Guest writer
F. Vanlalrochana
‘KRISTIANTE RINNA VAWNHIM’ BU THLIRNA
“Rinna chhan himna hna hi nâwmsakna thil satliah leh mihring hriatna hmanga chungnunna lam thil a ni lo va; hna ropui, Pathian lawmtlâk hna niin, khawvêl hmaa thuhretu i nih ang taka nangmaha beisei nung awm mi dangte neihtîr ve tûra beihna hi a ni a, chhan ṭha tâwk, pawmawm tak erawh i pêk a ṭul ang.” - R.C. Sproul
1. Mizoram Presbyterian Kohhran chuan, kum thar (2023) Puitling Sunday School zirlai atan ‘Kristiante Rinna Vawn him’ tih bu an zir dawn a. 2023-a hetiang zir a ni tur hi a lawmawm hle. Presbyterian kohhran hian a hunlaia kohhran/ ringtute mamawh an zir fo a, a lawmawm ṭhin hle a ni. Bible hrilhfiahnaa kual kual piah lamah hian kan mamawh chat chat infah hi a ṭul ve a ni.
1.1 A bu ziaktu hi Rev.Rosiamliana Tochhawng a ni. A bu hming hi, ‘Kristian rinna thlavang hauhna’ tihna tho a ni a. A chhung thuah hian, humhim tih nen a hman pawlh.
1.2 Apologetics tih hi Grik ṭawnga apologia tih aṭanga lâk niin a awmzia chu chhâng lêt, vêng him leh chhan tihna te a ni a. Hêkna, puhchhiatna leh phatsannate laka chhanhimna tih pawhin a sawi theih ang a, Kristianna vawn himna a ni. Apologetics chuan mimal tinte hnênah an hriat thiam dân leh pawm thiam theih dân tûr ang bera Kristianna hriattîr a tum a. Kristianna beihna te chu a chhâng lêtin sakhaw dang betute leh ringhleltute tâna rinna siamsaktu a ni. Kristian zirtîrna hi a ṭha ber a, thutak a ni tihte chu khawvêl finna leh thiamna hmangte nêna ṭangkawpin a zirtîr ṭhîn bawk. Tin, rinna tinghettu a ni a, ringtute chu Pathian an hmangaihna aṭanga a thupêkte zâwm a, an theihna zawng zawnga inpumpêk tûrin a kaihruai ṭhîn a ni. Norman L. Geisler chuan, “Apologetics chu ringtuten Isua hi Pathian fapa a ni tih lantîr tûr leh Bible hi Pathian thu, thutak rin tlâk ber a ni tih an dinchanpuina tûr atâna an chet lâknate hi a ni,” a ti a, a pawmawm hle.
1.3 Apologetics hi hlâwm hnih lian pui puiah ṭhen a ni a: autopistic leh axiopistic apologetics te kan lo nei ta a.
1.3 (a) Autopistic Apologetics chuan Kristiante khawvêl thlir dân leh ngaih dân chu dik ber leh chungnung ber a ni, a ti a. Sakhuana dang zawng zawng chu a paih thla deuh tâwp a ni ber mai.
1.3 (b) Axiopistic Apologetics-ah chuan thilsiam zawng zawng ten thu dik kan hriat theih nân Pathianin engkim hi a lo buatsaih lâwk vek a ni, tih a ni a. Kristianna chu rin tlâk a ni em tih chu thil dang ang thova teh niin, chûng tehnate chu Bible pawn lama mi an ni tlângpui bawk a. Kristianna chu ngaihtuahna fim leh thiang tak fel taka hmang a, ṭan chhan ṭha tâwk takte nêna teh a rin tlâk leh awmze nei ber a ngaih a ni ta a. Ring tûr chuan rin chhan tûr neih a ngai a ni (Ka hria a, ka hrethiam a, ka pawm a, ka ring a ni).
1.4 Apologetics kal phung dang han thlir leh ila:
1.4 (a) Subjectivist Apologetics: Pathian khawngaihna leh ṭanpuina avâng chauhin Kristian thurin hi a dik a ni a tih (pawm) theih.
1.4 (b) Relational Apologetics: Mimal nuna danglamna leh Pathian hmangaihna lang chhuak chu Kristian rinna a dik a ni tih nemnghehna.
1.4 (c) Prudential Apologetics: Ring lo tute chu an ngaih dân chu lo dik lo ta si sela engtin nge ni ta ang tih hmanga inveh thlemna a ni.
