F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

GHENGHIS KHAN-A HNEN ATANGA KAN ZIR TUR

Mongol hnam chu hnam p êng te te a awmin an inngeih lo hle a. Tribal hnam hlawm hrang hranga awmin anmahni an indo ṭhin. Ghenghis Khan-a a lo lang a. A rawn suih khawm a, hnam ropui taka siamin, lal ram ropui tak a rawn din a. Ghenghis Khan-a lal ram hi khawvela Lal ram ding tawh zawng zawng zinga zau ber a ni.

AD 1162 vel khân, Khentii tlang ram-ah Ghenghis Khan hi a lo piang a. A damchhung hunah hian, harsatna tam tak a tawk a. Sal-ah a tang a, tihduhdahna a tuar. A dam chhung zawng khan, thil tam tak a tawngin a tuar a, an hnam tân thil ropui tak tak a ti bawk. AD 1227-ah khan a thi. A thih chhan-ah hian, The Secret History of the Mongols chuan a sakawr aṭanga tla a, a hliam tuar loa thi niin a ziak a. He thil hi pawm mai a har ang reng a. A chhan chu Mongol Pasalṭhate aia Sakawr chungchuan thiam hi an awm kher lo ang. Khawvel history thlir pawhin sakawr chungchuan thiam ber te zinga mi an ni. Ghenghis Khan-a khân a sipaite kha sakawr chunga chuanga chak taka an tlan pah a, hawi let thut a, thal kap thei turin a chher a. Chu an thal kah pawh chu an kap dik êm êm ṭhin. A thiam leh thei ber ber-te pawh che sual thei teh meuh mah se, Ghenghis Khan-a, a sakawr atanga tla a, thih phah ta anga ziah hi a awihawm loh theihna chen a awm. A thih dân pawh hi sawi dân hrang hrang a awm reng bawk a. Marco Polo-a chuan, indona a hmachhawn hnuhnung bera thal-a an kahhliamna tuar loa thi niin a ziak thung. Marco Polo hi Italy mi a ni a, an ram atanga China tlawh pawh hmasa a ni. A han thih hian a fapa Ogdei Khan-a’n a thlak a.

A tupa chu Kublai Khan-a kha a ni a. English Poet, Samuel Taylor Coleridge-a poem, “Kubla Khan’ tih kha ama chungchang a ni.

In Xanadu did Kubla Khan

A stately pleasure-dome decree:

Where Alph, the sacred river, ran

Through caverns measureless to man

Down to a sunless sea.

So twice five miles of fertile ground

With walls and towers were girdled round;

And there were gardens bright with sinuous rills,

Where blossomed many an incense-bearing tree;

And here were forests ancient as the hills,

Enfolding sunny spots of greenery, tih te a nih kha. Xanadu hi Mongolian ṭawng a ni a, Chinese ṭawng chuan Shangdu tih a ni. Kublai Khan-a hian a hnu-ah, an ram khawpui hi Jin Dynasty khawpui ṭhin Xhongdu-ah a sawn. Hei hi Khanbaliq tiin a hming an thlak a. Tun lâia Beijing khawpui hi a ni. Kublai Khan-a khân, Battle of Yeman-ah Chhim lam Song lalte 1279-ah a hneh hnuin, China ram an awp pum hlum zui a. Kublai Khan-a hian, Yuan Dynasty an nih thu a puang a. Kan sawi tak Xanadu hi an nipui lal in awmna thin a ni. Lee Falk-a comics-a a changtupa, Mandrake-a chenna in hming pawh kha Xanadu tih tho a ni tih chu kan hre awm e. Ghenghis Khan-a thlah kal zelte hian India ram an awp zui a. Mughal lalte kha an ni.

John Man-a chuan “The Mongol Empire- Ghenghis Khan, his heirs and the founding of Modern China,” tih a ziak a. Chuta Ghenghis Khan-a nun dân leh a hun hman dân a ziah chu tun lâia mite tân pawh zir tur tam tak a awm thei awm e. John Man-a lehkhabu hi Mongol hnam chanchin ka chhiar tawhah chuan a la ngaihnawm deuh berin ka hria.

