Guest writer
F. Vanlalrochana
TUIA AN HMING AN ZIAH CHU
English Literature chanchinah hian, mi pahnih nun kawng zawh chu, ngaihnawm, lungchhiat leh lungtileng tih ka nei a. He khawvelah hian rei lote dam mahse, an thu leh hla erawh a nung reng dawn a ni.
John Keats-a chanchin te hi a lungchhiatthlak lungrun a. A damchhung nite kha hrehawm leh inthlahrung reng rengin a hmang a. RL Stevenson-a chanchin te hian ka ngaihtuahna a luah fo. A hun hnuhung hmanna hmunte chu engtikah emaw chuan ka la hmu ve mawlh ang mawle, ka ti ṭhin. An pahnih khan, an dam chhung nite hrisel lo reng rengin an hmang a. John Keats-a kha TB-in a sawp hrep a, a tha chaknain a tlin lo thuai a.
Stevenson-a pawh hmun hrisel zawk zawngin, kum 40 a nih kumin, Western Samoa-ah a vak lut a, kum 4 dang bak a dam chhunzawm ta chuang lo a ni.
English poet, John Keats-a kha February ni 23, 1821 khan Romeah a thi a, a thih khan kum 25 mi chauh a ni. Rome khuaa Protestant thlanmualah an phum zui ta a ni. A thih hnuah hian, PB Shelley-an amah sunna atan Adonais tih hlahril kha a phuah.
1823 khan a lung an phun a, ama thuchah angin a thlanlungah chuan heti hian an ziak a
“ is grave contains all that was
mortal, of a young English poet, who,
on his death bed, in the bitterness of
his heart, at the malicious power of
his enemies, desired these words to
be engraven on his tomb stone
“HERE LIES ONE WHOSE NAME WAS WRIT IN WATER.”’
Hemi thanlung thuziaktu Charles Armitage Brown leh Joseph Severn te chuan, a hnu lamah an inchhir thu an sawi a ni. A dam chhung rei loh turzia kha a hre tawh a. Joseph Severn-a hnena 'Whose name us writ on water' tih a thlan lunga ziak tura a ngen khan, a thi ṭep tawh. 'Whose name is writ on water' tih hi Beaumont leh Fletcher-a te play, 'Philaster' tih a chhiar aṭanga he thu hi duh zui ta hle a nih hmel. Philaster Lemchan thawnthu hi kum 1611-a mi daih tawh a ni nghe nghe.
Mihring nun hi rei lote lo lang, ral leh mai tur a ni a. Bible-in 'A ral thuai a, keini pawh kan thlawk bo ṭhin a ni' a tih kha a chiang viau a ni. Damchhung ni rei lotea mihring lo lang ve zawk a nihzia kha John Keats-a khan a chiang hle. John Keats-a kha TB vang khan a na hle tawh a, ama nun leh a damchhung hun a han ngaihtuah a, tuia hming kan ziak a, a reh leh thuai ang hian, Keats-a khan a dam chhung rei lohzia kha a hmu fiah em em a ni.
Keats-a khan a thlanlungah a hming leh a thih ni tak ngial pawh ziak lang miah lo se a duh a, khi mi thu chauh khi ziak se a duh a ni. A 'young english poet' tih chauhin an ziak ta bawk reng a - a duh ang ngeiin a hming an ziak ta miah lo a ni.
‘Tuia a hming an ziah,’ tih thu Keats-an a ngaih pawimawh riauna chhan chu, hmingthanna te, mihring te leia kan cham chhung te hi a rei lo em em a ni, tih a tar lan tumna a ni awm e. Bible-in,
"In nunna chu engnge ni?
Chhum rei lo te lo lang a,ral leh ta
mai ṭhin ang hi in ni si a," (Jakoba
4:14) a tih kha, a hmu fi ah hle a ni.
Amah kha mi in ngaitlawm a ni a, a kutchhuak te pawh kha a ngai ropui tlur lo. A lehkhathawn pakhatah pawh, "If i should die, i have left no immortal works behind me" a tia lawm. Hun (time) hi critic ṭha ber a ni a. Amahin khitiang khian, thi ta ila, sulhnu kumhlun tur hnut chhiah ka nei si lo, ti mah se, hun fi ahna pal tlang thlap a kut chhuak te avangin a chanchin kan la sawi ta zel a nih hi. A lehkhathawnah hian a ziah chhunzawm zel a. 'Ka ṭhiante pawhin min chhuanna tham tur hriatrengna ka hnutchhiah hman lo a. Amaherawhchu, thil engkimah mawina ka zawn a, ka ngaih hlut ṭhin avangin, ka damchhung nite hi rei hret se chu, hriatreng hlawhna tlak sulhnu ka hnut chhiah ang' a ti. Chuvang chuan, whose name is writ on water a tihna chhan hi dam chhung ni tawizia a sawina a ni. Kaphleia ang khan, hnahthel ro anga sulhnu hlu hnutchhiah loa tlabo mai turah a inngai a ni.
