F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

SERKAWN PA PATHUM

Chhimbial Mission hmunpui pawimawh ṭhin, Serkawn pa pathum chanchin i han sawi teh ang.

Lalmama: Duhtak chawlta Brig. Ṭhenphunga Sailo khan, Serkawna an sikul kal lai chanchin a sawi ṭumin, “Asst Headmaster chu Pu Lalmama a ni a. Ani hi engkawng pawhin mi tling a ni. Pu Carter-a, mi thiam, Bristol B.Sc pawhin, ‘Lalmama hi mi thiam a ni’, tia graduate tam tak ai pawha English zirtir tura a thlan ngat a ni,” tiin Lalmama chanchin kha a sawi. 1915-a Middle English a pass bak kha, lehkha a zir zawm lo. Chuti chung chuan, Zosapte khan an duhin, an hmang ṭangkai hle. A hman tlak reng bawk a.

Zaithiam, pa fel leh thil ngaihtuah peih, mi inzir peih em em mai, lehkha chhiar zau tak a ni. Zosapte kaihhruaina hnuaiah an thu awihin a awm a. Zir sang lo mah se mi thiam ropui a tling. 1933 chhoah, ama hoa ‘Serkawn Concert’ an han nei chho zet chu, Mizo Literature hi sang takah a vawrh a. Mizo Literature-a thu leh hla ropui ber ber te zingah hian Serkawn Concert hrin chhuah a tam mai.

Gauhati University pawhin, Mizo Literature Text Book siam kawngah pawh a buaipuitute zingah a dam lai chuan a telh ve ziah nghe nghe a ni. Lehkha ziah lamah kutchhuak engemaw zah a hnutchhiah a, Mizo zinga poetry phuah hmasa pawl a ni. Hla ṭha tak tak a letling a. A lehlinte zingah chuan, “A saw raltiang tlangah kraws hlun tak chu a ding,” tih leh ‘Zan thiang reh lai takin,” tihte hi an lar hle. Mizo Literature tana a hnathawh avang hian, 1956 khan Mizoram sawrkar pawhin, hriatpuina leh ngaihsanna lantir nan Rs 500 a hlan nghe nghe.

Kum 60 pawh a tlin hmain, Kohhran leh khawtlang banpui ni thei, zir sang lo mah se, mi thiam sang, Lalhmingthanga, Lalmama chuan a thlamuanpui em em Mizo­ram chu, kum 1959 kha a lo mutthilh san ta a ni.

Tunlaiah chuan degree hian kan inteh nasa ta khawp a. Thusawi tur, thil buaipui tur, thil ziak tur, thil chhui tur, thil thlang tur leh kawng hrang hranga hmala tur hian, an degree kan en nasa hle. Degree hi a pawimawh khawp mai. Thil pawimawh ber erawh a ni lo.

A taka tawngtute, a taka titute, a taka hmutute hi an pawimawh ber. Thiamna tak tak chu kan mihring mizia leh taimaknaah a innghat thui hle. Degree sang tak nei, thiamna sang lem si lo a awm theih.

India ramah hian degree hian kan intehin kan inthliar nasa lutuk a. ‘A tak khawvel’ tawngtute hi degree nei kher hi an ni lo. Yale University pawhin, International Relations zirtirtu atan chuan, Gen. Stanley McChristal, Joint Special operation Command in the Middle East- a, General in Command hlui chu an ruai daih a ni. Khawvel inlaichinna a taka hmutu, a reltu, indona hmuna hmachhawntu a ni a. Zirlaite tan chuan chu aia hlawkpui tur chu a awm chuang lo a ni.

Mite angin, PhD degree ropui tak pawh kan nei lo a ni thei. MA chu sawi loh, BA pawh pass lo kan ni thei e. Chu’ng chuan, he khawvela kan tui zawng kan tihna min dal tur a ni lo. Kan thlen tur ang kan thlen lohna tura khawlhkham siamtuah pawh hman duh loh tur a ni. Middle School chauh pass Lalmama chu PU, BA, MA te zir tur buatsaihtu atan an hmang daih a ni.

Lalmama aiin keini chuan, engkim inzirna tur kan nei ṭha zawk a, lehkhabu kan nei ṭha zawk a, hman­rua kan nei ṭha tawh zawk a ni. Mi ṭha thei ang ber ni tur hian degree hi pawimawh ve mah se, a kailawn chauh a ni a, mahni hi kan pawimawh ber a ni, engmahin min dal suh se.

C. Saizawna: Serkawn putar duhawm tak mai, kum 70 a inban liam hnu fe pawha, a ṭhatlaia a taimakna leh a thil chhinchhiah peihna avanga mi lehkhathiam sang leh thil zir chik mite leh thil chhuibing mite, thiamna thuk zawk nei tura bei mekte pawhin an pan vang vang ṭhin kha, kum 1993 khan a thi a. A hunlaia a taimakzia leh a thil chhinchhiah peihna lo chhawr ṭhintute erawh chuan, a hlutna an theih nghilh ngai lo.

Lungmawi khuaa Pathian thu awih hmasa chhungkua Rokham­tuala te fapa Saizawna kha, 1914-ah a piang a. 1932-ah Shillong aṭangin Pawl 8 a pass. Lehkha a zir zawm thei ta lo a, Mizoramah lo hawin, hlo a thlo. 1939 aṭangin Serkawn ME School zirtirtu hna a thawk ṭan. 1959 December-a Pu Mama a thihin, a hmun ruak Headmaster atan chuan C. Saizawna hi a ṭhu ta a, 1978 thleng a ṭang ta a ni. 1972 khan zirtirtu tha chawimawina India President hnen aṭangin a dawng.