Ghengis Khan-a kha, lal tawrawt leh hrohrang na deuh angin lang mah sela, sawiselna a dawngsawng thiam hle ṭhin. He mizia hi a pawimawh hle. Khawvela ding chhuak tur leh mi dangte aia daih rei tur chuan sawiselna dawnsawn thiam hi a pawimawh. Six Star General JJ Persing te, US President FD Roosevelt te pawh kha sawiselna dawngsawng thiam hmingthang an ni a. Anni pathum ngawt pawh hi han en ila, an thlen chin kan hria e.

A mizia entawn tlak dang leh chu, a thutiam a hlen ṭhin kha a ni. Rinawmna a sawi uar a, mi rinawmte a chawimawi ṭhin bawk. Rinawmna sawi ve ringawt ṭhin, mi rinawm te chu a bet zawk an nihna hnamah chuan thil dik te hi a dik lo zo vek ṭhin a. Mi dik lote hrem a, mi rinawmte chawisanna hian hnam a khalh ngil fo. Ghenghis Khan-a hian a hre chiang hle a ni. Rinawmna hi kan hnamin kan nunphunga behtir kan tum chuan rinawm taka awm ṭhatna leh ṭangkaina kan tar lan theih a ṭul a. Rinawm leh dik taka dingchhuakte kan chawisan a, rinawm lo leh pawisak neih loh avanga ding chhuakte kan hlat a, kan thinhrik a, a ṭul hunah pawh kan hrem a ṭul ang.

A sipaite harsatna ang a hmachhawnpui ve vek a. Hruaitu leh hotu tam tak chuan an mite harsatna an hre thiam lo fo. An mite nena inhlatin an awm a, an miten ni tinin mamawh an tlakchham lai pawha a peka pek bik an nih zel chuan an mite harsatna an hriatpui lo a, a chinfel kawngah pawh ke an pen thei lo.

A dang leh chu, an hnam ze bul pui vawnhim a, chawisan reng a tum. Mahni hnam ze bul pui kalsan ṭhin hnam chu a ding chhuak thei lo a, a zahawm thei lo bawk. Hei hi Ghenghis Khan-a khan a hmu chiang em em a ni.

A dam rualpui dangte ang lo takin, zu ṭhat lohna a hmu thiam a. Nuam a tawl ngai lo. Zu leh sa tlan a, nuam tawl a, he lama tlân nasa hi an daih rei lo a, dam rei lohna pawh a ni. A bikin, mizo mipaten chin tawk kan hriat a ṭul ta hle mai. Zu leh ruihhlo hi min tichhetu a ni.

Ghenghis Khan-a ze ropui deuh dang leh chu, ama tlin lohna a hmu thiam a, a pawm thiam kha a ni. Amah kha ziak leh chhiar thiam lo a ni na a, sawrkar kalpui turin ziak a pawimawh tih a hria a, ziak a dah an ching ṭan a. Dan mumal tak a siam a, chu dan chu a kalpui tlat thin. A taka thil thlir thin mi a ni na a, eng emaw chang chuan a ‘Risk’ ngam tho bawk. Ṭul loa mimal chunga nunrawnna a nei lo bawk.

John Man-a’n a ziah zel dân chuan, “Ghenghis Khan-a kha a chapo lo hle. Khawvela ram la zau ber thei khawp si kha, a inti vei lo a, mi dangte aiin a indah pawimawh bik miah lo. Eng thil pawh a hmachhawn dawnin amah kha inngaitlawm takin a awm thei reng a ni. Chu chu mak tak a ni” a ti hial. A hma lama kan lo sawi tawh sawiselna a dawnsawn thiam chhan pawh kha, a chapo loh vang hi a ni.

Keini chu, a eng mah nilo hi kan ni tin nunah Ghenghis Khan-a nihna letling thawk hi kan ni fo a. Chuvang chuan kan nih tur ang kan ni lo a, kan hlawhtling tur angin kan hlawh tling lo fo! Kan neih ve theih tur ngei pawh kan neih loh phah fo a nih hi.

Fahrah, Temujin-a, tihduhdah leh hmusit, kalsan tawk ṭhin kha, Kum AD 1206 a Mongol hnam zawng zawng lal a lo nih khan Ghenghis Khan tih a lo ni ta a. A hunlaia Lal ram ropui ber a din chho zui ta a ni.

