Guest writer
F. Vanlalrochana
ROMMEL LEH MONTY
Khawvel Indopui pahnihnaah khân Sipai hotu huaisen leh ralrel thiam, general ropui tak tak kan hmu nual a. Indona tualzawla inhmachhawn te pawh an awm nawk. Chung Sipai hotu ropui tak tak zingah chuan, Africa khawmualpuia inhmachhawn German General Erwin Rommel-a leh British General, Bernard Montgomery-a te kha, a langsar berte zinga mi an niin, keini hun thlengin kan la sawi a, khawvel ata kan inher liam hunah, ṭhangthar chhuan tam tak an liam leh pawhin anni pahnih chanchin hi an la sawi leh ṭhin ang.
An pahnih chungchang hi kan khel dawn a. Indonaa an inhmachhawn dan te tlem tlemin kan sawi bawk ang.
Erwin Rommel-a sawi hmasa ila. Ka pa khan, Field Marshal Rommel-a chanchin hi Ruantlang kan awm lai khan a sawi ṭhin a. World War II General zingah a hming ka hriat hmasak ber a ni ta nghe nghe. Five Star General a ni a, Field Marshall a ni tihna a nih chu.
Rommel-a hi 15 November 1891-ah a piang a. Kum 18 mi niin sipai a zawm a. 1912 khan Lieutenant niin Commissioned Officer a ni. Indopui Pakhatna lai khan Captain a kai hman a. Tactic chi hrang hrang ṭangkai tak tak a hmang thiam tawh a. A tactic hman lar tak pakhat chu anmahni lo cover tu turin silai nasa takin a kah tir a, chutih lai chuan an hmelmate kha rang takin an va bei thut a, a sir leh sir aṭanga beiin, an talbuai lai takin, an talbuai nasatna lai takah khan an bei ta vak ṭhin a, a hlawhtlin pui hle a ni. Indopui Pakhatnaa a chet ṭhat avang hian an ram chawimawina sang ber Pour Le Merite a dawng nghe nghe a ni.
Indopui Pahnihna a lo chhuah, 1939 kha chuan Major General-ah a lo kaisang tawh a, Poland-ah a awm a. A hnuah Panzer Division Command-in France ramah a awm leh a. North Africa-ah 1941-1943 chhung khan Panzer Division kaihhruaiin North Africa-ah a awm a. Lieutenant General a kai a, Africa thlalera an indona chanchin avang hian 'Desert Fox' tih hming lem pek a ni ta nghe nghe a ni.
Heta Rommel-a sipai te leh Eight Army inhmachhawnna chanchin hi khawvel Indona chanchina chanchin ropui pawl a ni awm e. Bernard Montgomery-a chungchangah kan sawi chhunzawm ang.
Africa-ah hian hneh theih loh ang deuh thawa an ngaih laiin, Bernard Montgomery-an Gen. Auchinlek a thlak a, Allied lam hi an boruak a dang ta a. Alamein Indona hmunah Rommel-a chu Montgomery-a hian a hneh ta hial a nih kha.
Rommel-a hi a sipaite chuan an ngaisang em em a, a hmelmate pawhin an zah hle bawk. Owen Connely chuan, Rommel-a chungchang hi sawiin, "No better exemplar of military leadership can be found than Erwin Rommel," tiin a khar hial.
A hmelmate inrin lohlaiin a bei thut ṭhin a. Thlaler thli tleh vang lai te, zan thim chhah laite chu a sipai te a chet chhuah pui hun a ni ṭhin a. A tactic ropui ber chu, "barakhaih (surprise)" hi a ni.
Dik nia a hriatah chuan huaisen takin a ṭang a, a aia lalte lakah pawh, dik zawka a hriatah chuan a inphah hniam duh ngai lo a, Hitler-a pawh a hnial hreh ngai lo a ni. Chutih rual chuan, a hnuaia mite chungah a ṭha a, hriatthiamna a ngahin an inpawh em em a. Mipui ṭhian ṭha a nih laiin, mi zakzum leh inkiltawih tak mai a ni thung lawi a. Mi chu an ṭhatna laiah a teh ṭhin a, a mi rin tawh laklawh te lakah chuan a rinawm famkim a ni, tiin an sawi.