1.4 (d) Cultural Apologetics: Kan khawvêl hman mêkah hian engvângin nge Kristianna hi pawm mai tûr ang deuhva kan ngaih bîk tih hi zawtin Kristianna ṭhat bîkzia târlan tumna a ni.
2. A bu hi phek 259-a chhah a ni a. Chhuahtu Board (Synod Literature and Publication Board) Editor te, Executive Secretary i/c MSSU te leh a bu ziaktuten thuhma an ziak. Chhut khatnaah hian copy 90,000 an chhu a, Rs. 110/-man a ni. Mizo lehkhabu ṭum khata chhutah chuan a la tam ber awm e.
A bu ziaktu hian lehkhabu 116 a rawn a. Publisher te nen lam hian ka check chhuak vek kher a, rintlak tak a ni hlawm a. A bu ziaktute pawh rin tlak tak tak, an ziah awm tak ziaktute an ni hlawm. Hman kuma puitling Sunday School zirlaibu ziaktu kha chuan, mi pakhat thuziak a sawi chhawng a. Lehkhabu rawnte han en erawh kha chuan, kha pa lehkhabu kha a lo chhiar hlek lo a. Mi ziah chhawn aṭanga a lak chhawn leh a lo ni a. A thuziak alak chhawn pa lehkhabu pawh duhtawka chhiar tura a awm vei nen. Kan lehkhabu thlir lai mek ziaktu hi chuan, ngaih dan leh thlirna bul ṭantu(author) tak takte lehkhabu a rawn tam. Rawn chu rawn zau ve tak chu a ni, David Beckham-a lehkhabu ‘My side’ te thleng pawh khan a rawn a ni. Mizo ṭawng lehkhabu chauh rawna ziak puitlin kha pakhat a awm tawhin ka hre bawk a. Ram pum huapa a zira zir tur meuh hi chu, theih pa tawp leh a bak chhuahna chi a ni.
3. ‘Kristiante Rinna Vawnhim’ buah hian, zirlai(bung 46) a awm.
3.1 January thla chhung hian, zirlai pali zir tur a awm a. A sawi hawnna leh inhmelhriattirna lam hawi a ni deuh ber mai. Kristiante rinna vawnhim tia dah a ni a, Christian Apologetics sawina a ni mai a. January thla bikah hian, Apologetics awmzia, Kristian Thurin humhim a ṭulna, kohhranin rinna a vawn him tawh dan, tihte zir a ni ang.
3.2 February leh March thla hian Kristiante rinna vawn him dan kawng hrang hrangte zir a ni dawn a. Rinna vawng himtu hrang hrang-Thuthlung hlui zawlneite, Isua,Paula, Thuthlung Thara rinna hum himtu dang (Isua leh Paula ni lo), Kohhran hmasa huna rinna hum him dan, kohhran siam ṭhatute leh rinna vawn him tih bakah tunlaia rinna hum himtute chungchang zir tur a ni dawn a ni.
3.3 April thla hian, Pathian chungchanga ngaih dan hrang hrangte zir a ni thung dawn a. Deism,Pantheism, Polytheism chungchang te zir a ni ang.
3.4 May thla hian, Pathian awm rin lohna (Atheism) chung chang zir a ni ang a, Pathian awm rin lohna chhan hrang hrang te, New Atheism chungchangte zir a ni ang.
3.5 June –September chhung hian, Pathian awm ring lote zirtirna chhan letna leh Bible rintlakzia,Isua chungchang leh Sakhuana leh science chungchang lam hrut a ni dawn a. Pathian awm rin lohna beidawnthlakziate, Pathian a awm ngei a ni tih hriatna te, thil awm phung aṭangin Pathian a awm ngei a ni tih hriatna te zir a ni ang a. Lei leh van hian awm tirtu a neih zia chungchangte leh awmze nei taka thil siam inrem fel aṭanga siamtu awm zia te pawh chhui a ni dawn a ni. Bible rintlakzia, Bible-in Pathian chungchang a sawi dana harsatna awm te, Bible leh Science, Bible chhiar dan tur, Isua a awm ngei a ni tih hriatna, Isua zirtirna chungchuanzia, Isua Krista chu a nung a ni tihte bakah, Sakhua leh Science tih thupui hi ṭum hnih zir a ni b awk ang.
3.6 October –December chhung hian, rinna chungchang te, Mihring chungchang, mihring leh Pathian inkar te, Tuarna chungchangte zir a ni dawn a. Kristianna leh Mizo hnam nun tihte pawh hi tun laiah chuan, thil ṭul tak a ni.
