F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

SAM MANEKSHAW

India sipai hotu ropui bera chhal ngam, Gen. Sam Manekshaw kha, Five star General lai a han kai phak a. India sipai hotute zinga Field Marshal hmasa ber a ni. A hnuah Gen. Carriappa kha an pe ve leh. A chanchin hi a ngaihnawm hle. A chanchin ngaihnawmtak tak zinga ṭhenkhatte vawiin chu kan ngaithla dawn a ni.

Sipai huaisen chawimawina Military Cross dawng pha, Indonaa hnehtu anih avanga Field Marshal nihna an pek, Sam Manekshaw kha, India sipai ropui ber a ni hial awm e. Prime Minister hrohrang na, Indira Gandhi pawh, “Sweety” tia ko ngam ngat a ni. Sipai General ropui tak leh mi huaisen a sawi tling a ni a. Mi ho Khawm thiam, a hote Gorkha Regiment ho phei chuan, an ngainat em em mai, “Sam Bahadur” tia an koh hial a ni.

Sabengtungin min kheng a lawm

Indopui pahnihna laiah khan Captain a ni a. Pagoda Hill-a an inkahnaah, LMG in an kap fuh a, a pumah mu sarih lai a lut a. Thi ngei turah an ngai a ni. Amah lo hmutu Major General David Cowan-a chuan, a damchhuah a rin loh avangin, ama Military Cross Ribbon chu Manekshaw kawrawmah a kilh bet a, “Mitthi tawh hnenah Military Cross hlan theih a ni si lo a” a ti. A hnu lamah, Official takin Manekshaw a Medal dawn hi an puang leh a ni.

Indona silaimu sur karah hian, a orderly Sher Singh-a chuan, a nunna thapin, a pu chu hmun him lamah a hruai a. Australian Medical Team ho bulah ke ngata puin a hruai thleng a. Thi ngei tura ngaih Capt. Sam Manekshaw chu a dam chhuak ta a ni.

Australian Surgeon hnena Singh-a hian a pu ava hruai thlen tirh hian, a lo enkawl duh lo a. A na lutuk a, a thi tho dawn, buai lo law law ang a lo ti deuh a. Sam Manekshaw Oderly Ser Singh-a hian, Doctor chu a pu enkawl turin a ti lui a, a enkawl ta chauh a ni. Thichhawnga a let reng chu a lo harh leh hnu chuan, “Engtia chutiang chu tawk thei nge?” tih doctor chuan a zawh chuan, Manekshaw chhanna chu, “Sabengtungin min kheng a lawm” tih a ni. Doctor nuih chu a za khawp mai a. A zai ta a, a taksa aṭangin silaimu pasarih a la chuak a. Thla tam a ral hmain, sipai ho zingah Manekshaw hi a awm leh ta nghe nghe a ni.

Eng teh vakah kan ngai lo

Sipai officer an nih ṭan tirh, Lieutenant an nih laiin, an Battallion CO hmaah an va inlan ṭhin a. Ani chuan, a confidential report a lo hmuh tir ṭhin a. Chu reportah chuan an hming an sign ve a ngai ṭhin a ni.Ṭum khat an va inlan leh chuan, an CO chuan, “He officer, nilo, he tlangval hi engtikah emaw chuan officer ni tlak reng a la nih mahna” tiin a lo ziak a. Manekshaw-a hnunga rawn chhuak chu, Khaled-a a ni a, Pakistan indan hnuin, Governor te, Foreign Minister te a ni zui ta nghe nghe a. Manekshaw chuan, “Khaled, entin nge a ziah che?” tia a lo zawh chuan, “He officer hian, a mawhphurhna ngaihthah a ching” tiin a ziak, Khaleda chuan a ti a. Manekshaw chuan, “A ṭha lo hle mai a” a tih chuan, Khaled-a chuan, “Nikum te chuan, ‘mawhphurhna a nei tih a inhre lo hrim hrim’tiin a sin a ziah” a lo ti liam ve mai bawk a.

