CIVIC SENSE

Kan khawtlanga thil thleng ṭhin, kan hriat tlan vek, ngaihtuahna kan lo pek ngai lem loh thil tlem a zawng hi lo ngaithla hmasa ila.

1. Ui ngaina tam tak kan awm a. Mihring ang maia buaipui ṭhinte an awm. Ui vulh ṭhenkhatte erawh chu, zingah te an ‘walk’ pui a, tute emaw kawtah te, an verandaah te an ui chu a e a, thian ta lem lo a kal san ta mai mai an awm ṭhin. Zing an han tho a, mi tam tak chuan, an hmuh hmasak chu ui ek a ni fo. Mi kawta uiek kalsan ṭhinte hi an changkang lo a, an mihringpuite an ngai pawimawh lo a ni. A lo e a nih pawhin, then phawt tur a ni. Chutianga mahni ui ek thian ṭhin mi fel leh changkang tak tak chu an awm a. Anni chuan, Civic Sense an nei ṭha a ni.

2. In sa an awm ṭhin a. Kan hmun hmain a zir lo a, kawng bul leh kawng awl hnawhkhat zawnga in sak bungraw chhek mai loh theih lohna chen a awm ṭhin. Mi ṭhenkhat chuan, zan lamah mi tlem hunah an dah tir a, kawng dal reng lo turin zan reiah hah takin an thiar a, zing khua a lo var chuan, a lo awm lo duak a, an chheh vela miten harsatna an tawk lutuk lo. Mi ṭhenkhat in sa chuan, ni lengin kawng dal leh nekin an dah a, mi che vel an tibuai a, motor kal vel an tibuai bawk a, inthlahrunna pawh a nei lem lo. Heng mi chihnih zingah hian, a hmasa zawk ang hian, Civic sense an nei ṭha a, mizo ze dik tak zawk a ni bawk.

3. Aizawl Traffic Police inbe thawm ka hre fuh tawh a. Taxi pakhatin, motor tlan dang a tibuai ang tih ngaihtuah miah lo a, a remchanna laia passenger a lak tawp thu leh, chu chu lo man tura an inhrilhna a ni. Mizoram khawpui dang, motor tam deuhnaah hi chuan a thleng fo. Motor che vel pawh a tibuai ṭhin. Aizawlah hi chuan, a awm lo turah ka lo ngai a, a lo ni bik chuang lo. Hmun ṭhenkhatah, dawr zawn motor din tir pawp a, duhzawng va lei hmiah te pawh an awm ṭhin. Passeger phur pawh, motor chevel a tibuai em tih ngaihtuah miah lo a, duh duhna hmuna passenger la ta mai an awm ṭhin. Heng hian, motor chevel a tibuai a, kan nunhona a tibuai a, mi dangah harsatna chawp leh chilhin an thlen nghal ṭhin. Civic Sense kan neih chhiat lutuk rah a ni. Kan sawi tak angte hi ching lo ila chu, Aizawl chu lo dah tha ila, hmun danga traffic harsatna awm thei hi, engemawchenah a tlahniam ngei ang tih a sawi ngam. Ka motor khalh dan hian mi dang a tibuai em, harsatna a thlen em? tih ngaihtuah chunga motor khalh leh enkawl hi a ṭul.

Motor dintirna hmun pawh a ni vek. Duh duhna laia dintir kan la ching a, chu chuan harsatna a thlen ṭhin a ni. Thlang lama motor ding (park) reng tawh hmu chungin, chumi zawnah chiahte chuan motor kan han dintir (park) leh hmiah zel a, motor tlanlaite pawh inpel hleithei loin kan siam fo. Mi dang a tikhaw tlai a, traffic Jam nasa tak kan siam thei. Motor kan ngah lutuk tawh a, kan chevel nasa si, mi dangte ngaihtuah lek loin kan lirthei kan khalhin, kan tikawi vel a, harsatna kan insiam tawn ta ṭhup mai a ni. Traffic jam hian, kan hun leh kan tha leh kan sum leh pai thlengin a ei hek a. Traffic jam ti ziaawmtur hian tih dan dang deuh leh khawng deuha hmalak pawh a ṭul tawh mai thei a, chutiang kan tih hma pawhin, kan ti a nih pawhin, motor kan khalh dan, din zawk pui leh hun dan a zirin kan traffic chevel hi a mumalin, a mumal lo thei ang. Civic sense ṭha tak neiin, mi dangte tihbuai hlau takin motor hi khalhin, dinpuiin, hung ṭha thin ila chu, tun ai hian kan zia ngei ang tih a sawi ngam.

