F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

INHNIAL

Britain hi 'World Power' tih tur pawh ni pha tawh lo khawpin an tla hniam ta a. Chutih rual chuan, ram ropui leh ram hlun an ni a, an tlu mai mai lo thung ang. Hnam kalphung leh tih dan nghet tak nei an ni a. Chu chu thuhran nise an ropuina tak chu, an hnam tihsual chungchang zalen taka an sawiho thei ṭhin hi hnam ropui tak mai an nih zia tilangtu a ni.

Oxford University-ah te hian, "Does Britain owes reparations to their former colonies?" tih hmang te a debate neiin an inhnial tluk tluk mai a ni. Chutiang an inhnialna pakhatah chuan alawm, Shashi Tharoor-an, "No wonder the sun never sets on the British Empire even the Gods could not trust an englishmen in the dark" tih a sawi ni! British ho kha ram nitla seng loa roreltu an ni kha a mak hleinem, Pathiante pawhin thimah chuan English ho chu an ring lo a ni, a tihna a ni.

Tharoor-a bik hi sawi chhunzawm lawk ila. Indian Politician, UN diplomats ṭhin, thuziak thiam ni bawk Sashi Tharoora hian thil a han hre khawp a. A hre thukin a hre ril a, eng thil pawh sawi se, a zat leh a kum nen zawng zawng a sawi thlap thlap thei a, a sawi ngaihnawm viau vek zel bawk a ni. YouTube-ah a thusawi hi ka enin ka ngaithla fo a, a hmuhnawmin a ngaihnawm tel bawk. A thil sawi hi a hre chiang em em ṭhin bawk. Amah hi Google kal thei a ni ringawt mai.

US Secretary of Defense Gen. James Mattis pawh hi mahni subject hre chianga sawi a ni a. A hna kaihhnawih hi chu a kum kar, kil leh khawk rawk ami pawh, “Chu chu chutiang chu a nia” ti nalh nalh thei a ni. Gen Stanley McChristal pawh lehkhabu pahnih chhiar kawp reng a ni.

Tharoor a te ang, Living Ency­clopaedia, Library kal thei, Google Nung ang chi hi an hmuhnawm a, an ngaihnawm, ngaihthlak an nuam a. A lehkhabu reng renga a thuziakte hi a chiang thei thin fek fawk khawp mai.

Mihring hian kan ngaihven a, kan peih phawt chuan thil hi a lo hriat theih khawp mai. Edmund Burke-a khan Paradise Lost a sawichhuak thei vek! Paradise Lost hi a hla thu tlar hi a tam khawp mai a, a bu pawh a chhah ve, chumi sawi chhuak thei tur chu mi bik nih erawh a ngai ve bawk ang. Dan lam kaihhnawih hnathawktu zingah pawh a section kil kar, a article biru ru nen pawh chawp leh chilha thilthleng kaihhnawiha sawi thei an awm ṭhin.

Thil hre zau, hre ril, hre kil, hre chiang Tharoor-a hi 9 March 1956-a piang a ni a. Mahni hriat lam hriat chianah chuan, Justice Rohinton Nariman-a hi a tluk lo hret mai awm mange aw, ka ti deuh. Chu chuan Rohinton Nariman-a hriatna chung­chuan dan leh san zia a tilang ang-Tharoor-a ai meuh pawha thil hria chu.

Tharoor-a London-a piang niin, India ramah a seilian. St. Stephen’s, Delhi atanga BA zir zo a ni a. Fletcher School aṭangin Internaltional Relations a zir zo leh a. Hun reife UNO-ah a thawh hnuin, a bansan a, Politics luh chilhin MP a ni chho zui ta a ni.

Lehkha ziak mi a ni a, thawnthu leh thu lo a ziak a, a thuziak hi a ngaihnawm viau zel. A thusawi ang thoa ngaihnawm a ni. Mak tih tling khawpa sapṭawng thiam a ni a. A hriatna rilna leh a sawichhuah thiamna hrim hrim pawh hian pa ropui takah a siam ve reng reng. Tharoor-a in zir peih leh hriatna ril, kut chhuak nei ṭha hi kan hnam tan awhawm tak a ni.

Kan sawi tak mi pathum, Sashi Tharoor, Edmund Burke leh Rohinton Nariman-a te hi hriatna lama mi thuk leh inchhiar zau, awmze neia inhnial thiam tak leh mahni kalna kawnga mi hlawhtling tak an ni hlawm. Awmze nei loa inhnialna leh inhnialna ṭangkai lo, mahni thiamna sawrchhuahna leh thiamna, ngaih dan, ruahmanna leh kalphung ṭha zawk awmna tur ni lem lo inhnialnaah chuan an tel lo khawp mai.

Oxford-a an inhnialna hi chu kan inchhungah, kan hmaichhanah ngei kan tlin lohna a uar thei ang berin miin sawi se, chutiang tur chuan mi dang pawh sawm bawk ṭhin ta ila - Chutiang deuh chu a ni.

India ramah, Mizoramah te ngei pawh zalen takin ngaih dan a sawi theih loh. Debate mumal pawh a neih theih loh. Mimal thilin a kal thuai a, kan inhmusitin ṭawngkam chhe takin kan inbei nghal thuai ṭhin. Ngaih dan dang kan ngaihthlak theih loh a, mahni chauh kan in­ngaihthlak chuan chuan hmalam a pan theih tawh loh.

