F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

SOCIAL MEDIA

Thuziaktu hmingthang tak Aldous Huxley chuan 1932 khan Novel pakhat, Brave New World tih a ti chhuak a. Chutah chuan, an hmalam huna khawvel, nun peng tin mai chu technology-in a thununna khawvel chungchang hi a ziak a. London khawpui chu a thawnthu innghahnana hmangin, a hun chu kum 2450 AD a hmang a. Kan hmalam khawvel lo awm tur, technology-in a thunun dan tur pho chhuah a tum a ni ber a. Kum 17 chauh a la inher liam tihin, 1959 khan a chhunzawmna “A brave New World: Revisited” tih a ziak leh ta a, “Ka rin aiin ka thil sawilawk te chu a lo thleng hmaa,” tiin a sawi.

Technology hian kan ni tin nun hi a man nghetin khawvel pawh helam kawngah hian hma a han sawn nasa tawh khawp a. Kum 2450 AD a thleng tur anga Aldous Huxley-an a lo thlir lawk chu kan pel thui lutuk tawh a ni. Technology lama hmasawnnain a rawn ken tel chu Social Media hi a ni.

Social Media hi engnge a nih? tih lam chu sawi fiah buai lo mai ila, kan chiang tlang vek a ni. Social Media chi hrang hrang te chu Facebook, Whatsapp: Whats app hmangtute hian ni khatah call maktaduai 100 chuang an siam; Telegram, Signal, Hike, You Tube,Blog, Instagram leh a dangte hi an ni. Engemaw ber hi chu kan hmang ve deuh vek a ni.

Mizote min nghawng dan: Mizote zingah hian Digital Immigrant leh Digital Natives kan awm. Digital immigrant chu kan seilen hnua Computer leh phone te hre chawp kan ni a, Digital Natives chu an rawn ṭhan len chhoh pui nghal a ni.

Kan Phone leh computer te hi atchilh a awl a. Chumi kaihhnawih Internet leh a chhunga mi Social Media te hi addict a awl em em a, mi tam tak hi chuan kan addict a ni ti ila, kan sawi uar a ni lo ang.

1. Thil hre ve a inngaihna min neih tir: Social Media aṭang hian thil chi hrang hrang kan hmuin kan chhiar a. Thil hre ve a inngaihna min neih tir a, Mahse, a kim tak tak si lo, a dik tawk lo fo a, thu finfiah lo a leng vak nasa em em a ni. Thil hriatna tak tak hi chu lehkhabu chhiar aṭang hian a ni. Lehkhabu chhiar hian kan ni tin nunah, kan chhungkaw nunah, fa enkawlah, relationship-ah, kan rinnaah leh kan hna thlengin a nghawng avangin chhiar tam a ṭha a ni.

2. Midang zahderna kan tlakchham phah: Social Media-ah hian hmel inhmu tawn loin, tute nge an nih inhretawn loa kan khawsak ho theih avangin, mi dang zahderna leh ngaih pawimawhna te a tlahniam nasa.

3. Larna: Lar chakna ṭha lo leh lar dan dik loah min hruailut fo a, mi tam tak an chet sual phah a ni. ‘Like at/ Comment at’ a tipung.

4. Sawrkar leh mi dangte sawiselna ṭha lo kan thehdarh nasa: Social Mediaa in vai vung viau chi, "Chutia a awm phawt chuan, FB-ah ka post teh ang, WhatsApp-ah ka thehdarh teh ang," ti rilru rana mi dang dawr ṭhin hi kan awm em ni aw a tih theih.

Harsatna leh buaina chinfel dan hi chi dang a tam vak lo, hmachhawna chin fel emaw, a sawina tur dika sawi emaw a ni deuh mai. Social Media-a an chiam mai zel hian thil awmze nei a nghawng lo fo! Vantlang hriata pho chhuah awm leh mipui nawrkalna tura movement siamnana social Media hman ṭangkaina hi chu a awm a, hei hi chu thuhran deuh a ni a, mi tam takin kan thil tih nen hi chuan a inang lo deuh.

