F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

SAM PITRODA LAWMLOHNA

Telecom Engineer, Inventor, Entreprenuer, Policymaker Sam Pitroda, 1942-a piang hi 1964-ah Chicago-ah a kal a. Electrical Engineering zir turin a ni a kal ni. Chicago-ah hian a lehkha zir zawh hnuin, hna a thawk zuia, a hlawhtling chho hle. Company hotu lian dinhmunah te pawh a han ding a. Tun thlengin Chicago-ah hian a awm zui ta a. Delhi-ah pawh in leh lo a nei tho. Pitroda hian, US-a a kal chhan chu hetiang hian a sawi, “Ni khat chu, President Kennedy-an, thlaa mihring kah kai a tum thu a puan chu ka chhiar fuh a. ‘Hei ngei hi a ni ka awmna hmun tur chu’ ka ti a, US ka pan ta a ni,” a ti.

Odisha hmuna piang a ni nain, Gujarati an ni a. An chhungkua hi Mahatma Gandhi ngaisang êm êm tu an ni a. Gandhi-a thu leh hla leh a zirtirna te an lo hriat fiah zawk nan, a nu leh pate chuan Gujarat-ah lehkha zir turin an tir a. Gujarat ramah hian Msc thlengin a zir zo a ni.

1981 khan India ramah a lo zin a. Chicago-a a nupui fanau te telephone hmanga biak pawh a han tum chuan a be pawp thei ta reng reng lo mai a. Inbiakpawhna lama India ram a lo la hniam fal zia chu a hre chiang ta hle. Chumi kawnga India hmasawnna atan chuan tha thawh ve a tum ta a, India ram chu puih theihna nei vein a inhria a ni. India sawrkarah te pawh rawtna a thlen nghe nghe a. Amah hian a tia lawm, “Ka nupui pawh ka be thei lo a. Keimah leh keimah chu ka inhrilh a, hei hi chu ka siam ṭha ang mawle, ka ti a.A mawl thlak ang reng a, chutiangte han sawi chu. Mahse, mawlna ṭhenkhat hi chu tangkaina riau a awm ṭhin,” a ti!

1984 khan, Prime Minister Indira Gandhi chuan, India rama lo kir a, India ram hmasawnna atana thawk turin a sawm a. A hun kal zelah phei chuan, Sam Pitroda hi US khua leh tui a lo ni hman tawh nain, chu a khua leh tui nihna chu hlip lehin, a pianna India ram khua leh tui ni lehin, India ram hmasawnna turin a thawk chhunzawm ta zel a ni. Chicago-ah khan a hlawhtling chho hle a, a lian hman viau. India ram a hmangaihna avangin, chu’ng chu a kalsan a. Kawng thar, chona thar hmachhawn turin India ramah a kir leh a ni. A hlawhtling angem? tih a sawi thei lo. Dinhmun nuam tak leh hahdam tak mai chu, dinhmun sual chawp ngai nen chuan thleng ta tawp mai a ni.

Chuti chuan, Center for Develop­ment of Telematics a din a, a hotupa ber a ni nghal a. Indian telecom sector chuan a hnuaiah hian nasa taka hmasawnin, an hmasawnna chu a zuanin a zuang ta dawrh dawrh mai a ni. 1980 chhoa India ram kawtthler a, PCO awm chhohna te, STD inbiakpawhna lo ṭha ta te, ISD a lo inbiak chhoh theihna te kha, Sam Pitroda kaihhruaina hnuaia an din, CDOT vang hi a ni. Pitroda hian, CDOT a enkawl lai hian cheng khat chauh a hlawh. CDOT hnuaia hmalak a katum dan hi, sap ram chanchinbu ho chuan, a hlawhtlin pui an ring lo khawp a. Nimahsela, a taima bawk a. An rin aia nasa daihin an hlawhtling a. India ramin inbiakpawhna kawnga hma a sawnnaah nasa takin CDOT hian hma a hruai a ni. Taimakna hi a tawp khawkah chuan, harsatna hrang hrang karah pawh hlawhtlinna min petu chu a lo ni ngei mai.