3.7 A thla bia zirlai hrang hrang zir dan tur kan sawi a,a buah hi chuan ṭhen kuain a ṭhen darh a. Chungte chu -
a) Ṭhen khatna : Kristiante rinna vawn him sawihawnna
b) Ṭhen hnihna : Bible leh kohhrana thurin humhimtute
c) Ṭhen thumna : Pathian chungchanga ngaih dan hrang hrangte
d) Ṭhenlina : Pathian awm rin lohna (Atheism)
e) Ṭhen ngana : Pathian a awm ngei a ni tih hriatna te
f) Ṭhen rukna : Bible rin tlakzia
g) Ṭhen sarihna : Isua Krista
h) Ṭhen riatna : Science leh ngaihtuahna fim
i) Ṭhen kuana : Sakhua leh mihring nun
4. Zirtirtute erawh nasa taka an ṭan a ngai dawn a ni. A ziaktu hian mi zawng zawng tana a fiah thei ang ber turin theih tawp chhuahin a bei a, tam tak tan chuan a la fiah tawk lo mai thei. Puitling Sunday School zirtirtu tam tak tan pawh a la fiah tawk lo mai thei e. Zirlaibu bakah zirlaibu pui thei tur lehkhabu dang leh thuziak dang a awm ṭhahnem a, Mizo ṭawng pawhin chhiar tur a awm ve nual tawh . Hengte chhiar belh tur hrang hrang hi chhiar belh a, theih tawp chhuah a ṭul ang.
A chhunga thu tam tak hi Zorama ṭhalai tam tak chuan an buaipui viau a, nu leh pa leh mi tam tak erawh chuan an la ngaihtuah mang loh thil a ni ve bawk ang. Kum dang zirlai ang ngawt a ni dawn lo tih a chiang reng mai a, mawhphurhna neituten theihtawp tak meuh an chhuah a ṭul dawn a ni.
5. A ziak ngaihnawm. Puitling sunday school zirtirtu ka nih ve (2019) hnu lama zirlaibu hoah chuan a la ngaihnawm ber a, tihsual pawh a vanna ber a ni hial awm e. A thupui hrang hrang tam zawk hi Mizo ṭawnga awlsam taka sawifiah har ang reng tak mai a ni hlawm a. Helam lo ziak ve tawhtu tam tak pawhin, an sawifiah tawk lo deuh hlein ka hre ṭhin a. Rev. Rosiamliana Tochhawng hi chuan, a hmaa mite harsatna tam tak kha, a rawn ching fel deuh e, a tih theih hial awm e.
6. Tihsual lian tak awm erawh chu, zirlaite hi ṭhen hrang hrang sawma ṭhen anga a lan laiin, ṭhen kua chauh a awm a, ṭhen riatna zawhah hian, ṭhen sawmnaah a pakai a ni. ‘Team’ hran meuha awmin an lo ennawn/endik lehah chuan an hmaih lian fu mai.
7. Bible rin tlakzia Ṭhen khat tawpa zirtura chhawp chhuah a ni hi a ṭha hle a ni. Bible chhiar dan tur dik, zirlai hran tawpa a awm te pawh hi a ṭul hle reng a. Eng ang pawhin rinna vawnhimna leh a kaihhnawih hrang hrang hi sawi ila, Bible rin tlak leh pawm tlakzia hi "No 1" a ni tur a ni. Hemi tel lo hi chuan thu dang zawng hian, "Kristiante rinna vawn himna" kawngah awmzia a nei nep deuh a ni.
Khawvel inher zelah hian, ngaih dan chi thar a chhuak nasa êm êm mai a. Thil a thleng chak a. Mihring thiamna leh theihna a sang tial tial a. Engkim mai hi, zawhna kan inzawt ta a. Rene Descartes-a tên, ‘Kan lo hriat sa zawng zawng rinhlelh/chhutnawn/zawhnawn veka, chuta ṭanga thutlukna thar siam,’ an sawi ang deuh kha kan zawm a ni ber mai awm e. Kristianna hian a bikin beih a tawk nasa zual a. Bible chungchangah zawhna tam tak a awm ta a. Bible a la rin tlakzia hi sawi uar tawp a awm thei lo ang.
