Guest writer
F. Vanlalrochana
REV. DR. CL HMINGA NEN NI KHAT
Lungleia hna thawka ka awm lai a ni a, ni 12.03.2019 zingah u Ramte-a (Lalrammawia Ngente) nen kan inbia a, Lungleia a lo phei thu leh Lunglei Govt College Programme-a a lo kal thu a sawi a, ka zu ṭawiawm ang che ka ti a. Ka zu kal ve a, Rev.Dr. CL Hminga a lo awm ve bawk a. Lunglei Gov’t College-a Literature Club ten award hrang hrang an siam zinga pakhat Rev.Dr. CL Hminga Award dawngtu atan u Ramtea chu an lo thlang ve hi a lo ni a. Programme-a zawh chuan, Pu Hminga chu keima’n ka han thlah ang che ka ti a, motor-ah a hma seat-ah ka ṭhut tir a.
Motor-a kan chuan lai chuan, 1955-a a thil tih te, a pa Pastor Thanzinga’n Tirhkoh examnaa a mark hmuh zatte leh a pu Nova vel ka sawi chhuak zauh a, titi pui tlakah min ngai a ni teh chek ang chu, hmanlaia an chanchin, a pu-in a thihsan hma dan aṭangin min hrilh a, a ngaihnawm teh e! Hun remchangah ka la han kawm anga, ti rilru sa ka ni a, kan intawng rem chang thei chu ka lawm hle. A thil mi hrilh ṭhenkhatte chu kan han ziak chhuak ang a, ni danga kim chang zawka la ziah atan!
Pastor Thanzinga hi a fate pahnih CL Rema leh CL Hminga hi pastor an ni zui a. CL Rema chu missionary a ni thung a. CL Hminga chu chhim lam kohhran banpui tih ngam khawp a ni zui a. A fate pahnih bakah hian a in chhunga a enkawl, Lama leh Lalzarzova te chu Pastor an ni zui a. A in chhung aṭangin pastor pali a chhuah tihna a nih chu. A fapa te zinga pakhat CL Ruala chu MP te hial a han ni bawk.
1956-a IAS a zawm C Lalrema kha 1955-56 khan Central KTP committee member a ni a. KTP General Conference hmasa ber 1954-a neihah khan Inrinni zanah thupui a sawi a. A thupui chu, "The End of Salvation-Saved to serve" tih a ni. Assam State a chanvo pawimawh tak tak a chelh laiin, 1967 khan India sawrkarin hmar chhaka missionary zawng zawng te hnawhchhuah tur thu a puan avangin, Baptist General Assembly chuan anmahni pui turin vawi tam tak a sawm a. Chu chu Pathian kohnaa ngaiin, January 1969 khan IAS hna chu bansanin Missionary-ah a kal ta a ni. IAS chu kum 13 a thawk hman tihna a nih chu. IAS hna a thawh lai pawhin, Mizo Zaipawl Kerala-a zinah khan conductor tura a thlan a ni a, Mission Veng Biak ina thlah an nih zan pawh khan zaipawl hi a la hruai a, hna lam avanga kal leh theih tak loh avangin Tv. Lal Rinmawia (Tuna Khatlaa awm ta, Rev. Lal Rinmawia) khan a hruai ta zawk a ni. Missionary a luh hnu hian India ram leh khawvel pum huap rawngbawlna chanvo pawimawh tak tak chelhin ropui takin Lalpan a chawisang ta zel a ni. Tunah chuan Van Ropuina sinin a chawl hah dam ta.
Hetianga a fate leh a inchhunga a mi enkawlte chhuanawm taka chhuah theitu Thanzinga kha Chhangte hnam a ni a. A pa chu Nova a ni a, a nu chu Zachhinglali Hauhnar a ni. 1889 a piang a ni a, Kohhran Upa leh Tirhkoh te a nih zak zak hnuin 1927 khan Pastor atan nemngheh a ni a, nemngheh a nih dawn tum hian an exam naah full mark 600-ah mark 473 a hmu a ni.
A hranpaa lehkha zirna a nei lo a, Sunday School-a ziak leh chhiar inzir thiam a, pastor tura nemngheh tlak khawpa inzir chho a ni a, lehkhabu a chhiar nasa a, Mizo ṭawng lehkhabu a ban phak tawh phawt chu a leiin, a chhiar vek zel a, engtik lai mahin sitawmin a awm ngai lo.
Pa mak ve tak a ni a. Ṭum khat chu nu pakhat hian ka pum a na a ti a, a tal tal a. Nuthlawi fa chhawm neia pasal nei leh a ni a. A pasal silai chu ama fa bik tana dah a nih loh chuan a pum a na zel dawn a ni tih a sawi a. Pastor Thanzinga chu an han rawn a, engtia tih tur nge ni an ti a, ani chuan a pum nat thu a sawi leh vel leh in vaw hrep dawn nia a lo ti mai si a. A pum na a han tih chhuah leh chuan, an vaw hrep mai a. Chu nu chuan, a pum na a sawi leh ta ngai miah lo a ni awm e.
