Guest writer
F. Vanlalrochana
LEMZIAK THIAM ROPUI "TLANGROKHUMA"
Lemziah hi thiam hawt si loin ka tuipui a, a hmuhnawm ka ti a, ngaihnawm te pawh ka ti a ni. (Lemziak hi a hmuhnawm satliah lo a, a ngaihnawm tel tlat a ni!) Mizote zingah hian lemziak dinhmun hi engnge ni ang ka hre chiah lo a. 2008-khan 'Nangni lemziak thiamte u, inchung a pik e,' tih ka lo ziak tawh a. Chumi ka thuziak a chhiar avang chuan vawiina a chanchin kan sawi tur Tlangrokhuma hian mi rawn zawng chhuak a. Tun thlengin kan inpawh ta hle a ni. Zolife chanchinbu ka enkawl laiin, VL Zuithanga nena amah hi kan kawm a, Zolife issue pakhatah pawh kan tichhuak nghe nghe.
Lemziak te, lemziaktute hian mipui vantlang hmuha pho chhuah an hlawh khat em em a. Anmahni an inpho chhuah a, 'self Exhibition' an neih te a ngai a, Chu chu mi tih ṭhin dan chu a ni ve reng reng fo tho a. An chanchin chhiar turte a tam lo ṭhin a, Tlangrokhuma meuh pawh hi a chanchin kan hre mang lo ṭhin. A chanchin ṭhenkhat kan sawi dawn a ni.
A ZIAH ṬAN DAN: Kum 5 mi lek a nih lai aṭangin meihawl leh lungno rawng chi hrang hrang hmangin lung dawh, chhuat, lungpherah leh lungpui, a hmuh phaka awm zawng zawngah te, chhun pachangah bawkkhupin milem a ziak ṭhin a. An sum hmun leh chhuatah te, an chhekin bangah te chuan milem chi hrang hrang hi a ziak khat del dul ṭhin a ni. Chutiang hun chu kum 68 zet liam ta kha a ni. Kum 68 vel zet kaltaah khan engvanga drawing (lemziah) nachang hria nge a nih a sawi thei tawh lo. A puin lehkhapuanah phengphehlep lem a ziak hi a hmu a, chu chu lemziak hrim hrim a hmuh hmasak berna a ni ang. Chumi chu tun thlenga a lemziak kawng zawhna a kaihruai a, kawhhmuhtu a nih a ring.
Naupan lai huna inkaihhruaina ṭha neih hi a lo pawimawh hle mai a tih phah hial. Puitlin kawng kan zawh theihnan kan nu leh pa te ṭheuhvin kan awm dan tur min rel sak a, a tam ber chu lehkha zirna lamah min kaltir mek a nih hi. India phai khawpui hrang hrangah kan nu leh pate'n an remhriat dan ang angin min dah a, hetah tak hian zirlaiten lehkha zir kan atchilh lo palh ang tih a hlauhawm ka ti ṭhin. Min hmuh phak loha kan awm dan hi a Social media live stream-ah hian kan hriat loh lai siin rawn hmu thei dawn ta sela, kan huphurh ang em ka ti fo ṭhin. Zirlai hi chu zir zawh ve theih mai, chumi piah lam thilte chu kan rilru kaihhruaitu a nih a ṭul tawh a ni.
MANDALAY LAM PANIN: Lemziak hi zir theih a ni tih a hriat lai khân kum 19 mi a ni a, Lemziak zirna Mandalay- ah a awm an tih avangin pan ve ngawt a tum ta thut a. A pa chuan a mit takah a en kalh mai a, a tum a ruh tih a hriat avangin a dang buai duh ta loa mittui nen ke a a kal liam hnak hnak lai chu a thlir liam ta zawk a ni. A fapa chu a ngaihtuah hle tih a hriat a. A fapa duhthlanna a zah sak a, a fapain a kalna awm kawng nia a hriat a zawh tur dang duh lo a, a duhthusam leh nih chak zawng um tura a thlah zalen thei kha mizo hnam tân malsawmna a lo ni ta a nih hi!
Mizoram buai kha lo thleng ta lo se lemziak mi a ni kher lo ang. Sipai officer nih kha a tum ṭhin a, ram a han buai a, ramhnuaiah a chhuak ve a, kum 1968-1970 thleng khân Mizoram buai laiin Mizo National Army (MNA) za chuang lai mai chu Kalemyo tan in-ah kum 2 zet an tang a. Hetah hian a nia, Mandalay-ah lemziak zirna a awm tih a hriat tak ni. Kum 1970 khân an chhuah zalen a, hetih lai hian Guwahati-ah leh Imphal-ah art College a awm tih Mizote’n kan la hre lo a ni ang, mi sawi reng reng a hre ngai lo. Lemziah hrim hrim khan hmun a la chang thuk lo a, a zir a zir phei chu 'mak' a la tling awm e.