Ṭawngkam pahnih khat leka thinrim tum sa te hi kan awm ṭhin ni hian ka hre deuh. Kan buaina kan hmachhawn dan hian kan mizia, kan 'Class'a hril thui hle. Thil dik lo hi kan hua a, kan duh lo tak zet a nih chuan social media-ah chauh ni lo, a beihna tur dika beih a ṭul a ni. Kan ti ta rau rau a nih chuan, a tawp thlenga beih bawk tur a ni ang. Mi dang chunga kan lungawi lohna thilah te hian, " An dinhmunah hian ding ila, engtin nge ka hmachhawn ang" tihte pawh ngaihtuah hmasak a ṭha. Tin, thil tam zawk hi sawi fel theih a ni lem lo. Social media-ah hian in 'an'dam theih pawh a ni chiah lo, a pun lun zawk zel. Social Media-ah hian mi kan ti mualpho nge, kan inti mualpho tih ngaihtuah nawn a ṭha. Sawi ve ṭalh te hi tum loh tur, hriat si loh thil sawi te hi kan tam lutuk.

Social media hi mahni zahawmna leh mi dang zahawmna ngei tih chhiatna, ṭul loa buai thuina mai mai a ni thei, fimkhur hle a ṭha.

5. Hriat ṭul lo, theh darh ṭul lo kan theh darh nasat phah: Social Media-a kan thu theh darh tam zawk hi hriat a ṭul lo a, ṭangkaina reng reng a awm lo. FB te, Whats app, Youtube te hi chuan thil hre ve angah min inngaih tir a, thil tak tak erawh kan hre lo fo. Bengzatna dik loa kan beng a zat a, hriatna thuk leh ril leh dik zawk nei tura lehkhabu chhiarte kan peih loh ṭhin avang hian tu chanchin nge, a eng chen nge theh darh tur chin kan hre lo a. Chhungkaw bil leh ṭhenawm bawra an hriat leh an inchinfel pui mai tur hi a ram pum huapin kan thehdarh ta luai luai mai ṭhin a ni. News tling lo hi kan ti ‘news’ nasa.

Chinese hoin, "Sawi tur i hriat loh chuan sawi loh tur tal hre rawh" an ti ṭhin a, keini chuan sawi tur ṭha engmah kan hre lo a, sawi loh tur kan hre bawk si lo, thu thang dik lo tak tak nen kan theh darh ta nuaih mai a nih hi.

6. Awmze nei loa hun khawhralna a ni thei: Social Media hi awmze neia hun khawhralna a ni mawh khawp mai a, kan hun ṭha a la hek fo zawk. Thil ṭangkai kan tihna tur tam tak min lak bo sak a ni.

Kan chanchin, mi dang hriat ṭul lem lo leh min hriatsak lo se ṭha zawk turte thlengin kan pho lang a, thil ṭha aiin ṭha lo a thlen nasa zawk a ni.

7. Thil ṭha lo kan zir phahin, a tihna kawnga min puitu a ni: Social media-ah hian sex lam pang hawi zawng group a tam khawp mai a. Chu chu mi tam takin an hmang sual a, tuna chutiang nghawng kal zela thubuai nei pawh an awm a ni. Mi chanchin mak deuhte an ziah duh zawng leh youtube-a an chhiar duh zawng a ni a, kan ngaihtuahna hi a ṭha lo zawngin a hruai duh hle.