Kan ngaih dan leh thlir dan ni lo rawn nei chu, ram leh hnam hma­ngaih lotuah te, mi buaithlakah te, mi khirhah te kan puh nghal deuh bur fo. Setana tirhkoh ang maite hian kan inhmu zui titih foin a lang.

Mimal, leh huhoa rilru zau deuh tak kan put thar leh a ṭul hle! Thu inkalh nei loin mihringte hi a huhoin a awm reng theih loh. Chutiang hunah chuan, sawi ho a, inhnial te pawh a ṭul ang. Tu pawh maiin, chutiang inhnialna chu ṭha taka dawng sawng a, ngaithla a, kan ṭanna a phet zawk a nih chuan, ngaih dan thlak mai tur a ni. Chu chu puitlinna a ni. Chutih rual chuan, dik zawk awm chuan em em lohna te pawh a awm ve bawk a. Miin a hnial thiam zawk avangin inhnialnaah a chak zawk a, a tumpuipa ngaih dan a hneh a, a ṭanna chu a dik zawk ta tihna a ni kher lo thei fo.

Inhnialna nghawng a ṭha zawnga kalpui a awm ve leh ṭhin bawk. Thor Hayerdahl-a te kha an inhnial a, Incas hnam ho bo daih dan chung­changah nasa takin an inhnial a. Hayedalhl-a kha, “Pacific tuifinriat kha Balsa pumin an inkar kai a ni,” tiin a ṭang a. Mi ṭhenkhatin a theih loh an ti a. Chumi finfiah tur chuan Balsa thing aṭanga siam ngei pum hmang khan Pacific Tuifinriat-ah khan Pumin zu inkar pek a. Peru aṭangin Tuatomos, French Polynesia thlengin an inkar kai a, (The Konti Ki expedition) - chu chu Km 7964 zet a thui a ni. India ramin zalenna a hmuh kum, kum 1947 khan Pacific Tuipuiah an inkar chiam pek a nih chu. Thor Hayerdalh-a te vang hi a ni pakhat, Pacific Tuifinriat hmuh hi ka chak a. July ni 3, 2019 khan ka hmuin, a tui pawh ka dai ve ta nghe nghe.

Thor Hayerdahl-a ten Km 7964 zet inkar nana an hman, Balsa thing aṭanga siam PUM kha Spanish Conquistador-ho milem ziah leh hmanlai titi behchhana a ang thei ber tura siam a ni a. Inca hnam ho kum tam tak kal taa an bo ta diak chungchangah ama theory chu a finfiah ta a ni. Peru aṭangin Polynesia (Pacific thliarkar)-ah an pem niin an hria a. Chu an pemna kawng zawh chu a’n zawh nawn leh ngat a nih kha. Ni 101 zet hun an hmang a, mi panga an ni. He 1947-a an khualzinna chanchin hi The Kon-Tiki Expedition: By Raft Across the South Seas, tih hming vuahin Thor Hayerdahl hian lehkhabu a ziak nghe nghe. 2012 khan a film an siam bawk.

Inhnialna atthlaka erawh a sawng­sawhlawt lo a; awmze neia inhnial erawh hreh loh tur a ni. Hmasawnna a ni a, nghawng ṭha a nghawng chhuak fo. Mizo zingah mi dang pawngpaw hnial ching, an mi hniala te thu sawi paihthlakna leh a dik lohna sawi thei lo, finfiah pawh tum chuang lo, ṭhuthmun aṭanga mi dang hnial char char peih reng hi kan ngah ṭhin khawp mai. Hetianga khawsak hian ṭangkaina reng reng a nei lo a, hun khawhralna ṭangkai lo tak a ni satliah ve ringawt mai a ni. Thor Heyrdahl-a te anga mahni ṭanhmun finfiah tura tuifinriata pum siam chawp hmanga kan tei ve ngam te a nih chiah loh pawhin, thu rintlak tak hmanga tanhmun nei tura lehkhabu laktlak keu nachang tal te hriat a ṭha.

Inhnial hi a ṭangkai lo vek lo a, Mizote kan inhnialna tam tak erawh hi chu ṭangkai lo tak a ni. Inhnialnaa dang zawk pawhin, ngaih dan sawhsawn kan tum ngai meuh si lo. Ngaih dan sawh sawn emaw, kan ngaih dan siam ṭhat leh siam remna te neiin, kan nunah danglamna thleng ṭhin se chu inhnial te hi a ṭangkai ve deuh tur hi a ni a.

Thiamna thuk zawk nei tura inhnialna te, thu dik ber hre tura inhnial fiamna te, hmasawnna kawng zawnna kawnga kawng zawh tur ṭha ber thlang tura inhnialna ṭhate chu a ṭulin a ṭangkai a. Chu­tiang ni lo, a tu a pawhin sawi ve hrim hrim kan tumna vang te, chak zawk nih hrim hrim kan duhna avang te, tih tur dang kan hriat thlawt loh vang te leh rilru kawih hrim hrim vanga a inhnialna te a nih chuan inhnialna ṭha leh ṭangkai a ni ngai lo a, chutiang inhnial lak ata chu inthiar fihlim daih tur a ni.