Hitler-a Phiarruknaah inhnamhnawiha puh a ni a, National Hero a nih si avangin, Hitler a chuan langsar lo taka tih hlum dan a zawng a. Amah leh amah intihlum turin thu a pe a ni ber, a chhungte erawh a zuah vek tur thu a tiam a. October 14, 1944 khan a intihlum ta a ni. State Funeral pek a ni a, indonaa a hliam te tuar loin a thi, tiin an puang zar a ni. Rommel-a chuan, pa takin a tih tur ṭul a tawp thlengin a ti a ni. Rommel-a a thih hnu hian Hitler-a chuan ngai a awh thei tawh lo niin an sawi ṭhin.
Mi ram officer te, an hruaitute, nun kawng peng hrang hranga an mi ropui te hi intellectual tih tur hi an ni deuh zel a. Lehkhabu pawh an ziak nual zel a ni. Khawvel huapa Sipai General ropui te pawhin lehkhabu ṭha tak tak an lo ziak a. Mizo zinga kan mi lian te, kan mi langsar te , kan mi hlawhtling te pawhin, lehkha chhiara ṭan lain, kan hnam tan lehkhabu ṭha tam tak min hnutchhiah tura theihtawp an chhuah a ṭul hle. General Rommel-a pawh hian infantry attacks tih bu a ziak a, a ngaihnawmin a ṭha hle.
Infantry Attacks tih hi 1937-ah tih chhuah hmasak ber a ni a. Sipai indona lam thuziak ngaihsan hlawh ber pawl a ni chho a. A ziaktupa pawh Hitler-a khan a hmelhriat phah a ni.
Bernard Montgomery-an Alamein Indona-a Rommel-a a hneh vang khân indopui Pahnihnaa Allied pawl dinhmun kha a inthlak hlawk a. Axis lam an hneh theihna chhan a ni, ti hialin an sawi ṭhin. Chutiang khawp chuan, khami hmuna an indona bik kha a pawimawh a ni.
African Campaign-ah Indopui Pahnihnaa General ropui ber pahnih, General Montgomery leh General Rommel te an in hma chhawn a. Africa indonaah General Auchinlek-a chu Montgomery hian a thlak a. German Sipai lam chu Rommel-a ho hian an chak em em a. Rommel-a hi a fingin ralrel a thiam a. “Desert Fox” tiin a hming lem an phuah hial a ni kan tih tawh kha.
Africa-a Allied Sipai lam indona hmachhawntute hi Eight Army an ni a. Lehlamah German ho chu General Erwin Rommel-a hoin, Panzer Army an awm thung a. Second Battle of Alamein-a Montgomery-an hnehna a chan hi Allied lamin Lei lam Indonaa hnehna mumal an channa hmasa ber a ni.
October ni 23, 1942-a Alamein Indo ṭum hnihna hi ṭan a ni a. Ni 12 a liam hnu chuan Bernard Montgomery hian hnehna a chang ta a ni. Rommel-a hian Africa thlalerah chuan hneh theih loh ang deuha ngaih a ni na a, Montgomery ralrel thiam em avangin Eight Army lam hi an chak zawk a ni.
Montgomery-a an ngaihsan em em chhan chu, dinhmun inanga ding chunga Rommel-a hmachhawnin, hnehna a chang thei tlat kha a ni. Alamein indona pawimawh em emna chu, Churchill-a ṭawngkam a ang hian a chiang mai awm e, "Alamein hma chuan hnehna kan chang ngai lo a, Alamein hnu chuan chak loh kan nei ta lo” tih hi.