Khami hma zawng kh ân a damchhung hunah buaina hrang hrang a tawk a. Salah tângin hrehawm tam tak a tuar a. Jamukha nen Mongol zawng zawng chunga roreltu nih inchuhin, kum tam tak an indo a. A tawpah chuan Temujin-a khan chakna a chang ta zawk nghe nghe. An indo hnuhnun ber ṭumin, ṭek leh thlipui na tak a lo thawk a. Jamukha leh a sipaite chuan an hlau êm êm a. Temujin-a leh a sipaite chuan hlauh reng an nei ve lo.

Mongol sakhua hi Tengri a ni a. Pathian pakhat khawvel zawng zawng chunga roreltu an ring a. A thinrim emaw, a lungawi lohna a lo lanna thin chu, ṭek leh khawpui ri te, thlipui tlehah te a ni ṭhin. Mongol ho chuan an hlau ṭhin hle.

Temujin-a chuan a hlauh ve tak lohah chuan, Jamukha chuan a hnulamah a zawt a. “Mongol zawng zawngin an hlau si a, enga tinge i hlauh ve loh?” tiin a zawt a. Temujin-a chhanna chu, “Ka tlanchhiatsan theih loh thilte chu ka hlau tawh ngailo,” tih a ni. Chu rilru paukhauh tak mai chuan nasa takin a pui a. A hunlaia an khawvel hriat chanve zet a la a. Mongol zawng zawng a suihkhawmin, lal ram ropui tak a din theih phah nghe nghe a ni.

Keini chu, thil tam takah kan rilru a buai a. Kan ngaihtuahna kan senna hi seng lo pawh ni ila, danglam chuang lo tur a tam. Kan tlanchhiat san theih loh thil kan bihruk san theihloh thilte hi kan mangan pui em em ṭhin a. Kan phi ruai a. Nun hahdam kan nei thei ṭhin lo.

Kan tlanchhiat san theih loh thil hlauh chiamte, bikruk san daih mai han tumte hi a sawt ber lo fo. Chutianga kan tlanchhiat san theih loh thilte chu huaisen taka hmachhawn mai a tha ber a ni. Kan thil tlanchhiat san tam tak hian kan damchhung hunah hian min rawn um pha leh tho tho fo. Huaisen taka hmachhawn a, chinfel ngai chinfel mai kha a ṭha ber chu a ni.

Gheghis Khan-a lo lan hmâ chuan, Mongol hnamte khan chibil tete-in an awm a, an inngeih lo êm êm a. An pem kual reng bawk. Ani khan, a rawn suihkhawm a, hnam ropui takah a chhuah ta a ni. Hnam hi a din chhuah dawn chuan an insuihkhawma, an inpumkhata, an ṭanrual a, kawikawm thin ang ṭhap an niha, an hmelma te pawh inthurual taka an beih ho a ngai a ni tih a hrechiang hle.

Ghenghis Khan-an harsatna hrang hrang hneha a dinchhuah dân leh Mongol hnamte a siam len dân leh khawvel history-a reh loh tura an hnam a hruai dân chanchin hi a ngaihnawmin a pui êm êm mai a. Lehkhabu tam tak daih an lo ziak tawh a. Mi tam takin an la rawn ziak leh ngei bawkin a rinawm.

Khawthlang ho, mingo ho chanchin kan sawi a, kan tuipui a. A ngaihnawm pawh a ngaihnawm e. Kan lam hnai, thisenah pawh kan hnaih zawk, ziaah pawh kan hnaih zawkte chanchin hi anni ang bawka ropui leh ngaihnawm a ni a. Khawchhak lam hi kan hawi fo a ṭul a. A pawnlang ringawt ngaihtuah loin, an chanchin hlui leh ril zawkte ngaihtuah ila, kan hnam tâna entawn turte entawn ve-in, an hnam ze ṭha laite, kan hnam zia nena suihzawm theih leh a inmil bika te chu suihzawm ila, kan hnam hian hmalam kan pan thei zel ang. Mi mal ang pawhin, chu chu thil pawimawh êm êm kan hmaih ngai hauh loh tur chu a ni.