Mandalay chu kaihruaitu nei hauh loin amah ngawtin a pan ding ta a. Ke in a kal ngar ngar a, remchang hmasa berah motor a man ve tawp a. Chindwin luia lawng chawlhna hmun a pawh ta a, ṭawng a thiam loh avangin lawngpute nen pawh an inbe thei lo. A zankhatnaah chuan hmun remchang laiah a riak ve pawp mai a, a tuk zingah lawng chu a kal ta a, hemi ni hi May ni 28, 1971 a ni. Chumi ṭum chuan a phur em em mai a, a tumah a chiang bawk viau ni tur a ni. Lawng aṭang chuan a dak chhuak a, vaukam hla tak tak a lang a, lui lian leh zau tak la hmu ngai hek lo le, water colour-in vaukam lem a ziak zel a, ni 3 chhung chuan a ziak nual hman a ni. Lawngputen lemziak kha neih an duh avangin tukṭhuan leh zanriah te, chhun thingpui leh chhang te a thlawnin an hnen aṭangin a dawng thung a, a hlim hle.
Mungyua khaw zawnah chuan an hrilh angin a chhuk a. Heta ṭang hian rel man tur a ni a, a khua a lian tham si a, tawng a thiam bawk si lo, chet ngaihna a hre ta der lo mai a. An kawhna zawn a pan ve mawp mai a, a bo ta der mai a ni. Hemi ni hi ni 30.5.1971 a ni a. Rel kawng thir phah awm phei zui mai chu a hmu ta a, 'Hei ngei hi a nih hi,' a ti a, mihring pakhat mah hmuh tur an awm si lo, a hmuh chhun chu kawl ek khawro chauh a ni mai. Rel chawlh hmun awm dan la hre hek lo le, rel lo kal tur nghahna hmun hluiah chuan chaw pawh ei lovin thosi tam tak karah chuan a riak ngawt a. Hei hi khaw dai pawn a ni. A tukah chuan kawl pa pakhatin, a rawn hmu a, ṭawng an inhre tawn thei lo a, rel kawng hluiah a riak tih a hrilh ni berin a hria a, a ni chuan ‘Mandalay’ a tifiak ṭhak ve bawk a, a kut a thing a, a zui ta a. Rel station chu an thleng ta a, mi an lo awm nual mai a, a lut ve ta tawp a. Heta ṭang hian Mandalay chu mel 84 a ni a, a chuan man chu Burma pawisa Chiat 2 a ni. Tichuan Mandalay chu 31.5.1971 ah a thleng ta a. Methodist Church a zawng tawp a, a hmu ve mai a. Mizo chowkidar a lo awm a, chu chuan a thlenna tura Mizo awm vete a biak sak a, Pu C. Khuanga, Scientist inah a thleng ta a. (C. Khuanga nupui Zothanmawii chu Mizoram Footballer lar ṭhin K. Kawla farnu a lo ni ). Hemi Khuanga hi L. Keivoman Kawl rama Zoram Khawvel bu khatna manuscript leh Lalnunnemi a enpui kha a ni a, Pherzawl Titi buah pawh 'Ṭhianpa Khuanga tak kha aw!' tia sunna thu a ziah kha a ni.
Mandalay a luhni chawhnu lamah chuan zirlai pakhat, Ruata chuan lemziak zirna sikulah chuan a kalpui ta a, June ni 3 leh ni 4 -ah entrance exam tur a nih thu an lo hrilh a. Interview hun a lo thlen chuan amahin a kal ve ngam ta hial. Hnamdang karah Mizo hnahthlak rim nam pakhat te mah awm lohnaah ngawi rengin a han ziak ve a, chawhnu leh chawhma a ziak tur te chu a ziak zo ve mai a.
PERSONAL INTERVIEW ni a lo thleng a, board a hmachhawn ve ta a ni. Zawhna chhang chi a nih loh avangin a lemziak sa pasarih a tawngpawng ken ve mai mai kha a phawrh a, ziak ṭha an ti a nih a rinawm, Board ho chu an phur ta khawp mai a, an inbia a, a ziak te kha an inpechhawnga an chelh rei ta êm êm mai a, an chelh rei ber a nih takah chuan a chhuak leh chu mi dang chuan phawk zetin an lo en hlawm a.