Belh bul tlak Baibul tih, Rev. K. Laltlankima lehkhabua mi hi Bible chungchangah chuan, han la chhuak tel ila, Bible rin tlakzia chungchangah chuan, thui takin min pui thei awm e,
Mizote zînga finna leh thiamna lo sâng zêl kârah hian “Bible dinhmun hi a chêp ta deuh em aw,” a tih theih lek lekin ka hria. A lo chêp ve ta deuh a nih pawhin a mak lo; khawthlang rama mite hniaka kal ve zêl ngang hi kan ni a, hemi kawngah pawh hian an hniakah kan zui ve leh zêl a tih theih ang. Anni pawhin finna leh thiamna lama harhtharna an chan khân Bible duh khawp lohna a hring chhuak a, rawn bitum nghâl chat pâwl an awm ta rêng a nih kha. Tûn anga kan kal chhoh zêl chuan Bible rawn bitum chat pâwl kan chhuak ve thuai ang. Kan awm tawh reng pawh a ni thei.
Bible chungchânga kan harsatna leh zawhna tam tak hi chu a chhiar dân tûra kan chhiar loh vâng a ni. Bible hi ‘subject’ dang nên kan khaikhin a, chu chuan harsatna min siam a ni. Bible hi science emaw history emaw Geography emaw zirna tûra ziah a ni lo tih hi kan hriat a ngai. Bible-ah hian hetiang lam hawi thu tam tak a chuang tih erawh phat rual a ni lo. Chutih rual chuan helam hi Bible-in a thlûr bing leh ziah chhan a nih loh avângin kan dang hnâwn zo tûr khawp a awm lo a nih pawhin dem viau tûr a ni lo. George Robertson-a chuan, “Pathianin Isua Krista hmanga chhanchhuahna hna a thawh tûr thutiam ziaka vawnna bu a ni” tiin Bible chhûng thû a khaikhâwm a. Hei hian Bible hawi lam leh eng rilru pua chhiar tûr nge tih a hril thui khawp mai.
Bible hian kan hriat duh tinrêng min hlui vek lo. Chutiang kan hriat theihna tûr chuan Pathianin rilru leh ngaihtuahna ṭha min pe thung. Bible erawh hi chu Pathian hnên aṭanga kan thilpêk dawn, thlarau lam ṭhatna leh takna keimahnia kan hai chhuah theih loh tûr min puanchhuahsaktu a ni. Kan nungchang leh khawsa zia leh rilru put hmang khalh ngîlna tûr leh kaihhruaina tûra bûk lung khaitu leh thuneihna chelhtu a ni bawk. Bible hi school leh college zirlaibu leh encyclopedia nêna ngaihpawlh chi a ni lo. Bible hian chutiang chuan a inchhâl lo.
Bible kan chhiar chuan a thuchah hi kan en tûr leh tehna tûr ber chu a ni. A thuchah chu eng nge? “Isua Krista tlanna hnathawh zâra Pathian leh thilsiamte inlaichînna tundin thar leh” hi a ni. Bible hian Pathianin kan tâna ruahmanna a siam te, khawvêl tlûkchhiat dân te leh a fapa Isua Krista hmanga siamthar a lo nih leh theihna tûr thû te a puangzâr a. Bible thuchah laimu hi kan ngaihtuah zui tûr leh ka chhui zui tûr ber a ni zâwk. Hetah hian Bible ziah a nih chhan leh kan thlarau tâna sâwtpui tûr thil zawng zawng chu a inphûm vek zâwk a ni.
8. Presbyterian kohhran tan chang ni lo, Zoram ringtu,kohhran ho zawng zawng tana lehkhabu ṭha a ni a, neih ngei tum ṭheuh chi niin ka hria. A bu chhung thu tlangpui kan han thlir zawr zawr a ni a, hun rem changah a sawi zauna leh zir belhna te nen la chhunzawm ve leh ila a ṭha awm e.
Kristian Apologetics tih kan sawi pawh hian, hei hi hre reng ila ka duh, khawngaihna nena kan sawi loh chuan, hriatna chhuanna mai a chang thei. Benga hriatna mai a ni ve thei fo. Pathian awm ringtute pawh kan thu leh kan thiltihin ring lo mite chu ‘Mi an khenbeh chu’ a entir theih loh chuan, ‘Nunna a awm,’ kan ti thei lo ang.
“Amaherawhchu, in thinlungah Krista chu Lalah ruat rawh u; nangmahnia awm inbeisei chhan zâwt apiang che u chhâng tûrin inpeih sa fo ang che u, nimahsela, thuhnuairawlh tak leh ṭih dêk chungin…” - I Pet. 3:15