Guest writer
F. Vanlalrochana
HLAAH INREMNA (Harmony in verse)
Sap hoin, music tia an sawi mai, rimawi kan han tih hi a fiah em em mai a. Chu rimawi chu, ri(sound)-ah te, hla, a thluk nei leh nei lo- chhiar, chham, hril chi-ah te hian a awm vek mai. ‘Rimawi ti ri mawitu’ ber chu, ‘harmony’ kan tih hi a ni a. Rimawi han tum rik leh han zai a, ri inchawih mawi leh rual tak, part hrang hrang filawr bik awm lo a, an rik mawi mam nalh em emna hi harmony chu a ni. Eagles band te hi an zai leh an music hrim hrim hi, an harmony a ṭha em em mai, an aia ṭha hi a awm bik lo ang. Southern Gospel group The Booth Brothers te pawh hi harmony an nei ṭha em em mai. Hetiang harmony hi poetry-ah a awm ve bawk a, chu chu kan sawi tum a ni lo. Poetry-ah hian hian, Poetic Harmony tih hi a awm leh bawk a. Hei hi sawi a chakawm a, kan mamawh tak nite pawhin a lang a. Mahse, hei pawh kan sawi tur a ni lo.
Kan sawi tak, hlaa rimawi kan hmuhah chuan, nun hi a chawl ṭhin a. Mi pakhatin, thil dang nen inremna a lo nei a. Hah a dam a, khawvel lungkham buaina lak ata min la hrang ṭhin. Inrem lote min inrem tir a, buaina leh harsatna lak ata min la kiangin, inpumkhatna te min thlen ṭhin. Chu lam chu kan sawi tur a ni.
‘Poetry-in harmony a thlen’ chungchang hi kan sawi dawn a. Harmony awmzia hi music technique lam ni lo, Mihring nun kaihnnawiha kan sawi dawn chuan, inrem taka awm, inhne rem, inpumkhat tihna te pawh a ni thei ang a. Kawng thumin, poetry vanga harmony lo awm dan chu a khaikhawm theih awm e:-
1. Poetry-ah hian, hla phuahtuin khawvel leh ama thlarau nen inremin a awm a. Muanna a hmu ṭhin.
2. Poetry-ah hian ngaithlatu, chhiartuin, khawvel leh ama thlarau nen bakah, mi dangte nen pawh, inremin, inpumkhatna a nei.
3. Poetry avangin hian, chi leh chi, hnam leh hnam inremna a awm a, impumkhatna a thleng.
Nobel Prize in Literature te pawh an pek hial, Bob Dylan-a hi, Jimmy Carter-an a campaign naah zai turin a sawm a. A lo hnar a. A hnarna tawngkam chu, “Kei leh ka thiante tana ka hlate hi phuah ka ni, chutianga zaina atana phuah ka ni lo,” a ti. Bob Dylan-a hi, a hla phuahah te chuan a hahchawl a. Chung a hlateah chuan, a ṭhiante nen an chawl bawk tihna a nih chu. Mihring chuan, a thinlung indona ramah chuan, chawlhna zawngin ‘Hla’ a bel a. Hla hmangin a nun bun ruakin, a inpaih thawl a. A nun a lo chauh changin chung hlaah te chuan a kir leh ṭhin a ni.
American Politician ropui, Robert F. Kennedy khan a ngaisang khawp a, poetry hi. A u John F. Kennedy-a a thih a, a lusun khawhar hnemtu ber pawh kha Poetry a ni, a chhiar ṭhin. Greek poetry bu khat chu, a u nupui Jackie Kennedy pawh kha a pe ve nghe nghe. 1968 US President thlan dawn hnaih khan, President nih tumin a bei a. Civil Rights leader Martin Luther King-a kha kah hlum a han nih khan, Indianapolis khuaa mipui pungkhawm hmaah, Dr. King-a thih thu puangin, hmasang Greek Poet pakhat Aeschylus-a poem-
Even in our sleep,
pain which cannot forget
falls drop by drop upon the heart,
until, in our own despair,
against our will,
comes wisdom
through the awful grace of God.
tih kha a chham chhuak a ni. Khami zan khan a thusawina khua Indianapolis-ah chuan buaina a chhuak lo a. Hmun dangah chuan buaina a chhuak niin an sawi. Mi hang leh mi ngo inkarah inpumkhatna a thleng a. Chu chu, poetry chham pah a, thu a sawina avang a ni. Heta a zual ko thu hi chipchiarin Thingserh (2020) bu-ah khan ka ziak a ni.