Bible chhûnga milem a ziak a; Tirhkoh Paula lawng chungah a ding lai te, Isua leh Petera te lem te; chutiang lem ziak sa kha ken nachang a hre hlauh mai a, kha khan ‘art is international language’ an tih kha a ti dik a ni ber awm e. Chu art 'rau chuan Board ho chu a luhchilh ta a, result chhuanawm tak a nei ta a ni. Upper Burma District 36 aṭanga he entrance beitu hi 143 an ni a, 18 thlan tur a ni a, Pakhatna a ni! Amah Tlangrokhuma chu Mawlaik District-a mi a nih thu an hrilh! Hostel-ah chuan a lut ve pawp mai a, senior zawkten an lo chhaih a, a hrethiam loa a ṭap a. Mi dangin an rawn chhaih ta zel a, ṭawng a thiam bawk si lo nen a tap leh ringawt ṭhin. Engmah a sawi thiam ve si lo. A ṭhen chuan an lo khap ve bawk. Hostela lut theia a awm a hlim tehlul nen, an lo 'rag' takah chuan ṭawng thiam bawk si lo, a hnampui dang awm ve bawk si lo, hrehawm a ti hle! Tichuan, sikul lamah chuan Kawl hming pu turin an nawr bawk a, chu chuan Mizo Hnama chiannah a nawr lut ta thung a ni.
Hetiang hian Tlangrokhuma chuan a hriat ngai loh hmunah, a kal kawng zawng chawpin, ṭawng thiam hauh loin, mikhualna ramah a duhthusam umin hrehawm tuarin bul a ṭan a ni. Ṭhangtharten hetah hian zir tur tam tak kan nei a ni. Kan nu leh paten dawhkanah thil engkim deuh thaw min chhawp chung pawhin, ei tling mang loin kan chhuak ṭawk fo mai! Khawvel hi keimahni duhzawngin a kal kher dawn lo lem lo a, hun harsa takin min sawp ni a tam dawn a, kan beidawn leh kan inhnuhdawh mai zel chuan nuna thil ṭhate hi kan ei ngai dawn lo a ni.
TUTE NGE A NGAIHSAN: "MF Hussain-a kha Ka ngaisang lo thei lo," a ti!
Ama ṭawngkam ngai ngaiin ngaithla zui ila: "Kum engemaw zat liamtaah khan Mizoram Chief minister fanu pakhat hian 'MF Hussain chu hmuh ve reng reng kan duh a. Mumbai-a a in kan zawng ta a, security chhah tak karah kan lut thei a, amah tak chu alo awm loa a fapa in min dawngsawng a, Vairam a mi mal In ka hmuh tawh zinga la turu ber leh la ropui ber a la ni e 'tiin min hrilh. MF Hussain hi a thawkrim hle a, National Academy of Art hian Lalit Kala Ratna leh Lalit Kala Bhusan an lo hlan tawh a ni. A larna hian India artist-te a tiphur bik tlat kha ka ngaihsan chhan a ni.India pum a artist lar ber ber top 20 zing ami a ni nghe nghe."
"Ka ngaihsan leh ka zah êm êm dang leh, rilrua a ruk tak pawh a ka entawn ruk ka han sawi leh ang a, Vincent Van Gogh kha a ni leh tlat mai. A nunkawng a bumbohin a kalkawng a khirh a, a tui em em bawk si lai kha ka ngaihtuah chhuak ṭhin. Drawing leh painting kha kum 10 chhung lekin Singkhat vel a tlin hman a, a rapthlak zawk!! Kum 10 chhungin a painting pakhat chiah a hralh a, a tawpah a inkaphlum a nih kha, ka khawngaih lutuk. Art material chu a naute nupain an tum sak vek a, an u Vincent a kha an hmangaih a, a hralh loh avang khan an mawhchhiat ngai lo a ni."
Tuina leh kalna kan nei ṭhin a, ngaihsan leh entawn kan neih a ṭul ṭhin. Chu chu mi tak tak kan nihna kawng atâna thil pawimawh a ni.