Hemi chungchung hi Defence Services Staff College, Wellington-a thu a sawi ṭumin Manekshaw chuan, a sawi chhuak a. “Keini hunlaiah chuan, khatianga min lo ziah chhiat kha engah mah kan ngai lo a ni. Tunlai hunah chuan, CO-in mawhphurhna ngaihthah mi tiin ziak sela chu, a ziah officer khan, President hnenah zualkoin, amah aiin mawhphurhna ka ngaihsak zawk a ti duh ang,”tiin a sawi.

Chu chu tunlai a mite nena an danglamna a ni tih a sawi a, ama ṭawngkam ngei hi han dahchhuak ila, “We simply did not give a cuss”

Sam Manekshaw leh Indira Gandhi

Bangladesh indan hma khan, Pakistan chuan, East Pakistan-ah lal a hrawt vak mai a. India ramah raltlan tam tak an lo lut ta a. Chu chu India ram tan chuan, manganthlak tak a ni. 1971 khan, chumi avang chuan Prime Minister Indira Gandhi chuan, Cabinet Meeting a ko ta a ni. Foreign Minister, Sardar Swaran Singh, Defence Minister, Jagjivan Ram, Agriculture Minister, Mr. Fakhruddin Ali Ahmed, leh Finance Minister, Yashwant Rao te bakah, Commander-in- Chief General Sam Manekshaw chu hrilh a nih angin cabinet-ah chuan a tel ve bawk a.

General Sam hian a tia lawm, Field Marshal nihna leh, ban nihna inkar chu zimte a ni a ti. Prime Minister-in thinrim zetin, West Bengal, Assam leh Tripura CM lehkhathawn a chhiar a. Chu an lehkhathawnah chuan, raltlan an tam lutuk avanga tihngaihna an hriat loh thu an rawn ziak a. General Sam-a lamah chuan Prime Minister chu a hawi a, “Engemaw ti turin ka duh che a ni” a ti ta a. General chuan, “Eng nge ti tura min duh?’

“East Pakistan luhchilh rawh”

“Chumi nghawng chu

indona a ni tih i hria em?”

“Indona pawh nise,

a pawi ka ti lo e”

General Sam-a chuan, “Prime Minister, Bible i chhiar ngai em?” a ti ta khawl a. Foreign Minister Swaran Singh-a chuan, “Bible nen kan boruak hi engnge a inzawmna awm?” a lo ti a. Sam Chuan, “ Bible bu hmasa ber, Bung hmasa ber, Para Hmasa ber, sentence hmasa berah khan, Pathian chuan, ‘Eng lo awm rawh se’ a ti a, eng a lo awm. Nang pawhin, ‘Indona a ni mai’ i tih chuan, Indona kan hmachhawn ang? Han ngaihtuah teh u, Indo turin in inpeih em? Hei hi ka hrilh ang che u, April ni 28 hian, Himalayan Tlang kal khan te a inhawng leh tawh ang. China hoin, indo an rawn puan vaih chuah, hmun hnihah indona ka hmachhawn dawn a ni” a ti a.

Swaran Singh-a zawk chuan, “China chuan, thutawp an siam ang em?” a ti a, General chuan, “Foreign Minister i ni a lawm. Min han hrilh teh” a tih zawh chuan, PM lam chu a hawi leh a, “Prime Minister, nikum khan West Bengal-ah inthlan i duh a, kan inthlang a. Communists ho chak lo se i duh avangin, khaw tin leh kawtthler tinah sipai ka duty tir a. Tun thlengin an la awm a. Anmahni awmna hmun pangngaia awm a, indo inpeih tur chuan, thla hnih tal hun ka mamawh. Assam-a awm mek ka nei a. Andra-ah division-a awm mek an awm a. Jhanshi-Babhina hmunah Armoured Division an awm mek bawk. An awmna tur hmun dik taka awm tur chuan, thla khat tal hun ka mamawh bawk. Kawng awm apiangah ,rel,truck, Wagon an chetsawn nan ka mamawh bawk. Punjab, Haryana leh UP-ah buh kan seng mek a, chung buh seng te chu in phur sawn theih hauh lo ang”

