Guest writer
F. Vanlalrochana
CS LEWIS-A Leh MERE CHRISTIANITY
Kristian Sakhaw kaihhnawih lehkhabu ropui sawi nikhua chuan, CS Lewis-a lehkhabu ropui bera chhal ngam, Mere Christianity tih hi kan sawi hmaih thiang lo ang. Mere Christianity, tih buah hian a tawi zawnga kan sawi chuan, C.S. Lewis a hian, Kristianna rin tlakzia a chai ber a, Kristian sakhaw sawiseltute hnialna thu a ziak a, Kristian nun chu engang chiah nge a nih ang tih chu chipchiar takin a chai a ni.
A BU ZIAKTU CHANCHIN:
Mere Christianity ziaktu hi Kristian chhungkua a seilian a ni na a, kum 15 a nih chuan Pathian awm ring lotu a ni ta der mai a. Amah hian, “Pathian chungah chuan a awm loh avangin ka thinrim em em a ni” a ti. Hetia a tleirawl chhuaha Kristianna a kal san a, Pathian awm te an rin loh chhohna chhan chu, kristianna leh kohhran rawngbawlna chu ‘Ninawm leh inphutna nasa,’ anga a ngaih vang a ni a. Dawi leh thil dang neuh neuh te a tuipui chho ta a. Mahse, zawi zawiin a inhmu chhuak a, Pathian thu ni loin ama ngaihtuahna leh duhthusam a lo zui nasa lutuk a, mi dangte a lo teh nasa lutuk te chu a inhre chhuak chho ta zel a. Pathian a hmuh lehna kawngah hian George Mac Donald-a lehkhabu, ‘Heaven’ tih chuan a pui nasa hle. Kristiannaah hian a kir leh mai duh bik lo; hnar luih tlat dan a zawng char char a. Mahse, Pathian hmangaihna ata chu a bibo hlen bik thei ta lo a ni.
Kristianna leh sakhaw dang hi nasa takin a khaikhin a. Nunna Thuchah kengtu sakhua chu kristianna chauh hi a ni tih a hmu chhuak a, Pathian hnenah a kir leh ta a ni. Pathian lama a kir lehna tur hian a ṭhiante an ṭangkai em em a ni. 1931-ah chuan Lalpa lamah a kir leh ta a ni. Hetah hian a ṭhianpa J.R.R. Tolkien-a a tangkai hle. (The Lord of the Rings ziaktu). A pianthar dan chanchin hi Surprised by joy tih buah a ziak.
CS Lewis hi a hming pum chu Clive Staples Lewis a ni a. 29 November 1898 -ah piang a, 22 November 1963 ah a thlir ṭhin ramah chuan a kal ve ta a ni. A ṭhiante chuan “Jack" tiin an ko thung a ni. Ren tin daih an tih ang chi hi a ni a, thiam loh pawh a nei mang lo e an ti hial ṭhin.
Tlangval senior tak a nih hnuah nupui a nei chauh a. A nupui nena an inhmangaihna hi khawvela hmangaihna chanchin ropui berte zingah an chhiar tel fo ṭhin. Nuthlawi pakhat thu pawh ziak ve ṭhin Joy Gresham-i chuan CS Lewis hi a ngaisang em em a. Joy-i hi American a ni a, fa pahnih nei tawh a ni. A pasal chu zu ruih hmang leh amah tiduhdah deuh mai a nih avangin a chhuah san a. Lewis nen hian lehkha an inthawn tawn ṭhin.
Joy Gresham-i te England-a an han zinin a takin an inhmu a, an inkawm ngeih em em a. A tir takah chuan inhmangaih taka in ngaizawng, in hmel duh pawh an ni lo a, Joy hi nu fing leh inchhiar zau tak mai a ni a, amah a chu nupuia neih a duh vang hrim hrim ni loin Joy-i chu kawm zui zel a duh avangin England-ah cham zui zel se a duh a, sawrkar dan (Civil contract marriage)-hmangin nupuiah a nei ta a ni.
Lewis-a unaupa Warnie chuan ti hian a ziak a: "Jack tan chuan a tir chuan Joy-i a ngainatna chu a fin em vang chauh a ni. Joy chu a hmeichhe tawnte zingah chuan ama thluak ang han tluk pha ve, ngaihtuahna zau kawngah te, hriat ril kawngah te, fiamthu duh kawngah te a mah kawm pha awm chhun a ni” (Haven 2006). Amaherawh chu, rei lote hnu chuan Joy-i malpui-ah chuan na a lo awm a. Terminal bone cancer a lo ni a, chu chuan an inzawmna chu a tidanglam ta a, an thinlung a lo inpawh a, kristian dan pangngaia innei theiah an lo in ngai ta hial a. Nuthlawi a nih avang chuan England kohhran-te hian hetiang inneihna hi an hrethiam lutuk lo a, mahse, an ṭhian ṭha, The Rev. Peter Bide chuan Hospital-a Joy-i mutna khumah March 1957 Lewis leh Joy- te chu a inneihtir ta a ni.