DINGDI ART GALLERY : Champhaia an awm lai, kum 1977 aṭangin lemziak hi hnapuia neih tham a nih loh avangin, thla a la ṭhin a, mi nawlpui pawhin, Thlalatu angin an hria. Aizawla an pem hnu kum 1990 thleng khan thla a la a ni. Lemziak lam kha inchawmna tham tak tak a tling si lo. Chuti chung chuan, kum 1991 khan Dingdi Art gallery a siam ve tawp mai a, hawnsak turin Pu Lal Thanhawla CM ka sawmchhuak ve hlawl mai. Pu Vannneihtluanga Chairperson a ni a, phurawm tak angin a kaihruai thiam a, Art & Culture Director Pu Darchhawna kha intineitu takin khualzahawm a ni bawk. A hawnnia a thusawi kha a pawimawh ve hlein a hria a, a la hre reng “Art gallery hi mi hausa te siam chi a ni tih ka hria. Kei mi In luah chawp mai mai hian kum 3 bak ka tinung thei dawn lo tih ka puang e. He Art gallery ka buatsaih chhan leh ka rilru ber zawk chu; pakhatna-Mizoram sawrkarin Art Gallery buatsaih duhna a neih tak hlauhin, a pahnihna - Mi hausa te leh Officer lian Pension tawhten an pin dan an luahsen loh hmun khat lekah pawh private art Gallery an siam duh nana a chotu ang lekin ka han buatsaih ve a ni,” tiin a sawi a, a thusawi hi Audio leh video recordingin a la kawl vek nghe nghe a ni. Hemi ṭum hian CM leh Director te chuan huaisen an tih hle thu an sawi ve ve.
'Tichuan, Art gallery chu an nei ve ta phawt a. Painting thar rawn dah zel turin artist ho chu a tlawn kual chiam chiam reng mai a, Telephone a nei lova, lirthei a nei bawk hek lo. Gallery rawn tlawh tura sawmna te hi ke a kal kual ngat ngatin Office hrang hrangah sawmna a sem ṭhin a. Kum 3 chhung lehkha a sem a, a ziak reng bawk gallery enkawltu a ni bawk. Kum 3 a lo nih chuan a sawilawk angin a luah man pawh pe tla thei lovin cheng Singthum lai ba chungin gallery chu a ṭhiat ta. A vanneiha siamin Pathianin a khawngaih a ni ang, a hralh theih loh painting chu a inluah aṭangin man man zawkin an hralh leh ta vak mai a, kar loah gallery luahman pawh a rul leh thei ta. Dawr neitu PB Rosanga (ex minister) te chhungin, vawikhat mah ṭhing loin an nghak chhuak a ni. A inbuatsaih kum nen, kum 4-chhung khân zankhatah darkar 4 chiah zel a mu!Dingdi Art Gallery chu 1994 favang laiin a lo tawp ta a ni. Dingdi Art Gallery a tawp na a, a hlawhchhampui kan ti thei lo ang. Mipui nawlpuite 'Art lama thimna chhumpuiin' chhah taka min bawm laiin, sum leh paia hlawkna awm hauh loin, tha leh zung leh neih sum hloh zawkin a tui zawng leh thiam zawng lama Mizo hnamin hmasawnna kan neih theihnan a kal ngam a ni. Tlangrokhuma ngaihtuahna ang hian ṭhangtharte min kaihhruai se, kan hnam hi tun aiin kan ropui zawk ngei ang!
KHARNA: Tlangrokhuma nun kawnga thil ṭhenkhatte kan han sawi a. Delhi-a a chhuk dan te leh thil tam tak a beih dante hi ngaihnawm tham tak a ni. Chungte erawh chu kan sawi rih dawn lo a ni.
Ama tân, ama mi mal lemziak hlawhtlinna atân mai a bei lo a, MIZO hnam tan, mizo lemziaktute tân a bei ṭhin a. Pawl hruaitu pawh hun rei tak a ni a. Art Gallery din hmasatu a ni a, mi dang cho chhuahna atân a ti a ni. Tlangrokhuma kawng lo sial sa hi mi tam takin an zawh mek a. An tân pawh kawng a la awlsam lo hle. Lemziak te hi hnam thil a ni tih kan hriatnawn leh a ṭul hle mai. Art-a kan san dan ang zelin kan hnam hi a ṭha zawngin a ṭhang dawn a ni.
Vawiina Tlangrokhuma chanchin tawite kan han sawi tak aṭang hian ṭhangṭharte hian zirtur kan ngah zia a hmuh theih ang. He ṭhangthar, chhuan no tak hian paukhauhna leh mahni hmabak su eng tura mahnia kal ngamna i nei thar teh ang u.