FAMKIM KAN AWM LO

Agra hmuna Taj Mahal ropui tak mai hi, Wonders of the World (Khawvel thilmak) zinga an chhiar tel chhan hi chhan ṭha tak a awm. Kum zabi 17-na laiin lalber Shah Jahan-a’n a sak tir a, tun thlengin a tlawhtute mak tih a la hlawh. Kum 1643-ah an sa ṭan a, Kum 1654-ah an sa zo. Tunlai huna sak ni ta se, India pawisa ngawt pawh cheng Tluklehdingawn 53 vel zet an seng turah an ngai, He “architecture thilmak” hi thil a nihdan tur dik taka ni famkim entirna anga ngaih a ni ṭhin a. Art Historian ropui,Percy Brown-a ngei pawh khan, “Perfect Monument” a ti hial a ni. Chu in sak ropui tak mai, sawisel bo ni hiala an lo ngaih ṭhin chu, kum za tam a liam hnuah scientist pakhatin a famkim lohna a rawn hmu ta tlat mai.

1980 chho khan, Dilip Ahuja chuan Taj Mahal chu a tlawh a. A hma pawhin a tlawh fo ṭhin. Hemi ṭuma a tlawh hi chuan, chik takin a in sak phungte chu a en ta a. Chuta a thil hmuh pakhat chu, Taj Mahal lai taa a chung mum lai ber hi a intia lo tih hi a ni. Chumi awmzia chu, dinglam leh veilam a ṭhen hranga chumi chung mum han teh chuan, lian zawk lam a awm tihna a nih chu. Architecture ruahmannaah chuan, hetianga a lai taka phel pawh a lehlam lehlam intiat hi “Perfect Symmetry” an ti a. A intiat loh avangin, Taj Mahal chung mum lai tak hi “Assymetrical” a lo ni ta a nih chu. Taj Mahal chu a rei tawh a, a lar bawk a, a famkim lohna chu ziakin a lo awm daih tawh Ahuja chuan a ring a, mahse, a lo la awm hauh lo. Tumahin an lo la ziak lo a, amahin a chik angin an lo la chik ve ngai lo te pawh a ni mahna.

Hemi chungchang thu hi, mi thiam dang ho hmaa Ahuja chuan a han sawichhuah chuan, an awih lo hlawm khawp a. Mahsela, uluk taka mi thiam hrang hrangin an han zir chian chuan, Taj Mahal, ṭha famkim leh mawi famkim anga an lo ngaih chu, a lo ni lo a, Dilip Ahuja thil sawi chu a dik a ni tih an hre chhuak ta a ni. Taj Mahal chu, a larna em em pawh, Billateral Symmetry an ti a. An central axis-ah han phel phawk ila, kan phel a te chu, an intiat chiah a ni. Chutianga lar ni si chu, Taj mahal lai taka a mum (central dome) bika chu a central axis-a han phelin, a phel pahniha te chu a intiat ta tlat lo a ni.

Kum tam tak chhung chu, Taj Mahal famkim lohna chu an lo hmu ngai miah lo a ni. Famkima an ngaih ṭhin a nih avangin, ṭha famkim lo a nihna pawh an lo hmu ngai lo a ni ber mai.

Thil ṭha ber ber, mi ṭha ber ber, han en mai leh han ngaihtuah mai pawha ṭhil tha famkim leh mi ṭha famkima ngaih theih turte pawh tumah an lo famkim lo. Engmah a ṭha famkim lo. Mi famkim reng kan awm lo e.

Tlin lohna, theih lohna, chak lohna, tlak lohna lai an neiin, kan nei a. Kan famkim lohna lai hi mahni leh mahni kan inhriat a ngai a, mi dangteah pawh kan hriat sak a ngai a ni.

Thil dangah han pakai ta ila. United States-ah hian Intelligence Agency hrang hrang an nei a. Hnu an chhui a. Hriatna an la khawm a, An hriatna lakkhawmte chu an han zir chiang leh a. Hmalak dan tur ruahmanna an siam zui leh thin a ni.

An intelligence Agency zinga pakhat CIA hian Studies in intelli­gence Journal tih hi an nei a. DIA Agent Joseph S Mohr-a chuan hemi journal-ah hian "A call for more humility in intelligence Analysis," tih article chu Dec, 2017 khan a ziak a. Chutah chuan, FBI, CIA, DEA, DHS, DIA etc a agent te chu an intihthiam ṭhin avang te, an chapona leh anmahni inrintawk leh lutukna avang tein an zirchianna leh an thu vuakthlak a dik lo fo a, an chet sual phah ṭhin tih thu a ziak a ni.

Insiam ṭhat an ngai a. Mahni theihna chu rin a, mahni thiamna pawh rintawk tur chu a ni teh meuh mai, mahse, tisual thei lo ang maia ngaih dan leh hmuh dan sawi chhuah leh tarlan hi an chetsualna leh thil nihna diktak an hmuh chhuah theih loh leh hmuh fiah theih loh chhanah a puh a ni.

Joseph S. Mohr-a hian kum 13 chhung zet Intelligence Commu­nity-a a tawnhriat aṭanga hetiang thu hi ziak chhuak a ni.

Mohr-a thuziak hi hnialtu chu an awm a. Intelligence Analyst langsar tak tak a thuziak pawm lotu chu awm teuh meuh mah se, chhungril takah chuan thui takin a thuziak leh a ngaih dan hi a dik a ni tih a hriat theih.