8. Dan kan bawhchhiat phah thei fo. Hei hi chu heti hian duh tawk rih phawt ang, tawitea sawi mai sen a ni lo.

9. Kan Thlarau nun a nghawng thuk hle : Social media khan khawih nasat avang hian dawhtheihna kan tlakchham phah a, Pathian pawla hun fianrial hman kawngah pawh kan insum rei thei lo. Biak Inah phone pawh kan khawih hreh ta lo Research an neihna pakhatah chuan, Social Media kan hman tam hnu hian miin ṭawngṭai leh Pathian pawla hun hman kawngah dawhtheihna a nei tlem, kohhran ṭhalaiten sermon ngaihthlak kan peih lo a, worship dance leh skits tih vel an tuipui phah ta a ni. Chuvang chuan, inkhawma thusawi ngaithlak chu sawi loh, ṭawngṭai rei pawh kan ngaithei tawh lo niin an sawi. Hei hi sap rama an research chu a ni nain, keini min nghawng dan pawh hetiang hi a ni thui viauin a lang.

Engtin nge kan tih ang?

Social Media hian min luhchilh nasa tawh si a, hman loh tur tih ngawt chi a ni tawh lo a, khawvel mi lar zinga social media account nei lo hi chu an awm nawk a, an buai em em bik lo. Social Media chungchangah hian heti zawng hian han ngaihtuah ve ta chhin ila:-

a. Social Media thenfai (De-Cluttering Social Media): Hei hi kan rilruah awm sela,

1. Social Media group tam zawka awm hi i mamawh lo a, i tan a ṭangkai lo bawk.

2. Thil thleng tam zawk hriat i mamawh lo a. Titi, photo, video trending tam zawk hi i mamawh an ni lo.

3. Social media friends/ followers tam zawk i mamawh lo. I chetsual chang ran kha an tam zawk a ni. A dawtah chuan an 'troll' che a ni mai.

4. I rilru hrisel nan i Social Media account thian fai rawh

5. Ni tin Diary ziak la.

6. Lehkhabu chhiarin hun hmang tam rawh.

7. Exercise la ṭha rawh.

8. Social Media friends leh follow tur uluk la. Mi abuse (cyber lamah) chingte chu inzawm pui lo mai rawh.

9. Chanchinbu chhiarin chanchin thar ngaithla ṭhang la a tawk mai.

10. Miin i hmuhnawm tih siam sak che lo se la, i en duhzawng nangmahin thunun thei rawh.

b. A ṭha zawnga hun hman ṭhat zir tur a ni: Kan sawi tawh angin, Digital addict/ social media addict kan ni deuh fur tawh. Chumi aṭang chuan engtin nge kan tal chhuah ang? Kan mihring puite, kan chhungte, ṭhiante leh kawppui te leh Pathian nen ngei pawh engtin nge inlaichinna ṭha zawk hi kan neih theih ang tih hi ngaihtuah ṭul tak a ni.

Social Media hian kan nun thuk takin a luah a, kan ral bang tak tak thei lo. Mahse, Mizo ṭhalai tam zawk hian kan at chilh ta mah mah em ni a tih theih. Engtin nge hma kan lak ang? Engtin nge chin tawk nei a, awmze neia kan nun hi kan hman a. Mumal taka hun kan hman thiam a, lifestyle hrisel zawk kan insiam thiam chuan, a tawk chin neiin Social Media hi kan hmang thiam ang. Chutiang a nih chuan, kan hriselin, kan hlim sawt ang a, kan hausa sawt bawkin a rinawm.

c. Mipuite mamawh hrilh vrs Mipuite hriat chak zawng fah: Mihringte hian hriat chak zawng kan nei ve hrim hrim a. Chung chu kan tana ṭangkai a ni kher lo bawk! Mihringte bengzatna hi khawvel thila finna emaw, thlarau lama ṭhanna emaw, a ni vak lo fo. A tukah engmah ni tawh lo tur chanchinah hian kan buai nasa thin.

