DAN

"Mi pakhat chu naupang pawng­sual thubuaiah kum 7 tang tura a chungthu rem ani a. Hepa lungawi lo hian High Court-ah a appeal a. High Court-a thubuai chu lo ennawnin thiam loh chang ngei a ni tih a nemngheh bakah, a hremna section chu a tihsual palh zawk a ni tiin kum 10 tang turin a lo tih san sak a ni. A appeal fuh tehchiam lo a ni," tih thu hi hman deuh khan ka hmu a, thil tak tak a ni nghe nghe.

A tira kha pa district judge-in a hremna kha section 376(2)(f) IPC hnuaiah a ni a. Kum 10 aia tlem lo tang tur kha, Judge-in a tisual a, kum 7 tang turin a ti a. Chumi a appeal-naah chuan High Court-in a hremna section-in a sawi angin hremna a lo pe ta a ni.

Ka rilrua lo awm pakhat chu, mahni dik lem si lo a, dik kan intih lutukna boruak hi a ni. Social mediaah te hian a nasa zual. Kum 7 tang tur pawh hi, appeal kawi lo se chu an hre chhuak lo palh a nih chuan a vannei ve mial mai thei a ni! District Judge meuh pawhin, ziaka chiang taka awm thilah pawh an tisual a ni. Tisual thei kan nihzia a lang chiang hle! Ṭum khat chu naupang khuaikhem thilah Ukil pakhatin accused chu bail a dil sak a, POCSO Act hnuaia mi ni si kha, a bail dilnaah chuan IPC sec 124 lam a qoute zuk hman a. Judge khan a phalsak loh nghal avangin a sawi zo hman lo a, tlema tlemah a mualpho ṭhelh a ni. IPC Section 124 chu sawrkar laka helna lam kaihhnawih daih a ni.

Judge leh ukil te, a zira zir chhuak, kum tam tak an hna bera ni tin zan tin buaipuitute pawhin an thil buaipui zinga simple ber pawlah pawh an hriat pawlhin an ti sual thei a ni. Engkim hi a hriat vek theih loh a. Expert nia miin min ngaihna thilah pawh hriatsual theih a ni. Chapo loh tur a ni a, mi tin hian anmahni zawnah thiamna leh theihna an nei vek ang tih hria ila, mi dangte ngaithla ila, chhiar ila, kan profession-ah chuan top leh expert nih i tum ang u. 100 %-a kan rilru kan pek chuan, India rama dinhmun tha te hi kan chang ve thei teh meuh mai, Mizo fate hian.

Dan lam bawk sawi chhunzawm zel ta ila. POCSO ACT kan sawi lan tak kha, The Protection of Children From Sexual Offences Act tihna a ni a. Hur sualna lam hawia naupang tihchhiatna venna leh chulam hawia naupang chunga chete hremna dan a ni. He dan hian naupang a tih chu kum 18 la tling lo zawng hi an ni.

Hur sualna lam hawia naupang chunga sualnaah hian, mizo ten ngaih dan dik lo deuh mai kan nei a. 'A khawih chhe tak tak chuang lo a, a hlawhtling lo a' tih mai mai kan ching a. A tum anga a hlawhtling chiah lo a nih pawhin POCSO Act hnuaiah chuan hrem vek tur an ni. Zahmawh Film leh Zahmawh thlalak lo enpui ringawt pawh he dan hian a khap a ni.

He dan bawhchhiatna hremna hi a na em em a. Dan bawhchhiatna tlinga kan ngaih loh pawh he dan chuan a khap vek a. Naupang hi a humhalh ṭha em em a, naupang hnute lo khawihsak ngawt pawh kum 3 lungin tanna a ni. Naupang pawngsualah chuan kuta khawihsak emaw, fawh sak, hmuam sak, mahni sazu naupang hmuam tir pawh a huam vek a. Kum 7 aia tlemlo lung in tanna a ni.