A bika thiamna nei tura zirtir kan nih a, kan thiamna bik mil hna min pek hnu chuan lo inrin tawk lutuk leh lo inchhuan deuh hi chu a awm viau nachen pawh a la awm a. Keini chu, thiam bik tak tak nei lo leh hriat bik tak tak nei lo si hi kan inchhuangin kan inti vei thin teh e. A hria te sawi kan han ngaithla duh lo a, an thusawi kan han bengkhawn duh lo a. Ṭawngkam hriam tak maiin kan la hnial zui ṭhin bawk a.

Khawvela a thiam ber berte pawh, inngaihtlawmna an tlak­chham fo avanga an chet sual ṭhin laiin, keini thiam vak nei lo phei hi chu, kan inngaihtlawmna tlakchham vang hian kan che sualin kan che chhe zing teh e. Harh chhuah a, insiam ṭhat hret hi chu kan mamawh a ni e. Kan famkim lo a, a bika thiamna neite pawhin an thiamna bikah pawh engkim an hre bik lo a, thiamna bik nei lo phei chuan kan kim loh zia hi kan hriat chhuah fo a ṭul awm e.

Music-ah hian Major Scale leh Minor Scale kan tih hi, hmanlaia an Pentatonic Scale aṭanga lo chhuak a ni a. Octave khatah hian Note pasarih a awm tih kan hria a. Hemi Note hrang hrangte behchhana hmang hian, hmasang Greek ho khan, Scale hrang hrang an siam chhuak ta a ni. BC 300-na hma deuh khan, hmasang Greek ho khan, scale hrang hrang chu an siam chhuak a. Chung chu, Greek ram bung hrang hrangte hming an put tir a. Entirnan: Lydian Mode chu khatih hunalai Lydia ram bung behchhana a hming an phuah a ni a. Tunah chuan Western Anatolia an ti!

Mode pasarih a awm a- Ionian, Dorian, Phrygian, Lydian, Mixoly­dian, Aeolian, leh Locrian te a ni a. Ionian hian C major Scale a hmang a. Dorian hian C Major scale hmang dawn se chu, an note tih rik hmasak ber kha D note a ni ang. Tonic Solfa anga kan sawi dawn chuan, C key-in Dorian Mode hla Play dawn ila, Kan solfa note toh rik hmasak ber chu Re a ni anga, re-ah vek kan tawp ang, Doh-ah niloin. Dorian Mode Scale-in Music kan tum dawn chuan, C Major Scale hmang ta ila, D in bul kan tan anga, D vekah kan tawp dawn a ni. DEFGABCD te kan ti ri dawn a nih chu. Dorian Mode Scale a music ngaithla thang lo tan chuan, a ngaihnawm loh duh hle. Kan Hla ngaihthlak kha, C emaw, G emawah tawp tura kan ngaih tlat thin vang a ni.

Dorian scale hla ngaihthlak hi, Minor hla ngaihthlak ang deuh a ni a. A ‘Feel' a inang a ni. Tunlaia D minor kan tih nena a danglamna awm chhun chu, D minor-ah chuan B Note kha B Flat note-ah dah thlak a ni a, chuti tih loh chu a inang vek a ni. Celtic Music-in Dorian Mode hi innghahnan an hmang nasa khawp a. Scarborough Fair leh Beatles Hla, “Eleanor Rigby” pawh hi, Dorian Mode-a phuah a ni.

Dorian Mode kha, D key aṭanga ṭan ngei ngei tur a ni chuang lo a. Major Key ho ang bawkin, Dorian Mode hi 7 a awm tho a ni. G Dorian-a an play duh dawn chuan, an note hman hmasak ber kha, G Scale a Note pahnihna, A note aṭanga intan a ni tur a ni.

Sawi tawh angin, Dorian Mode Scale hla, Scarborough Fair emaw, Beatles hla, Eleanor Rigby te hi kan ngaihthlak vawikhatnaah chuan, kan ni deuh hu anga, nalh pawh kan ti vak lo ang. Mahse, khang hla phuah nana a rimawi kalphung an hmana kha kan hriat thiam a, kan ngaihthlak uluk chuan, a danglamna leh a mawina kan hmu thiam ang.

Kan thil hriat tam tak, chanchin kan benga kan hriat tam tak hi, kan ngaih ven zui lo a, kan beng rawngah kan thun lo fo a, ho mai mai leh buaipui tlak lo, thil nih dan tur ang ni loah kan ngai fo. Kan benga kan thil hriat tam tak hlutna te, a mawina te, a kalphung te, a nihna tak tak hi ngaihvenin, hre chiang ṭhin ila, thil ho leh mawi lo kan tih tam tak hi “Chanchin mawi tak” a lo ni zawk fo ṭhin. A ngaithlatu lam kan famkim lohna avangin hla mawina kha va dah hniam ngawt theih a ni lo. Kan thil hriat tam tak, mimal chanchin emaw, thil dangte hi, kan hriat chian hma chuan thutlukna i lo siam thin lo ang u.

Tumah famkim kan awm lo a, inteh zung zung lo ila, inthliar zung zung lo ila. I indawhthei tlangin, i inngaihven tlangin, kan tlin lohna te inpawm tawn ila, kan nun hi i timawi ang u. Ṭha nia kan hriat tam tak hi a lo ṭha lo fo a, ṭha lo nia kan hriat tam tak hi a lo ṭha lo kher lo a. Famkim leh ṭha tawp khawk nia kan ngaih hi a lo ni kher lo a, ṭha lo nia kan ngaih hi keimahni lam tlin tawk loh avanga ṭha lo emaw kan tih hi a lo ni fo zawk bawk. Rit phurh inchhawk tawnin, famkim lohna khawvelah hian i intifamkim tawn ang u.