Tunah phei chuan social media hrang hrang kaltlangin sum a lak luh theih a. Hengah hian ngaithlatu, thlirtu, chhiartu ngah duh avanga thudik a nih leh nih loh finfiah loh te, thudik a ni lo ang tih hriatreng pawh pholan hreh lo mai ni lo phur em em kan ngah ṭhin. Hengte hi Mizo hnam ṭhan zelna atana thil ṭha a ni lo. Yutube lam buaipui ṭhinte an fimkhur zual a ṭul. Entu ngah duh vang ngawta thil him lo leh thu him lo leh thu dik famkim lo thlengin theh darh kan hre ta fo. Youtuber ṭhenkhat hi chu mi an thihin, “YES” an lo ti ru lo ang tih pawh hi a sawi theih lo. Tun hnaiah khawtlang thuchhuahin, Youtuber te lo kawm lo tura ngenna a han chhuak te hian kan dinhmun chiang takin a tarlang a ni.

Hnam ṭhang mek kan ni a, chuta tana ṭangkai lo chu mipuite a fah vak hi thil ṭha ber a ni lo.

Traditional media emaw, social mediaa inhmangte pawhin chu chu an hriat a ngai a. Mipuite ngaihven zawng hi kan siam sak, kawihher sak thei a. Chu chu kan hnam ṭhanzelna atan a ṭul hle. Khawvel hian thil chi hrang hrang min hlui dawn. Mizo ṭawng bak chhiar lo leh ngaithla lo te chhiar tur leh ngaihthlak tur hi kan uluk a ṭul hle.

Mi duhzawng hi kan siam sakin kan kaihhruai thei a. Hnam tana ṭha tur zawnga mi duhzawng siam hi kan mawhphurhna a ni tih i hria ang u.

d. Social Media kan hman hian: Social Media hi bansan turin kan inti tak tak thei lo, heng hi kan rilruah awm sela:-

1) Thu kan post/ comment/ tweet hmain uluk taka ngaihtuahnawn tur a ni.

2) Nikhatah darkar chuti zat chu ka digital gadgets te ka khawih ang a, chute hun chhung chauh social media-ah ka inrawlh ang tia in thunun tur a ni. Hei hi Digital Detoxification/Social Media Detoxification an ti a, keini aia a ṭha lo zawnga tuar nasa hmasa zawk sap hoin an uar thar hle.

3) Phone thar/ computer tharte hi kan mamawh takzet em tih ngaihtuah uluk hle phawt tur.

4) Social Media/ Virtual Life ni loin, khawvel tak takah hun hman tam zawk tur a ni.

5) Ni tin Pathian pawlna hun ṭha tak insiam ngei ngei tur

6) Kan thil tawn apiang mai post te hi tih loh tur. Kan kalna zawng zawng nen miten an hriat hi a ṭul lem lo a. Post kan chak pawhin insum hram hram tur a ni.

7) Kan thinrimna te lo au chhuah ve pui chiam te kan awm thin a, Social Media a ang ve chiam chiam hi awmzia pawh a awm teh chiam lo. Kan zahawmna kan hloh mai mai a ni. Kan thlalak pho chhuah leh a thu kentel kan ziah kawngah te fimkhur tur a ni.

8) Mi dang ngaithla tam ila, a sawi lam ti tlem ila. Rilru inhawng, thinlung inhawng, rilru tlawm leh hre chak thin lung aṭang lo chuan engmah hi a lo zir tak tak theih loh a. Ngaithlatu ni lo a, a sawitu nih tak vek kan tum avang hian hma kan sawn thei lo a, hre zawk zawh chu tlawm thlak niin kan hria a, a hre zawkte titi ngaithla turin dawhtheihna tak tak kan nei lo. Rilru zau, inhawng tak put loh chuan quality a awm thei lo a. Rilru inhawng leh inring tak, thiam inti sa lo, tuihalna dika tuihalna a awm loh chuan chhungril lama ṭhanna ṭha a awm thei lo. Kan hriatna zau dan hi hriat ṭul hre loin, hriat ṭul lo hre zawng hian a ni a, hriatna dik kan neih miau loh avangin finna pawh kan nei thei lo a ni. Engkim hi fiamthu emaw, beng zatna fahtu angtea thlir tawh loin, kan nun awmze neia hman thiam kan zir chhoh a ṭul hle a ni.