Naupang chunga hetiang thil a thleng tih hre renga report duh loh pawh hi he dan chuan dan bawhchhiatnaah a puang vek a ni. Naupang chunga hetianga chetna neih hian a nghawng thuk thuk em em a. Hman deuha hetianga vanduaina tawk Tleirawl ek ek tawh pakhat pawhin, "Mipa engemaw ka hmuh chuan ka buai vek zel tawh a ni" a ti a ni. An khawngaihthlak em em mai. Kan fanu, kan fapate chungah thlengah tuman kan duh lo ang. Chuvangin, a titu ni lo, a tuartu dinhmunah indah ṭhin zawk tur a ni.

Ti fuh lo fe fe ka hre nual bawk. Hmel ena nula uaih tawh, kum la tling si lo lo mutpui avanga Lung In tang pawh ka hmu ve ta nual. Kum an la tlin loh miau chuan, an remtihna pawh nise pawngsual a ni tlat! A sehsamah chuan, Kum zat tuman kan inzawt tawh lo. Kekawrte phelh vek hnua "Kum engzatnge i nih?" la ti leh thlap thlap chi tumah kan awm lo ang. I ngaihzawng/Kawppui kha a kum zat hre hmasa teh. Naupangte hi a venghimtu tur kan ni a. Society hian kan hliah khuh tur a ni. Chutiang ti hlei thei lo hnam chu dingchhuak tlak kan ni lo.

Dan lam kaihhnawih thil dang han sawi ta zel ila. Silai chungchang hi sawi kai a ṭulin ka hria a. Tun hnaia silai nei kan pung nasa a, dan ang taka nei leh nei lo te. Hmang sual pawh an awm ta zeuh zeuh. Silai vanga thihna pawh a thleng ta fo-license lo nei lo, mi dang hawchhawn tir tihte pawh a ni ṭhin.

Silai hmang hian thih dan chi hnih a awm thei.

1. Mi amah a inkahhlumin.
2. Mi dangin an kahhlumin.

1. Mahni inkaphlum hriat theih dan:-

a) A tlangpuiin Mipa puitling an ni ṭhin.

b) Hnai taka kahna hnuhma hmuh a ni ṭhin.

c) Bek, Chal, ka chhung, awm vei lamah te an inkap duh tlangpui.

d) Hliam chu mahnia inkah­theihna (Inkah remchanna) laiah a awm ṭhin.

e) Hliam hawizawng leh silaimu kal dan chu mahni inkahtheih dan angin awm ṭhin.

f) An silai chu nghet takin an hum ṭhin. A nih loh chuan, an bul hnaiteah a awm ṭhin.

g) Inbeihna hnuhma hmuh tur a awm ngai lo.

h) A bul hnaiah inen theihna darthlalang a awm duh hle.

2. Mi dangin an kahhlum hriat theih dan:-

a) Mipa emaw, hmeichhia emaw an ni thei ve ve.

b) Taksa khawilaiah pawh kah a ni thei.

c) Thihpui tham hliam hmun khat aia tamah a awm thei.

d) Mahni leh mahni inkah theih lohna, remchan lohna laiah hliam a awm thei.

e) Hliam hawi zawng leh silaimu kaldan zawng chu mahni inkah vanga thleng thei lo zawngin a awm thei.

f) Silai chu mitthiin a hum (hum tir) a nih pawhin a nghet ngai lo.

g) Silai chu hmuh a ni ngai lo tlangpui.

h) A hmun hmaah intih buaina hnuhma a awm thei.

Bengtivar atan ka han sawi hmasa a ni a. Ṭhian dun ram vak inkap an awm fo mai a. Tun hma aṭangin kan hre fo thin, hemi chungchang hi han sawi ka duh a ni.