Lalmama ang bawkin, degree sang nei lo mah se, mi thiam a tling a. Zirlaibu buatsaihtute zingah hun rei tak a tel. Chhim leh Hmar Educational Joint Conference 1950 leh 1959-ah Jt Secretary a ni a. Advisory text book committee-ah 1963-65 chhung a tel. Mizoram Textbook Committee-ah 1974-77 chhung a tel a. Mizoram Board of School Education-ah 1975-79 chhung khan member a ni bawk. Kohhran leh khawtlang rawng­bawlnaah pawh pa chan a chang. Kohhran Upa a ni.

C. Saizawna hlutna ber chu thil a lo chhinchhiah peihna leh a lo taimakna kha a ni. A damlai khan Scholar hoin an rawn ber pakhat a ni. A thil chhinchhiah taimakna kha nasa takin kan hnamin kan chhawr.

Mizote hian a nawlpuiin thil chhinchhiah hi kan taima lo. Kan hunlaia mi ngei, kan tel ve ngeina thuah pawh hian, a nihna tak leh a nih dan, a kum nen te hian kan sawi hlei thei lo. Kan inhnial a ngaih phah fo. Kan hnam chanchin ziahna kawngah pawh, keimahni ngeiin lo chhinchhiah keuh keuh kan peih lo.

YMA-in kum 25 a tlin emaw, Kohhranin kum 25 a tlin emaw, Kohhran Ṭhalai pawlin kum 25 a tlin emaw chauh pawhin, ziakin thil kan lo chhinchhiah ṭhat ṭhin loh avangin kan buai fo. Hla phuah inchuh lah a tam. Hnam dangte hi chu kum 100 tel a liam hnuah pawh, kan inhnial fona angah hian inhnial a ngai lo ṭhin.

Mahni hnam chanchin pawh dik taka ziak hlei thei lo, mahni khawtlang chanchin pawh dik taka ziak hlei thei lo, mahni pu pa te thleng bak thlahtu lam chhui let hlei thei lo hi hnam ropui leh nghet a nih tak tak theih loh. History hriatna atan mai ni lo, kawng hrang hrang atana kan hmasawnna tur hian, thil chhinchhiah taimak a tul.Thil chhinchhiah peih leh taimak hi mi puitling zia a ni hrim hrim bawk.

Mi dangte kutah dah lo ila, kan chheh vela thil thleng leh kan hmuh phak khawvel thil hi taima takin lo chhinchhiah ve keuh keuh ila. Kan rin aiin a la ṭangkai ang. Thla thum liamta maia kan thiltih pawh kha a ṭhen chuan, kan hre leh tawh ṭhin lo. Mihring mihrinnaa hmasawn turte hian, kan diary te vawn ṭhat peih te hi a ṭha viau a ni; taimak zirna a ni hrim hrim a, thluak sawizawina a tling bawk.

Rev. Zathanga: Kum 1970 chho vel khân, Serkawn damdawi Ina damlote, “Ka tih theih tawk,” tia ni tin ṭawngṭai sak ṭhintu putar pakhat, kum 90 mi zet tawh hi a awm ṭhin a. 1976 khân, kum 96 mi niin, Chatuana Chawlhna hmun duhawmah a hawng ta a ni.

A ṭhatlaia Pastor chhuanawm tak a ni ṭhin chung khan, Zathanga khan, “Ka han tlangval a, val naran tih ka ni a; pa ka han ni a, pa naran tih ka ni a; tirhkoh ka han ni a, tirhkoh naran ka ni a; pastor ka han ni a, pastor naran ka ni a; tar ka han ni a, tar naran niin ka tawp ka thleng ta a ni,” a ti tak nain, Zathanga kha mi naran, Pastor naran a ni ngai lo.

1913 chho khân, Pu Buanga’n Mizo ṭawng Dictionary a siamna leh Thuthlung Thar lehlinaah a pui a. 1923 khan Mizo Tawng Thutthlung Thar bu pumpui buaipuiin Kolkata-ah thla ruk a cham a. Phek 684 lai a ni a, Proof reading a bei chhuak vek a ni. Pu Buanga nen heta zu chhuk dun hi an ni. 1924 khân, Thuthlung Thar Bu pum hi kan lo nei thei ta. Assistant Headman leh Company Commander niin Indopui Pakhatna leh Pahnihnaah khan a kal bawk a. 1963 khan 1912-a Theiriat nula nupui atana a neih, Chawngthuami chuan a thih san a. Bible lehlin hnaah theihtawp chhuahin a nupui sunna hun chu a hmang a. 1964 August thlengin Bible lehlin hna a thawk.

Kum 90 zet a nih tawh pawhin, a phak tawka a tih theih sang ber nia a hriat, “Ka tih theih tawk a ni,” ti chungin damlote tana ṭawngṭaiin a tar kun hun pawh chu a la hmang cheu a ni.

Kan kum upat chhoh dân ang zelin, kan finna leh theihna pun leh tlakhniam dân angzelin, mi dangte tâna ṭangkaiin, “Kan tih theih tawk,” tihtur kan nei ṭheuh a ni. Mahni hmasial a, mahni inhmangaih a, sum leh pai leh thil danga hlawk thuai thuai duhna leh tumna hian engmah min thlen lo. Mi dangte tân, Society tân, kan ram leh hnam tân, kan tih theih tawk i ti ang u.