Hmun kil khawr ber bera awm ṭhin, ṭawngṭai ngaina mi, sikul kal miah loa Sunday School aṭanga ziak leh chhiar zir chawp chunga pastor ni thei, a inchhung khura a naupang enkawl (a fate leh mi dang) zing aṭanga pastor pali chhuah thei, IAS leh India ram rorelna sang bera ṭhu pha pawh a fate zinga awm tir thei pastor chhuanawm tak leh inngaitlawm tak, "Rawngbawl tih tlak pawh ka ni lo e," ti hialtu Thanzinga khan, April ni 14, 1964 khan Serkawn aṭangin vanram a pan a. A tukah serkawn Biak Inah vui a niin, zohnuai thlanmualah phum a ni.
Rev. CL Hminga titi lamah han let leh ta ila. Pawl hniam lamah a u nen Scholarship-an hmu pha a, sikul an kai thei hram hram a. Mission lamin chher chhoh an duh avangin an chawm chho zui ta a. Kun 1948-a Matric a lo pass khan, Mission hotute chuan, “Kohhranin kan mamawh che a. Heng kan rawngbawlna peng pathum, Damdawi in rawngbawlna, teacher’s Training emaw Theology lam engemaw bera thawk tur hian i zir angai. I duh thlang rawh. Theology te phei chu, Bible bu pum pawh kan la nei lo a, mihring inchher kan mamawh a,” an ti. Ani chuan, “Ka nu leh pa an la dam a lawm. Ka han rawn phawt ange,” tiin, a nu leh pate chu a han rawn a. A pa chuan, “Kan ṭawngṭai phawt ang a, a chhanna chu a lo lang mai ang,” a ti a. A han ṭawngṭai hnu chuan, Pathian thu zir se an ti ta a ni. Pathian hian Pathian thu zirtura a thlan zia a chiang khawp mai. A thinlungah ti ve vuta hrilh erawh a ni lo a, a nu leh pa a rawn a, an ṭawngṭai chhanna angin a kal ta a ni. Serampore-ah a chhuk a. Pu Zairema hnua BD zir leh hmasa ber a ni. Pu Zairema kha chu, Bsc ni sa a nih avangin, BD a zir rei lo. Pu Hminga hi chu, Matric aṭanga zir a nih avangin a zir rei a. Kum 1955 khan a pass a. “Ka ti ṭha lo hle. Ka pass tawk tawk a ni,” a ti.
BD a zawh hlim aṭangin, Bible lehlin mek puituah an telh ve ta a. Pu Raper-a, Pu Carter-a, Pu Chuauter-a, Pu Zathanga, Pu Challiana te ho nen an ni a, chawhnu lam apiangin an inhmu khawm ṭhin a. Mission khan, Teacher’s Training leh Jubilee Bible School-ah zirtir hna pe tel tura an tih angin chu’ngah te chuan chawhma lamah a hun a hmang thung.
Pu Hminga hi Bible letlingtu zinga a tel hnu hian, lehlin hna khawihtu berte chu Pu Chuauter-a leh Pu Challiana te an ni a. Chhim leh hmar kohhrante khan chan insemin Bible hi an letling a. Chhim lam kohhran aiawhte’n an lehlin zawh a piang kha, Hmar lam kohhran aiawhte hnenah an va thawn a, anni khan an lo endik a, siam ṭhat tura an duh lai chu, Chhim lam kohhrante hnenah rawtna an thawn leh ṭhin. Chutiang bawkin, Hmar lam kohhran te khan Chhim lam kohhran te hnenah an lehlin zawh tawh ho kha an thawn ve leh ṭhin. Bible lehlin kawngah, a bu anga han leh chiam nei lo mah se, a thapui thawhtu ber chu, a hunlaia la tlangval zeih zawih, zir chhuak hlim, CL Hminga kha a ni. A tha thawh nasat thu te, a hahpui zia erawh amah chuan a sawi lem lo. “Missionary ho an haw zawh hnu phei chuan Rev CL Hminga chu a hotupa ber a ni zui ta zel a,” tiin Rev Zairema erawh chuan a ziak thung.
1958 khan Baptist Kohhran rorelna sang chuan, Finance Secretary turin a ruat a. Mission lam kha an lungawi lo. “Literature lama hun hmang tura kan chher a ni a,” an ti a. Hetia, Finance Secretary atana an sawm hi chhan a awm a. Kohhran khan harsatna a tawk a. 1956-ah khan, Kohhran sum tlingkhawm kha, Rs 24000 a ni a, 1957-ah chuan, sum kha Rs 22000-ah a tla thla ta a. Chawp chilh takin, Rev. Raper-a khan charge a la a. Pu Hminga hnenah hian a hnuah a hlan chhawng ta nghe nghe a. Pu Hminga chuan, “Engmah ka thiam lo a nia, mi kaihhruai la,” a ti a. Pu Raper-a chuan, “Ka tih dan hi en tawp mai rawh. Kum tawpah erawh Cheng 30000 kan hmuh ka beisei ang,” a ti a. Finance Secretary-a nih kum hian, Rs 36000 an hmu a. A kum leh phei chuan, Rs 48000 an hmu ta nghe nghe a ni.
