KA FIMKHUR TAWH

Mahni nuam tih zawng zawnga nun a, mahni duh zawng zawng sawi a, duh ang anga tal hi kan tihlai chuan a nuam a, a hnulamah erawh kan buai zui duh fo mai. Kei hi, ‘Ka fimkhur tawh,’ khawp mai.

Mi mala ka fimkhur tawhna te leh mahni inveng thiam lote chetsual fona a taka kan lo hmuh ve te hi ṭangkaipui kan lo awm takin vawiin chu titi nan ka han hmang ang e.

1. Social Media-in mi tin thu­neihna min pe a. Duh duh sawi theihna dawhsanah min hlang kai ta a. Hengte avang hian Social Mediaah kei chuan, ka thu hmuh zawng zawng hi ka chhiar ta lo thung a, ka ngaithla ta kher hek lo. Ka chhiar leh ngaihthlak zawng zawng pawh ka awih ta kher lo. A ziaktu a zirin a melha melh eih loh ka ngah ta. A ziaktu awm lo phei chu ka en kan deuh vek hrim hrim. A rintlak leh tlak loh hriat mang loh thu a tam ta em mai a, fimkhur leh zual a ṭul ta hle mai, mi dawt thu sawi kan lo lem duak duak fo. Mi rintlak tih kan hriat ngeite thute hi ngaihchan a lo ṭha, a him nge nge bawk a ni.

2. Kan hriat atana ṭangkai aiin kan hriat atana ṭangkai lo zawk hi a awm ve bawk a. Mi ‘like, comment, view’ duh vanga thu dik a ni nge ni lo tih fiahna awm miah loa ziak leh pho chhuak, Youtube-a chhiar an tam ta a. Hetiang ho hi 'Social Media Prostitute' an ni ve mai em? Kan khawtlang tan a him em? Kan hnam tan a ṭha em? tih hmanga buk hmasak thin a ṭha. Chutiang ni lote chu ka hawisan a, hun thawl ka ngah phah zawk a ni. Thupui mak pui pui vuah a, mi tan a pawi em, tute emaw tana rilru natna leh hrehawmna a thlen em? tih chhut lo a, youtube hit duh avanga duh duh sawi leh chhiar hi a lo awm thei dawn viau mai. En leh ngaihthlak chakna ka nei lo law law a, a zia viauin ka hria. Kan hun tam tak lak pen tir a, mi mala hlawkna awm si lo, mi tihmasawn chuang si lo a ni fo. Ngaihthlak tur ṭangkai leh rintlak,mahnia content hran siam ngat ngatte chu an awm ve teh meuh mai!

3. Thu thar hriat vek tum hi a hrisel lo a. Kan nun atana ṭangkai hrethiam rual chu kan ni tawh hlawmin ka hria. Sherlock Holmes-a khan 'Kan hriat ṭul lo kan hriat hnem lutuk hian, kan hriat tur ṭul kan hriat loh phah fo' ti zawngin a sawi a. A dik viau. Thil hi ngaihven chin tawk nei turin ka fimkhur ta. A nih loh chuan, ṭangkai si lo thil hriat tam hian, hriattur ṭangkai kan chhinchhiahna kawngah min dal ve thei tlat.

4. Social Mediaa inhnial chiam hi ka sim ta a. Ka ṭangkaipui lo. Thinlung inhawng hauh lote nena thu sawiho phei chu a thlawna hun khawhralna a ni. Social Mediaa inhnialna tam takah hian, Information/facts pakhat mah kan neih loh thilah pawh mi dang kan hnial chiam fo. Thil ṭha reng reng hmu thei lo, ṭawngkam mawi tlachham bawk site thawm hriat reng hi a lo hrisel vak lo. Mihring rilru kha lutukte nena inthlun zawm reng hi thlarau lam tan pawh a ṭha lo. Kan in zawmna chhut chah mai hi a ṭha zawk fo a lo ni.

5. Thil zawng zawng kan hre seng lo a. Kan information hmuh tam tak lah a ṭangkai si lo. Ka tan, kan chhungkaw, kohhran tan, hnam tana ṭangkai ka hriat theih tur chu keiman ka zawng a, Information ka hmuh na zawng chu hriat ka tum lem lo.

Hetiang kan sawi hian, Mahni nuam tih zawng chhiar (pleasure reading) mausam tur kan tihna a ni lo a. Novel te, short story te, poetry te chhiar loh tur a ni lo a. Chhiar makmawh a ni. Mihring hi chhang chauhin an nung lo ang. Comedian Trevor Noah, Jon stewart, Jon oliver, Stephen Colbert etc te ngaihthlak loh emaw, an thuziak chhiar loh tur emaw tihna lam a ni lo. Fth en loh tur tihna lam a ni lo.

Kan hun hman mek kan hman thiam dan a zir hian, kan hmalam hun hi kan lo thlak danglam thei khawp mai. Social media hi ralban san turin tumah kan inti thei lo a. Chin tawk hriat erawh a tul. Fimkhur ṭheuh ang u.

6. Bank Account leh ATM kaihhnawihah inbumna a awm fo ṭhin a, Mizote zingah pawh bumna tawk an awm ve deuh reng ṭhin. Bank lam pawhin, mi puite hriattur leh hriattirna te a chhuah a, Police lam pawhin an chhuah a, chuti chung chuan bum tawk hi an awm ve reng a ni. Sap ṭawng leh Vai ṭawng thiam thlap leh nghal pawh, min bumthlu leh ṭhin hi chu a mak ngawt mai.