4. Mi hmaa tlan a, motor khalh, kan hnunga mite an rawn tlanchak deuh a, kian duh miah lo kan la awm ṭhin. Kan mawng an rawn hnim reng tawh a nih chuan, keini aiin an tlan chak tihna a ni a, inlehpelh tir theihna remchang a awm chuan, inlehpelh tir mai tur a ni. Chu chu Civic sense ṭha a ni. Traffic Police inbiakna ka lo hriat fuh pakhatah pawh, mi pakhatin, CM motor (amah chauh a ni ngai lo a, Hmahruai-pilot, leh a zuitu dang an awm thin) kian duh miah lo chungchang an sawi ka hre bawk a. An inumpha reng a nih chuan, mi pangngai chuan lo ken a, tlan tlang tir mai tur a ni, CM pawh ni lo mah se, mi dang motor pawh nise a dang chuang lo. Hetiangah hian, kan harh thar pawh a ngai khawp mai. Hetiang te te hi kan nun tinuamtu a ni a, mi dang kan ngaih pawimawhna tilangtu a ni bawk. Thil nawi te te anga lang hian kan chhungril a tarlang ṭhin a ni.

Kan sawi takah hian, Civic Sense chu engnge tih a hriat thiam theih mai ang. Bible-in ‘Rit phurh inchhawk tawnin,’ tih kha civic sense-in a kawh ber chu a ni. Civic sense chuan dan zahthiamna, mi dangte ngaih pawimawhna, mi dangte harsatna thlen lo zawnga khawsakna, mi dangte nena kan inhmachhawn leh thil tih ho nikhuaa, hawihhawm tak leh mumal taka lo hmachhawn leh dawnsawnna chungchang hi a kawk a ni. He ‘Civic Sense’ chungchang hi kan hnamte zingah hian sawi thar leh ṭul tak niin a lo lang ta a. Civic Sense nei tha tak ṭhin, vantlang zah ṭhin, mi dangte zahthiam ṭhin hnam kan ni a. Kawng tam takah hian, chumi chu kan kalsanin kan theihnghilh fo ṭhin niin a lang a. Mizote chuan, Civic sense hi kan nei ṭha ṭhin a, chumi kawngah chuan kan harh thar leh hi a ṭul a ni.

Hetiang kan han sawi hian, Civic Sense hi kan tlachham ta tawp e tihna a ni lo. Motor horn kan hmet ri vak vak lo ringawt te, motor kan han khalh a, lane buai nuaih nuaiha tlan lo a, mawi taka kan inzui ṭhap te, traffic a han jam pawh a, dawhthei taka kan nghak te, thil kan tih dawn reng reng a, intlarna tur chiah chuan, kan intlar a, phun nawi miah lo a, kal hmasa indawta kan intlar ṭhinte hi a mawi em em a, a Mizo bawk. Zirtir theih leh a tha zawnga kaihhruai that theih kan nihzia pawh a lang chiang em em a ni. Kan motor horn hmet ri luai luai lo te, traffic dan kan zah thiam te hi chu, hnam dang pawhin entawn tlak tia min fak ve fo hi!