“Ramsa emaw a ti a, a hai a, a kap a, a kaphlum” tih thu sawi tur hi kan hre leh ṭhin a, a zia lo hle mai. Silai hi a hmang thiam tak tak leh a hrechiang apiangin an hlau a, an fimkhur pui ṭhin an ti ṭhin a. Silai kan kawl ve a nih chuan, chumi thu chu kan rilrua a riak rengah a ṭha hle mai. Sa pel kan ni emaw, mi dang nena kan inkap a nih pawhin, kan sa kah/mi kah tur chu kan tum ngei, kan sa kah duh ngei a ni em? Kan mi kah duh ngei a ni em tih chian phawt loh chuan kah loh tur a ni. Mihring leh mihring silaia indona lam chu sawi thui lo ila. Kan lo tel ve palh hlauh a nih pawhin, kan ṭhiante hnunglam aṭang chuan pan loh tur a ni, tih a ni ṭhin a. A chhan chu, an hnunglam aṭanga kal chu an hmelma te ni turah ngaih an ni.

Sa kan pel a nih pawhin, “Ka haia” tih a awm ṭhin hi a mak khawp mai a. Sakhi kan kap duh a nih chuan, Sakhi an ni ngei tih chian chauh loh chuan kah loh tur a ni. Savawm nia kan hriat kan mihringpui ngei te pawh, keimahni min bei a nih si loh chuan, hmun hran (distance) aṭanga kah ngawt mai chu a fimkhur loh thlak hle bawk a ni.

Kan silai chelek dan tam takah hian silai khawihtlak kan ni lem lo tih a lang fo awm e. Silai license nei mumal loin kan chelek fo bawk a. Silai hmang thiam mumal loin silai kan lawm viau leh sapela kan chhuak ve fo hi a dik lo a. Sapela chhuah hrim hrim hi dan bawhchhiatna a ni tawh reng reng bawk. Silai dahna pawh fimkhur bawk tur a ni a, naupangin an thih phah hial tawh a ni.

Sawi tur tam tak a awm, dan zawm chungchang han sawi chhunzawm leh lawk ila. Mizo Kristian te hi, sermon ngaiah kum 100 kan inchawm a ni ta ber a. Hlui ve nge ngai lo mah se, a sawt lo zawngin kan in fah fo nite hian a hriat. Dan zawm leh dan zah harsa kan ti fo maite hi, kan in ennawna, kan inenfiah a ngai ta hle mai. Kan duhna chenah, kan rilru mil zawnah chuan kan zawmin kan zah fo tho a. Biak Ina kan ṭawngṭai zo lo chhuak hi, huho chuan, tute emaw dan bawhchhetute khawih leh sawisak, vuak hlum pawh hreh mang lo kan ni leh tlat mai ṭhin.

Vengchhungah lah, Two wheeler kan ken chhuahin, helmet khum loa kal mai kan ching a. Zanah chuan, a kualna hmun lo tura kual kan ching a. Mi min hmuh loh lai chuan, dan bawhchhiat hi kan hreh lem lo. Traffic dan te hi kan him tlan zawkna tur a siam a ni. Dan hrim hrim hi kan khawsak ho tlan theih nan, kan hlim tlan leh kan him tlan nana siam a ni ṭhin a. Chumi zawm hram hram chu kan tan a tha ber a, a him ber a ni.

S. Khawlekah chuan, mi pakhat­in nufa a that a. A thattu chu, khawtlang hruaituten an lo la hrang a, hmun himah an dah a. Kut hmawr pawha khawih loin Police hnenah an lo hlan thei a ni. S. Khawlek khuate hi an fakawmin, an entawn tlak hle a ni.

Kan Pulpit-ah te, kan sikulah te, khawhar Inah te leh chhung inkhawmnaah te thleng hian, dan zawm leh dan zah hi kan tih tur a ni, tih hi sawi tama inzirtir a hun ta hle. Dan chu a kengkawhte kutah dah ila, puihbawm an ngaihna lai apianga puih hi kan tih tur zawk a ni.