Gresham-i cancer chu a han zia deuh a, nunphung pangngaiin an han nung ve a, mah se, reiloteah cancer chu a lo lang leh a,1960 khan. Hemi kum hian Greece leh Aegean thliarkarah chawlh an hmang a. Lewis hian ke a kal nuam a ti em em a, mahse, zin chhuah erawh a ngaina ngai lo. Hei hi 1918 hnu lama English Channel a pelh awm chhun a ni. 1960 hian Lewis chu Joy-i hian a thihsan a. A thih hnu hian CS Lewis chuan Joy-i fate hi enkawl zui a ni. A Grief Observed tih buah a lusunna chheh vel hi a ziak a, a tir chuan hming lem N.W. Clerk hmangin a tichhuak a. Amah nena an chhui zawm kha a duh lem lo a ni A ṭhian tam tak chuan a lusunna inhnem nan leh amah ṭanpuina a nih beiseiin ama lehkhabu ziah ngei chu chhiar turin an rawn ṭhin! Ama ziah a ni tih chu a thih hnuah puan chhuah a ni.
1961 June thla tir khan hrisel lohnain a tlakbuak ṭan a, a kal lam a dik lo tih hmuh chhuah a ni a, blood poisoning a nei bawk. A hnu chuan a hriselna te a han ṭha leh deuh a, 1963 June thla tirah hrisel lohna dangin a han tlak buak leh a. 22 November 1963 khan Lewis chu ama mut pindanah tlai dar 5:30 pm-ah a nikhaw hre loin a tlu a, minute rei lote hnuah a thi zui ta a ni. Holy Trinity Church, Headington, Oxford thlanmualah phum a ni. A hmangaih em em Joy Gresham-in a thihsan hnu kum thum emaw chauhah CS Lewis-a hian a Lalpa hnen a pan ve ta a ni.
MERE CHRISTIANITY
BU CHHUNG THU TLANGPUI:
A bu chhung hi ṭhen li-ah a ṭhen a, chuta a thil sawi tlangpui chu a hnuaiah hian han sawi chhawng dawn ila, a tlangpui han tihah pawh a sawi tam tak chu ka sawi kim dawn chuang lo a ni.
ṬHEN KHATNA:
A lehkhabu ṭhen khatnaah hian, “Mihring nunphung thununtu dan” chungchang a sawi a. Mihring history han thlir hi chuan, hnam tin mai hi a bulṭhutah chuan, kan lo inang viau, ṭha leh tha lo kan tehna tlangpui pawh hi a inang viau a ni. Lewis-a chuan, moral law chu mihringin a siam chawp a ni ringawt lo a, a tak a, hunbiin a huam ve lo a, Engkimtitheia, khawvel hmun leh hunin a tuam phak piah lama awm, mihring ṭhatna dan hmanga rawn inlar ṭhinin a pek a ni, tiin a sawi.
ṬHEN HNIHNA:
A bu ṭhen hnihnaah hian Pathian nihna chungchanga ngaih dan chi hrang hrang awmte chu a sawi ve leh thung a. Sakhaw pawl ṭhenkhat, Pantheist-te chuan, Engkimtithei Pathian chu, a ṭha lo hran lo a, a ṭha hran lo bawk tiin an sawi. Pantheist-te chuan, Universe pumpui hi Pathian a ni tawp maiah an ngai a, chumi awmzia chu, khawih theih khawvel leh van lamah pawh, engkim mai hi Pathian a ni vel vek maiah an ngai. Sakhaw pawl dang Muslim, Juda te leh kristian rin danah erawh chuan, Pathianin lei leh van a siam a, Pathian erawh a thil siam lak ata chu a hrang tho si a ni; Pathian hi a ṭha a, lei leh van hi a lo ṭhat zawkna turin mihringten theihtawp an chhuah turah an ngai bawk. Kristiante chuan, Sual tawpkhawk-Setana/ Ramhuai awm an ring bawk. Sual leh ṭha hi a intluk lo a, sual chu, ṭha- lo chhe ta hi a ni. Kan chhevel pawh hi lo thlir ta i la, thil ṭha reng si, ṭha loa lo tlachhe ta hlir hmuh tur a awm a ni.