Civic Sense han sawi chuan, chanchin pakhat hriat chhuah ka nei ṭhin. World War II Veteran, African Star, Defence Medal leh War Medal hial pawh dawng pha Raymond Thanhlira, R. Thanhlira kha ama thlen chinah chuan pa thei leh ropui tak a ni. MLA Inthlan hmasa berah a tling a, a hnuah Rajya Sabha term hmasa berah MP niin a tel a, India hmarchhak tlangmi zinga Rajya Sabha MP hmasa ber a ni. Rajya Sabha MP a nih lai hian, Parliament rorelnaah a thawh hlawkin, Mizo hnam tan thil tam tak a ti a. Kum 1950 chhoa State Re-organisation buaipui chhoh a nih pawhin, zo­hnahthlakte ram bung khata kan awm khawm theihna turin fing takin state insiam rem dan turahte pawh ṭan a la a, a rawtna angin Assam (tuna NE States hrang hranga darh ta hi) pawh a huamchin rin a ni a. Hun kal zelah a chhan ber hriat lohin, a beiseina a hlawhtling ta lo zawk a ni. Assam Public Service Commission-ah pawh chairman a ni tawh nghe nghe a, kum 10 zet a thawk. Mi chhuanawm tak a ni.

A naupan lai khan, a harh ṭhin khawp mai a. Zanah thla eng hnuaiah an pawn to a, “A tawn ngam ngam sai kapah” tiin phelsep tiang a ken chu a vai chiam chiam mai a. Hmeichhe naupang pakhat Rini chu alamah chuan a tlan ta thut mai a, a hmawlh chuan a lo vaw fuh a, a ṭap vak mai a, an inah a haw ta nghal a.

A tukah chuan, Rini Pa chu, R. Thanhlira te inah chuan a leng ta a. “Nizanah Thanhlira’n khawlaiah Rini a lo vua a. Na phei chu a tling lo nain, a luah a pem hlak a. Kan naute hi an harh lutuk a, in huatthu te a lo sawi a nih takin, in mi ngaihdam te ka lo dil e,” a va ti ta a. Thanhlira pa a hrilh a hai a, Thanhlira a hrilh a hai bawk. Amah R. Thanhlira hian, “Ka zia ka thlak daih e,” a ti. Chu mipa nauang chu a hnulamah kan hnam hruaitu chhuanawm tak a lo ni ta a ni.

Thanhlira’n a vuak, Rini Pa hian, ngaihdam a va dil hian, a tiel a ni lo a, Mizo Pa inngaihtlawmna kan tih ang tak tak aṭanga chhuak kha a ni. Mizo te hi, mi dangte nena nun ho hi kan thiam em em ṭhin a, kan inngaichang tawnin, zawl kan indawhtawn a, thupha inchawi tawnin, khawtlang nun nuam leh hahdam tak kan nei ṭhin.

Mizo Pa inngaihtlawmna kan tih ang te kha kan tlachham tial tial a. Mi hian, ngaihdam min dil se kan ti nghal ṭung ni te hian a hriat. Khawilo han kal ila, mi pawisawi kan tum ta zawk emawni tih tur hian, ṭawngkam dengkhawng tak tak hi kan chhakchhuakin kan ziak chhuak a. Mizote hian nun ho dan kan thiam lo sawt ta em em mai, mi dangte hi engahmah kan ngai ta mang lo emawni tihtur hian kan awm ta a ni.

Mi dangte va mil hi kan tum lem lo a, mi dangte hian, keimahni hi min mil mai se kan ti a. Kan duh dan hian khawvel hi kal se kan ti hi a ni hrim a, kan phun nasat phah ṭhin. Kan thu lo nasa mai si a.

Tunlai ṭhangtharte hi chang­kangin kan khawhawi zau zawk mah se, mi dangte nena nun ho thiamah kher kher chuan, kan nu leh pa leh kan pi leh pute kha kan tluk hlawl lo a ni. Inchibai hian, inremna a en tir a. Inremna chuan, nun ho thiamna a tarlang. Inchibai tur chuan, mi pahnihin an kut an lek chhuah a ngai ṭhin a ni.