Lunglei-a College a lo din khan, Mission hnenah, “Aizawla Robert-a ang hi kan duh ve e,” tiin, a dintute’n an thlen a. (Tuna Pachhunga University College a lo din hian, mi thiam chungchuang Pu Robert-a kha Zoram a lo chhuak chho tawh a, kohhranin Principal turin a tir a). BMS, London-ah an zu dil a. BMS London lamin, “Chutiang tur chi kan nei lo,” tiin an lo chhang a. Kohhran hnenah Pu Hminga chu an dil ta ngawt mai a. Principal tak tak an hmuh hma chu thawk turin an tir a. “Kohhrana i hlawh hi i ring ang a,” an ti a. Kum 3 zet a thawk. Kohhran lamin, “Kan mamawh tawh che,” tiin an ko kir ta a. Literature lamah a hotupa a ni chho ta a ni.
Hemi hnu hian, Kohhranin sap ramah a tir a. Tha takin a zu zir zo a. Manchester University-ah hian, zirlaite inhmanna tur society hrang hrang a tam a. An hotute chuan, “Zirlai ti bahlah thei a ni fo a, inhmang vak lo la” tiin an hrilh a, pawl pahnihah erawh chuan a tel ve zui ta a ni.
A pension dawn hnaih thleng khan, inhmun pawh nei loin, Banglaah an awm a. An hlawh a lo tlem nen, chenna in turah an rilru a buai hle. A nupui chuan a sawi fo a, ani lah chuan, “Kuta sak loh Ina la cheng tur ka ni a, pension pawh ni ila, lunngai suh, Inah chuan kan cheng em em ang,” tiin a chhang ṭhin. Ramzotlanga a inhmun hi 1988 a a neih a ni a, chu chu a pension kum a ni. Pathian khawngaihna leh duhsakna avang liau liau a a neih a ni.
A chanchin ropui tak, nihna sang tak tak a lo chelh ṭhinte chu sawi lar a ni a, mi tam takin kan hre fur ang. Nihna sang tak chelh ṭhintu, CL Hminga ber hi a ngainatawm em em mai. A ropui teh reng nen, a inngaitlawm em em mai bawk a. Kan awm dun chhung minute rei loteah khan Pathian a tih zia pawh a hriat thiam theih.
A hawihhawmna te, a inngaihtlawmna te, a smart em em mai nate hi a entawn tlakin, a ropui tak zet a ni. Tunlai ṭhangṭharte hian zirtur kan ngah ṭhin. Engemaw kan han ni ve deuh a, kan chapoin kan hawisang ta deuh nghal mai ṭhin nite hian a hriat. Engmah ni mang silo pawh hi kan chapoin, kan pawr viau zel mai. A nuna hriatna leh, finna leh, tawnhriat ropui tak neitu CL Hminga te an han tlawm (humble) em em mai hian, mi ropui te chu an lo ngaihawmin, an lo ngainatawm a, ropuina diktak neitu chu an lo inngaitlawm em em ṭhin tih hi a chiang khawpin ka hria.
Motor chhunga kan awm lai pawh khan, a nun pumpuia thil tawn chu Pathian khawngaihna avang a nih thu a sawi. An in chhunga kan luh a, a titi chhunzawmnaah pawh a sawi nawn leh a. Mak tak maia Pathian khawngaihna a dawn dan te, engkim mai hi Pathian remruat a lo nih zawk zia a sawi a, a nun kan han thlir let dun pawhin, chu chu a dik a ni.
Lehkhabu pakhat, ama mimal copy min pe a, a hming a ziah hnan thlap a. CL Hminga tih ringawt a ziak. Keini chu ni ila, Rev. Dr. F. Vanlalrochana kan ti deuh kulh emaw a ni ngei ang. A diary-ah ka hming leh ka phone no. min ziah kai tir bawk. “Ka inlengte hi ka ziah tir zen zen lo a nia,” a ti. A lawmawm duh hle.
Pu Hminga hian, zawh ngai loin thil mi hrilh ṭeuh a. Mi hrilh ṭhenkhatte hi chu la ziah chi vak pawh a ni lo. Remchang hmasa bera amah tlawh leh tura intiamin, ka haw san a. An kawngka aṭangin min thlir liam a ni.
Beisei loh taka intawng thut kan ni a, a titi ho kha a hranin ka lo chhin chhiah lo a. A hnu lamah ka rilrua la chambang te ngaihtuah letin ka han ziak chhuak ṭha leh ta a ni.
If I had to start over and relive my life,
There's nothing that I'd like to change;
I've started with jesus,
and with him I stand,
I'd do it all over again.