F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

HISTORY LEH BEISEINA

“Hope springs eternal In the human breast”- Alexander Pope (An essay on man)

Hnam upa tak leh daih rei tak chuan, history thui tak an nei a. Nei tur pawh an ni ve reng a. An upat avanga history thui tak nei an nih rualin, an history avanga hnam upa tak leh daih rei tak ni thei an ni a tih theih bawk ang. An hnam history chuan a chelh a, an hmalamah beiseina nei theiin an awm a, an hun kal tawhte avangin an hmalam hun an hmachhawn thiam ṭhin a ni.

Tunlai khawvelah hian, hmabak nei thei lo tura in ngaih a awl khawp a. Mizo hnam hrim hrim te hi India ram hnuaia awm reng tur emaw intih ngawt turte hi a ni lo. Kum 75 kal tate kha chuan, Mizo hnam hma lam hun ngaihtuahin kan pi leh pute khan an buai ve hle a. India hnuaiah an la awm lo a, mi tam takin India hnuaia awm pawh kha an duh lo a ni. Mihring dam laiin a hriat phak rengah leh a hmuh phak rengah hian history hi a inthlak ṭhin. Hei vang hian, a hnam ang pawhin, kan hmalam hunah beiseina kan neih a thiang a, a neih pawh kan nei tur a ni. History hmangin kan hmalam hun atan ruahmanna kan siam ang. History hmangin, history kan thlak danglam ang. History hi hun kal tawh a ni a, kan hun hman mek hi a ni a, kan hun hmabak pawh hi a ni thei bawk.

Kan mi hmasate khan, kan hnam hmalam hun atan beiseina an nei a. Hma thlir an nei a ni. Mizo hnam hma lam hun ngaihtuah khan an lo kalkhawm tawh ṭhin. History avangin kan hnam hma lam hun atana an beiseina te kha sawihoin an lo kalkhawm ve tawh ṭhin a ni.

Hmartawnphunga (Lal Thanhawla Pa), PS Dahrawka leh Pachhunga te’n February ni 21, 1947 khan Mizo hnahthlak hnam peng hrang hranga mi fel tak takte an ko khawm a. Aizawl Bengali Theatre Hall-ah, zan 9:30-12:30 inkar khan, Mizo hnam awm zel dan tur an ngaihtuah ho a ni.

Khawvel Indopui pahnihna a han tawp a, Colonial Power ho in an ram awp an han chhuahsan chho ṭan a. Chutianga khawvel in singsak sung sungna karah chuan, Mizo hnam hmangaihtu a ṭhahnem ngai zualte khan, engtin nge Mizo hnam hi kan kal zel ang tih ngaihtuahin an hun an hmang a. Mizo Union lamin India zawm an duh a, UMFO lamin Burma zawm mai an duh zawk a. Chutiang karah chuan, Hmartawnphunga te ṭhian ho pawhin, ṭhahnem ngai takin Mizo hnam kal zel dan tur ngaihtuah turin Mizo fate zinga mi fel ber ber te an ko khawm ve ta a ni. Chu chu khatih laia min thlahtute Politics kha a ni.

Hemi ṭum hian, Pu Sainghinga, Asst. Superintendent chu chairman a ni a. Chuta kal te chu Mizoram mi pawimawh tak tak, hmun hrang hranga mi, Kohhran Assembly palai te leh, zirtirtute nen mi 200 chuang an ni. Reife an sawiho a, hrilhfiah ngaite an inhrilhfiah hnuin, ban pharin vote an la a, “Keini mizo te chu, mahnia ro inrelin, mahni ke ngeiin kan ding tur a ni” tiin thu a ti tlu ta a ni.

Fel takin Minute an ziak thlap a. Hmartawnphunga, Pachhunga leh PS Dahrawka te hian an hming an ziak leh thlap a ni. Tunlai ṭawng tak chuan, anni pathum hi Convener an ni. A hunlai Mizo pa fel berte zinga mi Sainghinga khan inkhawm hi a kaihhruai thung a.

Hemi minute vekah hian, an sawizuina pakhat chu, “…Mahse, Kumpinu sawrkar a kal a, vai sorkarin min awp hun chuan, kawng ṭhenkhatah inrel hran theihna awm bawk mah sela, Vai kan rama an lo luh ve a, thil eng eng emaw an rawn tih ve tur hi zawng, kan dang thei tak tak lo vang. Tin, vai nena kan inawm fin phawt chuan, a ding chang lo zawk leh a chan chau zawk tur chu kan ni sa mai a ni. Chu chu kan ralna hmawr chu a ni ngei mai dawn si a, chuvangin, reiloteah Mizo hnam a ral mai ang” tiin, Mizo hnam tan chuan, mahni kea din a, mahnia ro in rel a, mahni hnam ze mila in kaihhruai hi ṭha ber turah an ngai a ni.