Hman deuh kha chuan, “I ATM card a thi dawn e”, an ti a, mipui an bum fing ve zel tih an hriat chuan, an bumna tur thangkam kha an thlak ve zel a ni. Tunlai chuan, OTP dil an ching a. OTP hi mi dang kan hrilh tur a ni reng reng lo a, bank nena kan inkar liau liau a ni. Mi tam takin bank kaihhnawiha bum an tawh ṭhin avangin, a him zawk nan OTP hman ngei ngei ngaiin an han siam a, OTP a ngaih tawh hnu pawhin, bum theih tawk hi an la awm leh zel a ni. OTP hi One Time Password tihna a ni a, vawi khat chauh hman tur a ni a, keimahni chauhin kan hriattur a ni.

Bank details lo hrilh ta mai te, OTP hrilh ta mai te kan awm ṭhin. Heng misual ho hian, tunah phei chuan, kan account/ATM details te hi engtin tin emawni lo neih theih dan tawk hi an nei tawh a, mak tak a ni! He lam chu, sawi thui lo ila. “OTP/password a rawn thleng anga, min lo hrilh dawn nia,” an tih reng reng chuan, awih loh tur a ni.

Chumi bank aṭang chuan a nia, “I account hi a chuti dawn nia,” an rawn tih chuan awih loh tur. Bank-in mi an call ngai mang lo. Mizoram Bank-a account i nei a nih chuan, Mizo ṭawngin an rawn bia ang che, chu pawh a ṭul tawpah a ni ang. Anmahni an rawn insawi ang a, engemaw an offer ve hlauh che a nih chuan, an rawn call chauh ang che. Entirnan: I account i maintain ṭhat a, sum i tih chet ve reng chuan, Credit Card te an rawn offer mial ang che, Loan emaw pawh a ni thei. Vai ṭawng leh sap ṭawng a bank kaihhnawiha inbiakna reng reng ring lo phawt la, Mizo ṭawng a lo nih pawhin, I bank account details emaw, OTP emaw kaihhnawih a nih chuan ring lo phawt rawh. Engpawhnise, I mamawh dan anga zirin nangman i account kha buaipui la a ṭha ber.

7. Mi tam tak buaina pakhat chu, hnam dang mipain emaw, hmeichhiain emaw an bia a. An inbe tui zel a. A tawpah, ‘Gift ka rawn thawn dawn che a, i account no. min lo pe tih emaw,’ ‘Pawisa cheng chuti zat erawh India ram rawn thawn nan a ngai a, min lo pe ta che,’ titein an rawn bia, lo ralkhat hmangaih titih tawh si a, pe ta maia talbuai an awm nawk mai. Hetiang thilah hian fimkhur a ṭha. I ralkhat duh em em mi ngo nula duhawm tak emaw, tlangval hmelṭha tak emaw I tih kha, mi dum palian bum hmang an ni ṭhin aw.

8. Mizote hian Social Media kaltlangin thil kan zuar ve nasa ta. FB-ah te, Whats app-ah te, Instagram-ah te pawh a ni. Group-te siamin thil kan zuarin kan hralh ṭhin a. Buma awm kan awm ta deuh reng mai.

Social Media Bazara buma kan awm ṭhinna chhan chu, a man an lo ti tlawm a, chumi kan duh tut tut ṭhinna vang a ni fo. Henga thil zuar tam tak hi an rintlak loh fo a ni.

Kan thil leisak turte nihna hre chiang mang loa pawisa thawn ta maite kan awm fo a. An in sawi rinawm avanga ring ta maite kan ni. Hemi kan rinna chhan pawh, an thil zawrh/tawktarh kan duh tut tut vang hi a ni zawk fo leh nghal.

Kan fimkhurna tur leh Mizo Social Media Bazar aṭanga thil kan lei hmain hengte hi chhinchhiah hmasa ila:-

a) An thil zawrh kha an ta a ni ngei em? A condition a la tha em? tih finfiah vek phawt tur. Kawng sira scooty lo ding thla la a, zuar ta mai an awm. Bungraw laktlak mangloh lei pawh an awm bawk. Rukruk thil lo zuar pawh an awm bawk.

b) A zuartu identity hre chiang rawh. An insawi ang kha ring ngawt suh. Bumin i awm mai ang.

c) Mi an insawi rinawm avangin an rinawm kher loh. An insawi rinawm tlangpui ang.

d) Ralkhatah thil lei suh. Khawdang daiha mi thil lei loh hi a him ber. Finfiah a har si a. Ralkhata pawisa inthawn te a ni ṭhin a. Inbum a awlsam ṭhin.

TLANGKAWMNA:Fimkhurna tur thil sawi tur hrang hrang a la tam mai. Vawi leh khata sawi zawh sen mai chi pawh a ni lo a. Thil ṭhenkhat ka han tar lang ve a ni e. Ni danga kan thu kalpui ṭhin nen chuan a inang chiah lo deuh nain, sawi ṭul tihna ka neih ve avanga han sawi lang ta ka ni e. Mipuite hi bum kan awlsam em em mai a, mi tam tak an talbuai fo.I fimkhur ṭheuh ang u.