Kaphleia vekin, “Kan dam rei leh rei lohte hi kum te, thla te hi a hril ber lo, kan thu leh kan thil tih hian a hril ber zawk a ni,” a lo tih kha John Keats-a chung thuah pawh a dik chiah a, John Keats-an a dam rei loh avanga hriatreng hlawh lo tura a inngai chu a ingai sual ve hle a ni. John Keats-a vek hian, “Ka thih hnuah chuan English poet zingah min la chhiar tel ve chuan ka ring,” tia a sawi chu, Matthew Arnold-a khan, “A ni chiang lawm; Shakespeare-a kiangah a ding e,” tiin Essays in Criticism-ah khan a ziak a nih kha.
Scottish thuziak thiam, hla phuah thiam, rimawi tum thiam, khualzinna chanchin ziak ṭhin, thawnthu phuahthiam em em mai, RL Stevenson-a pawh kha he khawvelah hian kum 44 chauh a dam a, Keats-a ai chuan dam rei deuh zawk mah se, leia mikhual chan a chang chhung hi a rei bik lo hle.
GK Chesterton-a khan, "A pen hmawrah hian thumal a hmanna tur hun leh hmun dik taka hman zel tur hi a awm sa a ni" tiin a sawi nghe nghe. A thuziah thiamzia chu Chesterton-a hian a sawi fi ah hle a ni.
Edinburgh, Scotland-ah a piang a, thu leh hla lamah nasa takin a inhmang a. A thawnthu ziakte zingah chuan, Treasure Island leh Jekyll and Mr Hyde te hi Mizotena kan lo hmel hriat ve a ni awm e. Kidnapped tih pawh kha a hria kan awm ang. Kidnapped hi, Synod Publication Board khan lehlin an ti chhuak a. Balfour-a ruk bo thu tiin a bu hming an dahin ka hria. Charles Stuart-an England lallukhum neih let leh a tumlai boruak, Austrian War of succession laia Jacobite ho helna vel behchhana a ziah a ni.
Kan naupan laiin, Ruantlangah K'u Luaii kan ti mai a, chu mite ina kan chhiar chu a ni. Ruantlang Dawr kawnah, mualveng lam kawngah an in a awm. Dr. Jekyll and Mr. Hyde hi chu Bilkhawthlirah, Upa Lalnunmawia te inah ka chhiar chhuak. JF Laldailova lehlin ni tain ka hria.
RL Stevenson-a hi khawvel hmun hrang hrangah a zin a. Ram zau tak mai a fang a. A zin zauna hian a kut chhuakte hi a ti ngaihnawm zual ve bawkin ka hria. Mizo fate pawh hi, khawvel tukverhah dak zau zel ila, ram hmu zau zawnga hun hman thiam te hi tum zel ila, kawng tam takah hma kan sawn awm e. Kan ngaihtuahna leh kan tei velna te hian kan khaw kawtchhuah pel sela, kan thu leh hlate pawh a ngaihnawm leh zual ngei ang.
Samoa thliarkarah a in beng bel zui a. Samoan ho hian, anmahni ṭawngin 'Tusitala’ tiin an sawi a. Chu chu, awnthu Sawitupa tihna a ni. A titi vawrh vel an ngaithla ve hle niin a lang. An ngaina hle ang tih pawh a hriat theih a ni. Samoa liarkarah stroke vangin December ni 3, 1894 khan a thi a, he thliarkarah hian, phum a ni zui bawk a. An phumna hmun hi Mount Vea a ni a, a thlan lungah hian a hla pakhat, requiem tih hla thu chu ama duh ang ngeiin an ziak a. Mizo ṭawngin hetiang deuh hi a ni:-
Thang van zau chung
siar eng hnuaiah hian
Ka thlan tur laiin min zalh ula
Damlaini hlim takin ka hmang a,
thihna pawh lawm takin
ka pawm ang
Thurochhiah nen ka liam ta'nge.
Hei hi ka thlan lungah
in lo ziak ang a,
Lawng mi kha a hawng ta a,
Sapeltu ni ṭhin khan
a in a thleng ta,
A duhthlanna hmun ngeiah
a sakruang zalh a ni.
John Keats-a leh Robert Louis Stevenson-a te hi tuia hming ziah ang maiin, an dam lai nite tla hma mah sela, an thu leh hlate avangin, an dam reng ta thung a ni.
Here he lies where
he longed to be
Home is the sailor home
from the sea
And the hunter home
from the hill.