Kum 1987 khan, Rajiv Gandhi hnuaiah adviser a ni a. Heta Rajiv-an a sawm hian, chhan har a ti ang reng. Minister rank tur a ni a. US khua leh tui a lo ni tawh a. US khua leh tui a nihna a hlih a tul dawn a ni. Nasa takin a inngaihtuah a. ‘Thutlukna harsa ber a la ni hial awm e,” a ti. A tawpah chuan, a pawm ta nge nge a.

India-in telecommunication chungchanga ram danga nena an inlaichinnaah leh, tualchhunga helam kawnga an hmalaknaah Pitroda chu a bulpui a ni a. Techno­logy lama hmalakna dangah pawha a kul ataiah a ṭang a. Sawi tawh angin, India rama Telephone a la van em em lai khan, Pitroda hoa an han che tak tak chu, thingtlang khaw kilkhawr ber ber kha, Telephone-in a luh chilh ta a. Chicago khuaa Chanchinbu pakhat, India Tribune-a an managing editor J.V. Lakshmana Rao chuan, “Thingtlang khuaah te Telephone a la lut a. Thingtlang khuaa telephone i hmuh chhan chu, Pitroda ngaihtuahna zau vang a ni,” a ti. India Telecom Commission chairman hmasa ber a ni bawk.

Rajiv Gandhi a han thih takah khan, nasa takin a hnathawh tuina a tlahniam a. US-ah a kir leh a. 2004-ah, Manmohan Singh-a Prime Minister a lo nih khan, India ramah an ko let leh a. National Knowledge Commission chairman-ah 2004-2009 chhung khan a ṭang a. National Innovation Council a din bawk a. Prime Minister Advisor-ah a ṭang bawk. Chicago-ah a cheng zui zel a. India ramah thla hnih dan zelah a lo kal a. National Knowledge Commission hian, buaipui bik thil chi 27 an nei a. Sawrkar laipuiah rawtna 300 zet an thlen.

Sam Pitroda-a’n a thil tawn, changkang lo zeta sawi theih tur a hmachhawn dan kha, hetiang hian in sawifiah leh dawn teh ang. USA a inbengbel tawh, a khua leh tui ni tawh kha, hna ṭulah a lo zin a, a thil tawn pakhat vangin India ram hnufual zia a hria a, siam ṭhat tumin a bei ta zawk a. Chutih lai chuan, USA-ah sumdawng hausa tak a ni tawh. Chung chu a kalsan a, US khua leh tui a nihna pawh a hlip thla hial. Keini chuan, engemaw kan han tawnga, tunlai hunah phei chuan, Social media hmangin kan han tlangau pui a. India ram chu lo dahṭha ta ila, Mizoram chhungah pawh, kan ni tin nuna kan thil tawnah, a fuh lo leh lawm lohna lai kan han nei a, siam ṭhat tum chu sawiloh, kan hmusit zui a. “Mizote ve chu, Mizoram sawrkar chu, YMA chu, Kohhran chu” kan ti zui a. A leiko thei ang berin, a mualpho thei ang berin kan han inchhuah a. Chutiangah chuan, keini chu kan la tel ve vek a ni tih hi kan ngaihtuah ṭha duh lo nge ni. ‘Miin i sual lutuk, i chuti lutuk,’ min ti ngawt se kan haw viau ang. ‘Mizote chu...’ kan tih pang pang hian, kan tel ve vek a ni.

Hmasawnna leh ṭhat duhna duhsakna vanga insawiselna leh ṭanlakna tel lo hian, mahni kan indah pawimawhna vanga kan kohhran, khawtlang, sawrkar leh kan ram leh hnam ti mualpho zawng, sawichhe zawng hian kan va han tlangau nasa tak! Mi chuan, US khua leh tui nihna hlip thla leh zawkin, an pianna ram hmasawnna turin an inpe a ni zawk a!

