutiang ni lo fai vek, hlawhtling leh dingchhuak si chu chu an awm ve foin a hriat bawk si. Buaithlak ve tak chu a ni. Naupang hnenah, “Chutia nun tur chu,” han ti ila, “Ani pawh,...” tihtur an hriat hlauh chuan a buaithlak hle dawn a ni.
Kan society hi a din chan a, kan hnam hi san zel kan duh a nih chuan, nun dan ṭha leh mawi kan inzirtir a. Kan inhlanchhawn zel a pawimawh.
Mahni zawnah ṭhatna lai zawn kan nei zel a. Chutiang chu tih puna, chhawm nun zel hi kan tihtur a ni. Keini pawh, keimahni zawnah, a ṭha thei ang ber, a mawi thei ang ber, a duhawm thei ang bera kan nun hi hman hram hram kan tum tur a ni ang. A mawi a, a hlua, khuareiah a tlo zawk nge nge bawk.
Kan hnamah hian thil dik lo titu tam tak an awm a. Hrem lohin an chhuak fo ṭhinte pawh a nih hmel a. Dik lo taka khawsa, kuttling loa sum lalutte hi an arpa chan laite hi kan hmu ṭhin. Mi tam tak chuan, dik bik nihte, rinawm bik nihte hi fuh lo leh awmze awm loin kan hre ta hial em ni aw, tihtur te pawh a ni ta. Ei ru te, dan loa sumdawngte hi van aṭanga ṭekin a deng laite hi kan hmu châk nite hian a lang a. Mahse, hetiang hi Pathian hnathawh dan a ni kher lo.
Mi sual leh a dik lo zawk an din chan a, an hmuingil zawk anga a lan hi chuan dik leh rinawm hi a chakawm loh fo ang. Mahse, mi suak sualte remruat anga awm a, dik lo taka tite awt chu an huai tak tak thei lo a. An mutui thei lo a.Pathian hian ei raltu a khap sak lo reng reng. Kei ngei pawhin ka mitin ka hmu a ni. Tin, tute emaw ka hup tum reng rengin an khawsa a. Sum leh pai leh thil dang an thehchhuah a ṭul ṭhin. Nun nuamin an awm tak tak lo.
Mak taka sum nei, mak taka hausa, mak taka in lian pui pui neite hi anmahni chungah engmah thleng lote hi an fate ei tling lo, an tute lak tlak loh hi an ni deuh zel mai. Aizawlah pawh hian concrete building lian deuh deuh, a neitute faten an hralh tak mai hi a tam ta hle.
Pathian hian mi sualte hi a hrem ṭhin a. Keini angin a hmanhmawh lo fo chauh niin a lang zawk. Inchhirna leh simna hun min siam sak ve ṭhin bawk. Sim lote erawh chu a hrem ṭhin ngei mai. Davida thil tawn en kha chuan, an sim pawhin an tihsual man chu an rul bawk niin a lang.
Nun nghet, nun dik, rinawmna leh takna nun hi kan thuamna tur a ni ang. A tlo ber bawk.
“Mi sang tam tak chu a khawngaihna lantir ṭhin, khawlohna te, bawhchhiatna te, suahsualna te ngaidam ṭhin; thiam lova ruatte chhuah mai ngai lo; pate khawlohna avanga fa te, fate fa leh te, chhuan thumna leh chuan lina thleng pawha hrem ṭhin chu," tiin a puang ta a. Exodus 34:7.