Guest writer
F. Vanlalrochana
RAM LEH HNAM TAN MAHNI THIAMNA
Ram leh hnam hian, hun harsa a tawk foin, hun duhawm lo tak tak a hmachhawn ṭhin. Chutiang hunah chuan, mi chi hnih an awm ṭhin a, chung mite chu ram leh hnam tana mahni thiamna hmang ṭhinte leh sawisel lama ram ṭang ta zawk ṭhinte an ni. A taka mahni thiamna hman ṭangkai hi a hlu ber. A ṭhenin ngaih dan kan thawh ang a, hmalak dan tur ruahmannaah kan tel ve ang a, a ṭhenin a takin an bawhzui ang a, a ṭhenin hmalakna an vil zui ang. Mi ṭhenkhat chuan, ṭhatna duh vang pawh ni lo, hmangaihna tel miah loin, an hnam an sawiselin an sawt a, rawtna ṭha zawk nei chuang loin, an hnam tih dan an sawisel bawk ṭhin. Ram leh hnam hi sawisel thiang lo a ni lo a, a ṭhatna hmu thei lek lo, a ṭhat lohna ata a ṭhatna tur zawka duh zawng pawh nei chuang loa sawiselna pawh a awm ve thei. Ram leh hnamin hun harsa a tawh laia lo lang ṭhin mi chi hnihteah hian, a khawi zawk nge ram leh hnamin a ṭhatpui zawk tih thuah chuan ngaih dan fel tak kan nei ṭheuh awm e. Vawiinah hian, hnamin hun harsa a tawh laia anmahni thiamna leh theihnate ram leh hnam tana hmangtu mi pahnih chanchin kan sawi dawn a ni.
Christopher Wren: 2 September - 5 September 1666 chhung khan London khawpui ropui tak mai chu a kang vak mai a, London khawpui hmun thuma ṭhena hmun hnih chu a kang ral vek a ni. In 13,200, Biak In lian 87 te bakah St Paul's Cathedral, leh khawpuia thuneitute in pawimawh chu a kang fai vek a, London khawpui pumpui chu a kang ral vek lo chauh a ni a, khawpuia cheng mihring 80,000 te chenna in 70,000 zet chu a kang fai leng a ni.
Hetia London a kan vak lai hian, Oxford University-a zirtirtu pakhat, Christopher Wren-a chuan a rang a rangin London a pan a. Tu ma tirh leh ngen avang pawh ni chuang loin, September ni 5 aṭanga ni 11 inkarah chuan kangmei chhuahna hmun zawng zawng chu tlawh chhuakin a zir chiang vek a. Chumi hnuah chuan, London khawpui din thar lehna tur ruahmanna chu siamin, chutih laia an ram Lalber, Charles II hnenah chuan a pe ta a ni.
Sawrkar pawh chuan, London khawpui din thar leh tur chuan hma an han la chho ta a. He thilah hian, lalin hma la ngawt lo a, parliament-in a ngaihtuah tel ve a ni. Kum 1669 aṭang phei chuan, London khawpui din thar lehna kawngah hmalatu hotu ber atan chuan Christopher Wren-a chu ruat a ni a, chu hna chu 1718 thleng a chelh a. Chumi hun chhunga a hnathawh leh a thiltih zingah chuan, thil ropui leh langsar tak tak a awm a, London khawpui chhunga a sulhnu ropui ber chu, “St Pauls Cathedral” hi a ni. A hnathawhte avang chuan, Wren-a chu kum 1673-ah Knighthhood pek a ni a, “London dinthartu” tia hriatreng a ni ta a ni.
1632 a piang Wren-a hi Architect a ni satliah mai lo a, Scientist a ni a, Mathematics lamah pawh a ropui hle. Royal Society hi ama din a ni bawk. Architech ropui New Delhi duangtu, Edwin Lutyens-a khan, Christopher Wren hi a ngaihsan ber a nih thu a sawi ṭhin. Kum 1723-ah Wren-a hi a thi a, ama kut chhuak St Pauls Cathedral-ah phum a ni a. Amah lo pawh mi ropui tak tak dang, Admiral Nelson-a te, Arthur Wellesley – Duke of Wellington te, hla phuahthiam John Donne-a te pawh kha phum an ni ve bawk a ni. Wren-a thlanlungah chuan, heti hian an ziak a, ‘Amah hriatrengna tur thil siam i hmuh duh chuan, hawi kual rawh,” tih hi. London din thar leh tu a ni a, han hawi vel a, a sulhnu chi hrang hrang a lo ther fur avangin a hranpaa amah hriatrengna siam chawp a ngai lo a ni an tihna a ni. London khu amah hriatrengna chu a ni nghal mai.
A duh chuan, Oxford hmuna awm a, a hna pangngai thawka hah dam taka awm mai mai thei kha, chhiatnain a bawm London-ah kalin, ama thiamna chu hmang ṭangkaiin, London khawpui din thar lehna tura ruahmanna chu ama mi mal ṭhahnemngaihnain ruahmanna a siam a, thuneitu hnenah thlenin, theih tawp a chhuah a. Chumi kal zelah chuan, London khawpui pawh ropui takin a lo dingchhuak leh thei ta a ni.
Mi tam tak, mi thiam tak tak, ngaih dan leh ngaihtuahna ropui tak tak nei an awm ṭhin a, chung mite chuan mi dangte tana hmang loin, an upbet ral mai mai fo ṭhin. Kan thiamna, kan theihna, kan zirsanna te hi, mi dangte enna atana kan hman loh chuan, engatan nge kan hman chuan ang le. Kan thiamna, kan theihna, kan ngaih dan, ngaihtuahna, suangtuahna te hi, mi dangte puihnan, kan khawtlang puihnan, kan pawl puihnan, kan ram tan i hmang ang u. Ngaih dan leh suangtuahna chi hrang hrang lo luan chhuahpui ṭhintute vanga kan khawvel hi hetiang hi a lo ni thei a nih hi.