Ṭhen hnihna tawpnaah hian, Kristian sakhaw innghahna, Isua Krista chu a sawi lang ta a. Ṭhatna tak tak nei tur chuan Lal Isua rawngbawl chauhin a neih theih a ni. Kristian pawl hrang hrang awm mah se, Lal Isua nihna an pawm tlan vek avangin Chhandamna an chang vek thei a ni tiin Lewis-a hian a sawi bawk.
ṬHEN THUMNA:
Ṭhen thumnaah chuan, Lewis-a chuan Kristian ṭha tak nunphung a sawi ve leh thung a. Lewis-a hian, Ṭhatna (morality) chuan thil pathum a huam a, a ti: Mihringte inkara inremna, mahni mimala inremna leh hahdamna, leh uluk taka nun hmana, chhandamna channa te hi. Sual kan tih zawng zawng hian heng thil pathum zinga a eng emaw ber chu a kalh vek a ni. Mihringin nun dan ṭha taka nung tura kan neih ngei ngei tur thil pali a sawi a - Finna, zu in loh, dikna leh huaisenna/ chhelna te, nun dan ṭhaa nung tura he’ng thil palite pawimawhna hi a sawi bawk.
Lewis-a chuan sual zawng zawngah a ṭha lo ber chu, chapona hi a ni a ti a, mihringte chu Pathian chungah a indah tir fo a ni, a ti. “I chapo chhung chuan Pathian i hre thei ngai lo ang. Mi chapo chuan mi dang leh thil dang reng reng hi a hnuai en vek ṭhin a, a chunga thil awmte a hmu thei ṭhin lo,” tiin a ziak.
Kristian nun dan ṭha pathum tia Lewis-an a sawi chu, mipat hmeichhiatnaa invawn thianghlimna/nupui pasalte chauh mutpui, beiseina leh rinna te a ni. Kristian nuna chona lian ber pawl chu, Rinna a nih thu a ziak bawk. Pathian chhandamna channa tur kawngah chuan rinnaa dinngheh tlat hi thil harsa ber pakhat a ni a ti a. Ringtu ṭha ber ber hian inrinhlelh chang an nei fo. Chutiang inrinhlelhna karah pawh chuan, ringtu ṭha chuan, Pathian rinchhan lui tlatin, hmalam pan turin chakna a nei thei ṭhin a ni, a ti. Ringtu ṭha chuan, Pathian kuta an hmalam hunte dahin, mi ṭha thei ang ber ni turin theih tawp an chhuah zel tur a ni a ti bawk.
ṬHEN LINA:
A bu ṭhen lina leh a tawpnaah chuan, Lewis hian Theology deuh ngun lamah a lut a, ‘Science of God’ tih mai tur, Trinity chungchang a sawi ve leh ta thung. Pa leh Fapa leh Thlarau Thianghlim (Trinity) leh Hupthuk Lung (die) hi a tehkhin a. Square side pa ruk amah hian a awm a, chutih rual chuan, dimension pathum a nei tho bawk. Pathian pawh Amahah mi nung pathum awm siin, Pathian pakhat a ni tiin a sawi.
Lewis-a hian Lal Isua kaltlangin mihringte chuan Pathian fate nihna an lo chang ve thei niin a sawi a. Keimahnia kan nihna ṭha thei ang ber ni phak tur chuan Lal Isua hnung kan zui chauhin kan ni thei dawn a ni. Lewis-a hian, Kristian chuan, Kristian ni tak tak tur chuan, a khawvel duh zawng leh chak zawngte a kalsan ngam tur a ni a, chutah chuan, Lal Isua a hmu ang a, Vanah chatuan lawmna changin a cheng thei ang a ti.
KHARNA:
Mere Christianity bu hi 1941-1944 Inkara BBC Radio-a CS Lewis-a thusawi ṭhin behchhana siam a ni a. 1945 hnu lama Kristian lehkhabu ropui berah te pawh an thlang hial. Oxford leh Cambridge University-ah English Literature a zirtir ṭhin a, mi thiam chungchuang a ni. Pathian ram tana mi thawh hlawk ber pawl a ni zui ta reng bawk a. Kan thiamna leh theihna te hi Pathian tana kan hman a ṭul a, kan thiam san poh leh kan ṭangkai leh zual thei a, Ringtu leh rawngbawltu chuan thiamna sang ber ber nei turin tan kan la bawk tur a ni ang.