Chutiang chuan, kan mi hmasate khan, an rilru leh tih tak zetin Politics an lo ngaihven a. Anni Politics ngaihven dan leh buaipui dan kha a sang ang reng hle. Mizo hnam tan hian engnge ṭha ber tiin ngaihtuahna an seng a. An phak ang tawk leh an tlin ang tawkin, khawtlanga mi puitling chin kha chuan ngaihtuahna an seng ṭheuh a ni.

Hmartawnphunga te ṭhian hoin, mipui an koh khawm a, Mizo hnam kal zel dan tur ngaihtuaha an inkhawm chanchin hi ṭhangthar tam tak chuan kan hre lo ang. Mahse, a ngaihnawm a, a ropui a, hetiang ngaihtuahna an lo nei hi an chhuanawm a ni.Chutiang vangte chuan, he inkhawm chanchin pawh hi ka han sawi thar leh a ni.

Kaphleia’n, “Kan thih leh dam pawhin, Pathian leh kan ram tan ni se” a lo tih angin, ṭhangtharte pawh hian, Mizo hnam hmalam hun atan engnge ṭha ber ang tih ngaihtuah a ngai a ni. Kan hmasialna hian, kan hnam a ei chhia a, chu chuan keimahni ngei pawh hi min eichhe mek a ni. History kan ngaihtuah lo a, hma lam hun kan chhut lo a, tun mai atana kan nun vang a ni a, kan history lo awm tur hi kan tichhe lawk ta ṭhin a ni.

Hei hi i hre reng ang u, khawvel history hi a danglam ṭhin, tih hi. USSR a keh darh a, Yugoslavia a keh darh a, Czecholovakia a keh darh a, chung chu kum tam tak a la ni lo.

Bangladesh hi 1946 thleng khan East Bengal a ni a, 1947 aṭangin East Pakistan a ni a. 1971 aṭangin Bangladesh a ni. 1945 a UNO a lo din khan, Africa khawmualpui aṭanga Member ni thei chu ram pali - Egypt, Ethiopia, Liberia leh South Africa chauh a ni.

Hnam chanchin leh khawvel chanchin hi a inthlak danglam ṭhin. Arnold Toynbee-a khan A Study of History tih a ziak a, Vol 12 lai a ni. Chutah chuan, ram leh hnam lo dinchhuah san keh tlukchhiat dân chu, mihring taksa ṭhan dan nen a tehkhin a ni. Naupang a lo piang a, a ṭhang lian a, vanglai hun a nei a, a chuai a, a thi a. Chutiang deuh chuan hnam pawh hi a lo dingchhuakin, a ral leh ṭhin. He thlirna hi Biological Approach an ti a, pawmpui lo awm mah se, thui takin a dik.

A chungah pawh kan sawi tawh a. Ram leh hnam dinhmun inthlak danglam ṭhinzia chu.

British ram ropui tak lo tlakchhiat tawh dan pawh kan mitin kan hmu a. An tualchhung politics a buai em em mai a, anmahni tawkah an inham buai ve hle a ni. Ram dang tam tak sawi tur a awm ang.

History hi a che reng a. Hnam chanchin leh kawngzawh a inthlak danglam ṭhin.

Mizo fate hi India, Myanmar leh Bangladesh-ah ka ram tih tur neiin kan awm a. Khawvel hmun hrang hrangah zo hnahthlakte kan vak darh bawk. Arnold Toybee-a tehna ang chuan Hnam bul ṭan tir chauh kan ni. Hnam khat kan nihna hi pawm ila. Engtikah emaw chuan keimahni ke ngeiin kan la dingin, kan hnam ze milin ro kan la inrel sak ang tih hi beisei ila. Chumi chuan kan identity a siam ang. Chu identity chuan kan history lo la awm tur chu a ziak dawn a ni.

Kan history hriat loh luatah leh ngaihtuah loh luatah hian, kan ramah hian mi pakhatin tih theih a tlem hle ni hian ka hre ṭhin a ang khawp mai. Kan ram siam tha tur hian mi pakhatin tih theih a neilo niin kan hria a ni deuh ber awm e. Chutiang a nih lai chuan, khawvela hmalakna ropui ber ber, thiltih leh ngaihtuahna ropui ber ber hi mi mal pakhat thiltih a ni fo. Puithiam naupangtein kohhran siamṭhatna bul a ṭan a, general naupang takin Macedonia ram aṭanga khawvel ramri tawp thleng rawkin lal ram a din a, nula la naupang takin France ram a la kir a. ITALIAN ram fangtu la naupangtein khawvel thar a hmu chhuak a. Thomas Jefferson-a khan, kum 32 chauh a nihin, "Mi zawng zawng hi angkhat leh intluk tlanga siam an ni a" tih kha a phuah a nih kha.