Kan thiamna, kan theihna, kan ngaihtuahna, kan hlutna te hi thup bo mai loin, midangte tana ennna thlentu kan nihna turin kan hmang tur zawk a ni ang. Chu chu mihring nihna dik tak leh kan hlutna tak tak pawh a ni zawk awm e.
Mikhail Kalashnikov: Senior Sergeant Mikhail Kalashnikov-a chuan khawvel Indopui pahnihna laia inbeihna hmun pakhat, Bryansk-ah hliam a tuar a, hliam tuar chung chuan, ke-in Damdawi In a kal thleng ṭhak a. Damdawi thiamna hmanga an enkawl hnuin, damna a lo chang chho leh ta a ni. Chutianga Damdawi Ina enkawlna a dawn lai chuan, a thil tawn tawhte chu a ngaihtuah let a. An ram sipaiten ralthuam an neih chhiat vanga an tawrhna te chuan a thinlung chu fei chhun ang maiin a vit ngut ngut a. Ralthuam ṭha zawk te lo neiin, an Rifle te chu lo ṭha ve deuh hlek se chu, German ho zawk chu an chin chauh hrep theih dawn vei nen, German sipaite silai chu a ṭhat fal zawk em avangin an han indo pawhin an ngam ta mang lo ṭhin chu a rilru luahtu lian tak a ni. Damdawi In khuma mu reng chung chuan, an ram sipai hotute, an ram hruaitute, an ralthuam siamtute chu dem loin, amahin, silai ṭha zawk siam a tum ta a. A ngaihtuahna te sengin, “German ho umkir thei tur Rifle,” chu siam a tum ta a ni.
Kum 1942 aṭangin Rifle chi thar tur chu a buaipui a, hman theih tur tak taka a peih chu 1947-ah a ni a, kum nga zet hun a hmang a nih chu. Silaimu 7.62X39 mm hmangin, semi-automatic, Long stroke piston, Gas operated Rifle chu a siam chhuak ta a. Kum 1949 aṭangin Soviet Sipaiten chu silai chu an hmang ṭan ta a ni. 7.62X39 mm Kalashnikov Rifle tia sawi a ni a, khawvelin AK tia a hriat lar tak hi a ni.
Mikhail Kalashnikov-a khan, American M1 Rifle leh German StG44 Rifle-a a ṭha lai lai lakhawmin AK-47 hi a siam chhuak a. A zang a, a hman a awl a, a him phian bawk avangin silai lar leh ngainat hlawh tak a ni chho ta zel a. Russia ram pawhin, hausakna tam tak neih belh phahnan a hmang chho zui ta bawk. Tun lai hunah chuan, Russia rama Izhevsk hmunah, Izshmash plant-ah AK hi an siam thin. Khawvel ram dang 20 zetin AK silai hi an siam ve tawh bawk a ni. Ram 106 zetin an sipaite an hman tir a. AK-47 chi hrang hrang (siam dan inang lo zeuh zeuh) a awm nual a, AK silai zawng zawng belhkhawm hi maktaduai 100 chuang a tling.
Ak-47 hi Metre 300 vela hla aṭanga mihring lu leh a kawng inkar kap nalh nalh thei tura ṭha tawk pangngaia ngaih a ni a. Silai kap thiam ber berte chuan, Metre 800 a hla aṭang tum neiin kap se, bawk chunga an kahin an silai mu kah chhuah zinga mu khat tal chuan, an kah bera chu, kap fuh thei turah an ngai a ni.
Mikhail Kalashnikov-a khan, a damlohna khumah khan, an ram hruaitute, an sipai hotute, an ralthuam siamtute kha, an rifle ṭhat tawklohnaah khan dem vak vak se, a ṭhat leh zualna tura rawtna emaw, tha tawh tum miah lo se, Russia-in ralthuam lama an hmasawnna kha a tlai dawrh dawn tih a chiang reng mai. Sawiselna lai tur a hriat chu, pawngpaw sawisel loin, a aia ṭha zawk siam tumin a dam ve leh a hun a hmang ṭan nghal a. Kalashnikov-a chuan, Rifle ṭha leh chhuanawm tak a siam thei ta zawk a ni.
Kan hnam zingah hian, thil hi sawisel reng kan tum a, a lo ṭhat zawkna tur erawh chuan, mi dangin tha thawh se kan ti ni ber hian a hriat ṭhin. A aia ṭha zawk tur sawi tur hre lo a, thil sawisel chiam chiam hi a sawt lo a. Mi mal, chhungkua, khawtlang, Kohhran leh ram angtea insiam ṭhat kan duh a, kan tum a nih chuan, sawiseltu ringawt ni lo; Mahni hun, hmun, tha leh zung, sum leh paite seng huama a ṭha zawk nei thei tura tha thawhtu tur kan mamawh a, chutiang mi chu kan awm a ngai a, chutiang mi chu kan nih a ngai a ni. Mikhail Kalashnikov-a kawng thlan ang hi kan thlang ve tur a ni ang.
Chutih rual erawh chuan, vei leh ṭhahnemngaih tak tak vang ni lo, mimal lansarhna leh nakina hmalam huna eng thil emaw tum bik neih avanga chet vel leh boruak siam kual chu, a ti tak tak leh a vei tak takte tihbuaina leh tihhohna a chang ve thei bawk; Chutiang mi kan nih lohnan chuan kan fimkhur ve a ṭul bawk awm e.