Mizona chu ṭhing riau, changkang lo riau, kan hnam tih dan a piang chu dik lo leh ṭha lo bik riau anga lan tir ngar ngar tum an awm emawni chu aw tih theihin thawm hrang hrang kan hre fo. Mi ṭhenkhat hi chu, mizoten kan tih apiang hi an hmusitin, chutiangah chuan, an lungawi lo fai vek emaw tih tur hi a ni fo a. Kan ṭha vek hauh lo a, kan dik vek hauh lo a, kan changkang vek hauh lo. Hetiang hi chu hnial rual a ni lo. Mizona dahhniam phah rawihna tur khawpa thuziak leh sawi ṭhin an awm fo em aw tih rum rum theih ni hi a awm ve foin ka hria. Thil dik lo ṭhenkhat chu kan sawi tur a ni; eng hun leh hmunah pawh dik lo chu a awm. Dik lo leh ṭha lo kan tih tam tak hi chu kan tehfung dik loh vang a ni fo ṭhin bawk.

Mi tam takin mizo hnam an sawisel ṭhinna chhan hi chu, hnam dang tih dan leh ngaih danin kan hnam hi an teh ṭhin avang a ni. Hnam zia a inang lo a, hnam dang tih dan an awh tam tak hi, mi tam takin kan awt bik lo. Kan tih dan tam tak hi hnam dang zingah pawh awt ve deuh deuh an tam a ni. Siamṭhat ngai thil, pawm tlan theih a awm a. Chungah pawh chuan, theihtawp chhuah tlan a ṭha.

Lalhmingliana Saiawi thukhaw­chang ka hre chhuak fo ṭhin. "Mizo hnam vaihmaa sawisel vak vak ṭhin te, Kohhran Upa inkhawm taima sawisel vak vak te, 'Kohhran thawhlawm a tam thei em em te hi mi corrupt ten an thawhlawm an thawh tam vang a ni, Evangelist leh thuhriltu kan ngah lutuk, zaithiam kan lawm lutuk' kan ti leh ringawt ṭhin a nih chuan, hmangaihna nei siloin kan ang kan ang a ni ringawt anga, engmah kan ni lo anga, kan sawtpui hek lo ang" tihte, "Rah ṭha chhuah zawng pawh ni siloa, hlawk taka mi ka sawisel vak vak a nih chuan, kan thuziak chu miin lawm hlein, min chibai leh ziak ṭha min tih thu phone a min rawn hrilh te awmin, lawm van van hle mah ila, hmangaihna ka nei si lo a ni dawn a, dar ri mawi tlung tlung fu ṭhenkhat tan chuan ka ni anga, ṭhenkhat tan chuan dar bengchheng ninawm tak lek ka lo ni ang..." tihte ang chi kha! A dik hlein ka hria a. Sam Pitroda thinrimna ang hian thinrim ila, kan hnam tan kan thinrimna hi siamṭhatna hna thawhnana hmang zawngin kan bei tur a ni ang. Kan hnam rilru hriselna atan pawh chu chu a ṭha zawk a ni.

Hetia kan han sawi hian, kan hnama thil ṭha lo leh kan khawtlanga thil tha lote hi enliam tur tihna a ni lo a, sawitu mai ni loa titu kan nih a hun e, tihna a ni. Sawitute chu an awm tur a ni a. Sawitu pawhin a thil sawi kha mizo hnam tana ṭha ber tur a ni angem? Nge, hnam dang zia nena khaikhinin, mizo hnam a sawisel ve hrim hrim zawk; sawrkar a sawisel ve hrim hrim zawk tihte pawh a inteh ve bawk a ṭha ang.

Harhna tur kan nei a, insiam­ṭhatna leh tih dan dang hi chu kan mamawh a ni e!