General chu Agriculture Minister lamah a hawi a, “ Ṭam tla vaih se, nangmah a nia an dem dawn che, kei ni loin, ” tih a sawi zawh chuan, “Ka armoured division chuan Tank hman tlak sawm pathum chiah a nei,” a tih zawm a. FM chuan, “Engatinge 13 chauh?” a lo ti a. Ani chuan, “Finance Minister i ni a, Kumkhat leh a chanve kal ta aṭang khan Pawisa kan dil ṭhin che a. Pawisa a awm lo i ti zel a nih kha,” a ti a. PM hnenah chuan, “Prime Minister, East Pakistan a lut tura ka in peih meuh chuan, Monsoon a inṭan tawh ang. Ruah a sur hian, a sur satliah lo, A buakin a bua. Lui te chu tuifinriat ang mai an lo ni a. Luikam lehlama i awmin, lehlam i hmu pha lo ang. Motor kawngpui chiah ka hmang thei dawn a. Airforce-in min pui thei dawn lo. East Pakistan lut tura min duh chuan, za a za chak lohna ka tiam a che,” a ti ta a. “Sawrkar chu i ni a. Thupek chu min pe dawn em?” General chuan a ti khawl a.

General Sam-a hian a tia lawm, “Chutiang em ema hmeichhe thinrim chu ka la hmu ngai lo, ka nupuiah ngei pawh. A hmai a sen vek mai. ‘Cabinet dar 4-ah kan inhmu leh ang, chhuak rawh u’ a ti ta a. Cabinet minister ho an chhuak ta sap a, a chhuak hnuhnung ber tur ka ni a, ka chhuah fel ve hma chuan, ‘Chief, ṭhufual lawk the’ a ti a. ‘Prime Minister, i ka i an hmain, rilru emaw taksa hrisel lohna chhuanlama banna thehlut turin min duh em? A engzawkin nge?’ ka tih chuan, ‘Ni lo, Sam. Ṭhu teh. I sawi zawng zawng kha thu dik a ni em?’ a ti a. ‘Ni e, thu dik hrilh che hi ka hna a ni. Ka hna chu Indo leh chak a ni a, chak loh ka hna a ni lo’ ka ti a. ‘A ṭha e, Sam, ka duh i hria e. Engtikah nge i in peih ang?” a ti ta a, kei chuan, ‘Ka sawi thei lo. Ka kutah dah vek la. Ka duh ang thlapa ka kalpui chuan, hnehna pumhlum ka tiam a che,’ ka ti a,” tiin.

Prime Minister chuan, General Sam-a kutah East Pakistan luh chilh hnachu a dah a. 1971 Indonaah India a chak a, Bangladesh ram a lo piang ta a ni. 1962 Indona thlen dawn khan, Nehru-a thu chu Comman­der-In-Chief-in a hnial ngam loh avangin India a mualpho a ni. Sam Manekshaw-a hi ni zawk sela, khati lo deuh khan an tawp mai thei a ni.

Engnge kan zir ang?

Sawi tur a tam mai. Sam Manek­shaw-a chanchin hi a ngaihnawm a, zir tur tam tak a awm. Mi dang chungah a ṭha a. A tuang a chhah a, thil pal zam hun a hria a, a tu amah a tlawn lo a, a tih tur leh sawi tur a hria a, sawina hun dik nia a hriatah a sawi mai a. Thutlukna siamtu turte erawh chuan, an duh angin thutlukna an siam mai ang tih a hria a. A dinhmunin a phut ang thil erawh chu, mi lawm zawng a ni angem tih ngaihtuah lem loin a sawi ngam bawk a ni. Hotu ṭha a tling a, a rintlak bawk a ni. A lem lo.