Mi tlemte chauhin, history hawi zawng an thlak danglam thei chauh ang. Mahse, mi tinin kan phak ang tawk kan thawh ṭheuh chuan kan ramah hian danglamna kan thlen thei a ni. Chung mi tinin kan thiltihte chu tunlai chhuante chanchin hi history a nih hunah mawi takin an la ziak ve ang. Tute nge an nih pawh hriat loh sang tam takin Nazi doin an nun an hlan a, an ram chakna leh zalenna an tih belhchhah theih thung a. 2018 kum tawpah pawh hnam hnatlang kan nei a. ECI luhlul leh chapo tak pawh an thu kan zuk tir thei a ni. Kan hnam hi kan ṭan tlan a,ngaihtuahna kan sen phawt chuan hnam ropui tak kan ni thei a ni.

Robert F. Kennedy-a khan a tia lawm, "Mi tu emaw hi thil ṭha duhnaah a din ngheh tlat emaw te, mi dangte hma­sawnna tura tha a thawh te, diklohna a beihlet te hian, mi dang teah beiseina a tifawn chhawng a, chung beiseina tuifawn inhlawm khawm chuan, inrahbehna leh in nawrchepna bang ropui ber ber pawh a ti chhe thei thin a ni," tiin.

Kan ram hi kan hmangaih tak zet a nih chuan, tih theih kan neih ṭheuh mai. History hi mipui pungkhawmin an thlak danglam a, mi tlem a zawng ṭhahnemngaiin an her danglam a, mimal hratkhawkhengin an thlak thleng a, mahni awmhmun ṭheuha theihtawp lo chhuah ṭhinte avangin ram kalsiam a inher danglam a, history in bingbilet kan hmu ṭhin.

General Pericles-an a sawi chu, "Athens hi ropui anga i hmu a nih pawhin, a ropuina te chu mi huaisente hlawh­chhuah a ni tih i hre dawn nia. Mi huaisen mahni tihtur (duty) zir chhuakte chu." Hei hi hnam tina an ropuina chabi a ni a, keini huna hmasawnna kailawn a ni.

Kan Mizo hnam chanchin hi a ngaih­nawm em em a, sawisen a ni lo ang. Kan hnam chanchin kan hre chiang lo a, beiseina kan nei hlei thei lo a, kan ṭha hlei thei lo a ni.

Kum 1770 chho vel aṭanga mingo ho nen kan insi ṭan a. 1890 thleng chu Mingo ho nen buaina nghet kan nei lo. Kan Pi leh Pute khan chhan nei loin, awmze nei loin mingo ho an tibuai ngai lo. Ram ngaw an tih chereu ṭhin avanga inbeihna a ni tlangpui a, an ram chin nia an hriat chu hauh an ti na hle. Vawi tam tak an inbei a. Kum 1900 chho chuan British ho chu an inphun nghet a, Mizo lal British kuta intu lut hnuhnung ber chu 1926 khan a ni. Mingo ho nen an indo ṭhin lai khan, mihring mihrinnaa an tlukpuiah an ngai ṭhin, chu chu Lalburha chanchin aṭang pawhin a lang thei a ni.

British-in India ram pumpui a awp tawh a. Mizote pawh India rama awm zui turin 1947-ah min kalsan a.Hemi hma lawk hian mizo thalaiteah ngaihdan insual tam tak a awm a. Ngaih dan lian tak pakhat chu, Mizote hi tuma hnuaiah kan awm ngai lo a, British hoin min lo awp a ni mai a. Anni pawh an lo chhuak dawn ta a. Keini pawh kan kein kan ding zui ve leh tur a ni tih ngaih dan a lian hle a. Chu chu Kaphleia te aṭanga an chhawm zel pawh a ni ang. India zalen dawn hnaih pawhin, ‘Mizote hi mahni kein kan ding ve tur a ni,’ tia an lo inkoh khawm ve thute pawh kan sawi tawh kha.

He rilru hi hla phuahthiam Rokunga-ah pawh kan hmu nasa hle. He rilru hi mizo ṭhalaite thinlungah a awm reng a. Zirtu tam tak chuan, Rokunga ṭhahnemngaihna khan,mi tam tak chu zalenna sual turin a nawr kal niin an ngai a ni!

Kum 20 zet indona in min tihbuai hnuin inremna ziak a ni a. Hmasang ata Mizote hian thu kan tiam tawh chu kan bawhchhe mai mai ngai lo a, chu chu tun thleng hian a la ding a nih hi. Kan pi leh pute khan sap ho kha, thutiam bawhchhiat ching lehh rinawm loa ngaiin an hmusit hle. Kan hnam chanchinah vawi tam tak Indona kan lo hmachhawn tawh a. Vawi khat mah dawihzep tih kan ni ngai lo.

Ṭhangtharte hi kan nuam ta lutuk a, kan history pawh kan ngaihtuah lo. Kan hriat chhun pawh a dik leh dik loh hriat chian kan tum hek lo. Louis L'Amour-a novel pakhatah The Man called Noon tihah khân, "If you dont know much about the past, You dont have much of a future" tiin a sawi a, chu chu kan hnam tan pawh hian a pawimawh hle reng a ni.