Hemi hnu hian Rommel-a nen hian an la inbei tawk hle a. Tunisian Campaign-ah pawh Montgomery hian chakna a chan leh tak avangin Rommel-a chu a beidawng ve ta a. Hitler a nen an inkar a lo ṭha lo chho ve ta bawk a. Eight Army hian Sherman Tank an hmang ṭangkai a. Tin, Australian 9th Armoured Division te an che ropui bawk.
Alamein-ah hian Montgomery ralrel thiamna a lo lang chhuak a. Ral beih dan tur ruahmanna a siam ropui tak vang hian Rommel-a meuh pawh a hneh thei a ni. German sipai ho awm khawmna hmar lam chu a bei nasa ber a, an awm khawmna chhim lam nasa vak loin a bei pah bawk a. An Indo zan hmasa ber hian Infantry Division chu km 16 zet hmalam panin a kal tir a. Axis lam invenna tlar hmaho a beih tir a ni. A engineer te chu Palhpuah bomb inphumna inkar chu a chhinchhiah tir vek a. Chutah chuan X Armoured Division an kal tlang a. Infantry Division ho ṭan hmun siamna aṭanga hmar thlang lamah ṭan hmun an siam ve leh a. German lamin an beih letna (counter attack) tur a dang bet ta tlat mai a ni. Chhim lamah British Tank hoin hmalam an pan a, Axis ho invenna pui ber an bei thung a. A bak la awm zawng chu infantry Division lamin an chang a, an hma zawna Axis ho invenna siam chu an bei thung a. Axis lam (Rommel-a te hian) Invenna ṭhuang thumin an siam a ni. Infantry Division hian an hmaa tank lo awm pawh an ti chhe phei ta hmiah hmiah mai a ni.
Sawi tawh angin Alamein Indona hnu lamah hian Tunisia Indona te pawh a a la awm leh a, Tunisia-a Rommel-a hote tawlh kir dân pawh hi, “Brilliant Fighting retreat” an ti bawk a ni.
Rommel-a a dam loh leh Germany-a a haw hnuah chauh Allied Force lam hian Normandy kha an kai thei. Normandy an kai a, Germany ram chhunga an luh chhohnaah pawh Montgomery hi Commander a ni chho ta zel a ni. A ma ho hian Rhine luipui an kan a. A hmaah hian German ho pawh an inpe ta nghe nghe a ni.
General Bernard Montgomery hi Monty ti emaw, The Spartan General ti emawin an sawi ṭhin. Montgomery hian Ui Pahnih a nei a. Hitler leh Rommel tiin an hming a phuah. Sipai training an awm laiin, Sandhurst aṭangin a pa leh lutuk a, an hnawtchhuak lek lek bawk.
Khawvelah hian ding chhuak a, chak zawk ni a, hlawhtlinna chang tur chuan thawhrim a, hrehawm tuar peih a, thil chik a, ngaihtuahna sen peih a, ruahmanna ṭha siam a, mahni ruahmanna tihlawhtling tura hmalam pan peih a ṭul a ni. Chung chu kan sipai sawi mekte chanchinah hian kan hmu thei a ni. Kan khawvel hmachhawn tur leh beih tur zir chian a, chumi mila chet lak dan tur kan ruahman ṭhin tur a ni. Sipai an ni a, inthunnunna hnuaia kun ṭhang an ni a. Inthununna ṭha nen, hmabak huphurhawm tak an hmachhawn ṭhin a ni.
"Inthununna chuan rilru a ti huaiin a tichak a, hlauhna in a thununna tur lakah pawh a veng thei a ni," tiin, Bernard Montgomery-a hian a sawi. Indona tak tak kan hmachhawn ve kher lo ang, ni tinin kan nunah- rilru lamah te, thlarau lamah te thil hautak tak tak hmachhawn tur erawh kan nei ṭhin. Kan eizawnna leh thil dangah pawh harsatna leh thil dang min uai rittu hmachhawn tur a awm ṭhin. Inthunnuna ṭha nen chung chu kan hmachhawn chuan, kan dingchang ṭhin dawn a ni.