Hla hi, a phuahtu inpuan chhuahna a ni a. Chu an inpuan chhuahnaah chuan, an rilru tawt lutuk te a ti thawl a. Mi rilru tawt lutukin an lo chhiarin an rilru a thawl phah bawk a. Music a ni emaw, Poetry a ni emaw, therapy a tling. Lal Saula’n a tihbuai reng mai, lei do nei reng, a fate nena buai, Davida kha Pathianin a hruai ṭhin a. Chumi a puan chhuahnan hla a hmang a. ‘Ka nunna hi mi siamṭhat ṭhin a, Chawlhna Tuikamah te mi hruai ṭhin,’ a ti a nih kha! Alexander Ropuia khan, khawvel ram hrang hneh a, awp a tuma a kal kualnaah khan, Homer-a Poetry kha a keng ṭhin a, a lukham hnuaiah a dah zel mai a ni. Indo mi, nun chawl lo khan, hla chu nun chawlh hahdamna atan a hmang ṭhin a ni. Hla chuan, nun a hruai a ni. Homer-a poetry te kha, Greek sipaite fuih phurtu a ni a, ral beihna hmunah leh mahni in hlata hla taka an kalnaah pawh phuar khawmtu a ni a, an inremna leh inpumkhatna siamtu a ni.
S. Africa ramah mi hang leh mi ngo inthliarna a nasa em em a. Apartheid Policy hmangin, a tlem zawk daih mi ngo ho khan, an let fea tam Mi hang ho kha an awp bet a. Chung hunlaia Mi hangte tana beitu ropui tak chu, Nelson Mandela a ni. Tan Inah Kum 27 an khung. A rei vang vang hle a ni. Khang tanin hrehawm tuar chhuah tir thei tu chu Poetry a ni a, WE HENLEY-a hla Invictus kha ni tin chhamin, kum hrehawm kum 27 kha a tuar chhuak a ni. Apartheid Policy ṭhiatin, S. Africa President a han ni a, an hnam pahnih, inrem lote suihzawm leh an ram tih damna hna a thawk ta a ni. Invictus poem hi Mafaa khan, June ni 11, 2001 khan, Dawl kai lo tiin Mizo ṭawngin a lo dah chhuak a, kan zep tel ang e:
Harsatna zan thim pik karah,
Lungngaihna chhûmpui
tuam vêl karah hian,
Chantâwka khuarelah
ka lung a awi e,
Dawl kai ngai lo thinlung
ka neih vangin.
Dinhmun tihbaiawm takah
ding mah ila,
Ka vui lo va, ka tap ngai hek lo.
Ka tâwnah vanpui lo chim mah se
Tlâwmin ka lû ka kaikun ngai lo.
He thinurna leh
mittui piah ramah hian
Hriat loh hmabâk thimin
min hmuak
Kumpui sûl puan ang thar zel hi
Zâm leh hlau lovin
ka hmuak ṭhin.
Luhkâ chu engtia zîm pawh niin,
Thiam loh changin dem
kai mah ila,
Ka nunkhua khalhtu chu ka ni a,
Ka thinlung lal ber chu keimah hi.
A chhama chham chi mai ni lo, a saka sak chi pawh a ni vek, hringnun chawlhna a tling. Lal Davida bawk kha, ramhuaiin a tihbuai Lal Saula tan a zai a, Lal Saula rilru kha a chawl hahdam thei a nih kha. Hla tam tak chanchin hi han chhui ila. A phuahtute bik hulna leh an inhumhimna, an refuge a ni a. ‘Tahchuan, an thla a muang ṭhin a. Keini chhhiartu, ngaithlatuten lungmuanna kan lo chang ve ṭhin a ni. Mi dangte nen inremin min siam a, khawtlang a ti pumkhat a. Kan thlarau leh kan taksa hmun khatah a suih fin a ni. Hla-in finna min pek te, muanna min pek te, hahdamna min pek te hi a man pek dawn a ralah chuan, a to fing fing khawp ang. Mana lei rual a ni lo.
Berampute khan, Lal Isua pian thu hrilh an nih khan, van zaipawlin hla hmangin an rawn chhilh a. Chutah chuan, rem lenna thu an rawn puang a nih kha. Remna leh hla hi a inhmeh bik a ni. Kan thinlung no a luh chilh pha a. Lei leh van inpumkhatna siamtu leh puangtu leh puannana an hman pakhat chu hla a ni tihna a nih chu.
Capt. LZ Sailo-a hla, ‘Insuihkhawm leh zai i rel ang u,’ tihin, Mizo hnam hrang hrangte inpumkhatna leh inremna leh insuihkhawmna kawnga nghawng a neih dan hi a zir a, zir tham a ni awm e. Chutiang bawkin, Ṭiau lui chhak leh thlanga Zofate inkar siam ṭhatna kawng sialtu, inremna thlentu hma hruai chu, T. Zorampela hla, “Chhaktiang kawlrawnah leng mah ila,” tih hi a ni. Sawi zau tur tam tak a awm a, M. Phil topic tham a niin ka hria.
Bankim Chandra Chatterjee-a Poem, ‘Vande Mataram’-in India zalenna sualtu, India hnamte inpumkhatna a thlen dante leh a tihphur dante hi a ngaihnawm. Indian National Movement-a poetry nghawng nei thuk ber a tling hial mai thei. British ho khan, Vantlang hriata hemi poetry chham (recite) te pawh hi an khap hial a ni. He poetry hi, Ananda Math Novel aṭanga lak chhuak a ni a. ‘Ode to Motherland’ tiin a sawi theih ang. Rabindranath Tagore-a khan, 1896 khan, Vande Mataram hi a thluk a siam a, mipui hriata sa chhuak hmasa bertu a ni ta bawk. “Ka nu, ka fak a che, I chhunga luai luangdam diai te,huan mawi tak tak te” tih vel a ni,a hla thu hi.
Rokunga a sawi loh theih loh a. Mizo Poetry Society pawh Rokunga birthday hisap rana din a ni a. Upa Rokunga hlate khan, Mizo khawtlang a phuar khawm a. A hunlai kha kohhran a fir em em lai a ni a, Love song sak a rem em em lo a, kaihlek hla te an siam a. A bikin ṭhalaite khan chep hlein an in hre ṭhin. Khatih hun lai khan, kohhran huat theih hauh loin ram ngaih hla kan tih ang te a rawn phuah a, ṭhalaite tuihalna nasa takin a chhawk a. Kohhran lak ata an hla lutuk tur a veng a, khawtlang a inrem tir a, nu leh pa leh an fate a suihzawm a. YMA lo ding chho nen, Mizo hnam inpumkhatna a siam a. Mizo khawtlang a ṭhui khawm mawi em em a. Harmony in verse kan sawi hian, Rokunga leh a hlaten Mizo hnam leh khawtlang a nghawng dan hi kan sawi hmaih thiang lo a ni.
Hlaah hian, mihring leh van a inzawm a, mihring leh lei an inrem a, mihring leh mihring an inngeih a, mihringah amah leh amah a inrem a, chutiang dinhmun a thlen chuan, a nun buai, tlan, tlu leh kham leh suar a tluk leh tlak fawma a damchhung ni chhiar ṭhin khan, chawlhna a hmu ṭhin a, muanna a chhar ṭhin a ni. Inrem loten, inremna an nei ṭhin a, inpumkhat lote an lo inpum khat ṭhin a ni.