F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

CORRUPTION

Mizoramah hian Corruption hian nasa takin min tibuai ta hle tih hi hai rual a ni lo a. Kohhran meuh pawhin, an buaipui chho nasa lehzual ta a. 2022 Synod Inkhawmpui pawhin, corruption do thu an titlu ta a, hmalak dan tur an ruahman mek niin a lang. Kohhran hi chuan, tih theih chin an nei a, an tihawm leh tihtur chin a awm bawk a, chumi piah lam chu va beisei vak tur pawh a ni lo ang. Mawhphurhna tak tak neituten an tihtur ṭheuh an tih hi Corruption chungchangah chuan, a pawimawh ber a ni. Tukin chu, Corruption kaihhnawihah hian, titi ṭhenkhat i han vawrh teh ang.

Corruption tih hi, Latin thumal, ‘Corruptus’ tih aṭanga lak a ni a. Chumi awmzia chu, ‘Kehchhe vek’ tihna a ni. Oxford English Dictionary leh Chambers English Dictionary chuan, ‘dik lo, rinawm lo leh tenawm taka mipui thil neih tihchhiat sak’ niin a sawi a. Chumi awmzia chu, sawi dan danga kan sawi dawn chuan, thil a nih dan tur anga ni lo leh a nihna tur aia chhia hi Corruption chu a ni a. A thumal ang ngau ngau hi chuan, mahni ta lo tur lak a, mahni chanvo lo tur lo chan tihna a ang deuh a ni mai awm e.

Prevention of Corruption Act, 1988 chuan, Corruption a tih chu-

a) Danin a hlawh/ lawmman atana a tuk ni lo, sawrkar hnathawhna nena inkaihhnawiha thil pek ama tan emaw, mi dang tan emaw pawh a lo dawn hi phal loh a ni (sec.7)

b) Sawrkar mi leh sa, sawrkar hnathawhna kawnga dikhlela thil tihna tur hawi zawnga thil pek lo dawn hi phal loh a ni (sec 8)

c) Sawrkar mi leh sa, sawrkar hnathawhna kawnga fel hlela thil pek lo dawn hi phal loh a ni (sec 9)

d) Sawrkar mi leh sa, fel hlela thil pek dawnna (sec 8-na emaw, 9-na emaw ang) kawnga sawrkar mi leh sa vek te’n an lo puihbawm pawh phal loh a ni. (Sec 10)

e) Sawrkar mi leh sa ten, man nei lo emaw, a man hu dik tak a ni lo tih hre reng chungin emaw, a hnathawhna nena inkaihhnawiha thil hlu a lo lak emaw, a lo lei emaw hi phal loh a ni. (sec 11)

f) Sawrkar hnathawk, an khawsak dan leh rosum leh an hlawh dik tak inmil lo te hi hrem theih an ni. [Sec 13 (1) (e) ]

g) Sawrkar hnathawkin bungrua/rosum, a mamawhphurhna leh thuneihna hnuaia awm, dik lo taka, ama hamṭhatna tur zawnga a lo tih chingpen hi phal loh a ni [sec 13(1) (d) ]. Chutiang tih tum pawh chu hrem theih an ni.

(Sec 15)

h) Sawrkar hnathawkin, dan ang ni lo a, ama tan emaw, mi dang tan pawh, rohlu emaw, sumpai emaw a lo dawn te, a thuneihna hmang sual a, ama tan emaw, mi dang tan emaw pawh a, rohlu emaw, sum pai emaw a lo dawn te, sawrkar pisa a luah laia mi dang tan pawha mipui vantlang hamṭhatna tur ni lo a, rohlu emaw, sumpai emaw a lo dawn te hi phal a ni lo. [Sec 13 (1) (d) ]. Hetiang tih tumte pawh hi hrem theih an ni. (Sec 15)

PC Act pumpui han thlir hian, corruption hi heti hian a khaikhawm theih mai awm e:

1) Mahni dinhmun leh nihna leh thuneihna te, mahni duhthu ngeia hman sual luihna.

2) Mahnia tih emaw, mi dang kaltlanga tih pawh a ni thei.

3) Mahni inchhek lenna leh invurna atana tih a ni ber a. Sum leh pai leh bungraw lama hlawkna emaw, thuneihna, hlutna leh Lalna tih punna atan pawh a ni thei.

4) Heng thil te hi dan anga tih dan tur awmsa te bawhchhiaa tih a ni ṭhin.

5) Mipui vantlang emaw, mi dangte chan ai la hek zawng zel a ni bawk.

Corruption lo awm chhan hi a tawi zawngin, tawi te tein lo sawi leh ila- retheihna vang, dinhmun ṭhaa din duhna leh kawng pangngai zawh peih loh vang, thuneihna hman sual vang, duhamna leh mahni hmasialna vang, thatchhiatna vang, inkaihhruaina leh entawn tur tlakchham vang tihte hi han sawi mai theih a ni. Corruption lo awm chhan hrang hrangte hi a inthlungkhawm kual vel vek a tih theih bawk awm e.

Corruption hi keini ram chauh ni lo, khawvel ram tinah hian an buaipui zawng hi a ni vek mai. Ṭhenkhat chu a langsar a, ṭhenkhat chu a langsar lo deuh a ni deuh mai. Khawvel ram tin mai hian, langsar takin an lo buaipui ve tawh deuh ṭheuh mai. A ṭhen chuan, an nawr tawm thei a. Chuti chung pawh chuan, langsar teh lua loa a ruka Corruption-in a chiah piah loh hi an awm tak tak chuang lo.

Chutiang chu ni mah se, a tuar nasa zual, a buai nasa zual hi an awm leh chhawng a. 'Third World ramte' tia an sawi mai ṭhin emaw, kawng danga sawi chuan, Khawvel Indopui Pahnihna hnu lama anmahni awptute lak aṭanga zalenna hmu thar ta ramteah hian a hluar nasa zual ni hian a hriat ṭhin. Ram ṭhenkhat chu, an inthian fai a, an innawr tawm tawk tawk a. Ram ṭhenkhat erawh chu, an buaina a la ngai reng a. An harsatna a la danglam chuang lo reng reng a ni.

Corruption hrim hrim hi a zung a thuk a, a ril a. Mihring rilru chhungrilah hian, ṭhat lohna hi a awm sa ve reng reng a. A awlsam lam, a hahdam lam, buai vak ngai loa hlawhtlinna leh lalna leh thuneihna neih duhna hi a awm reng a. Chumi kawng thlennan chuan Corruption hian awmzia a nei thuk hle.

Asia chhimchhak ramte hi Corruption hian a tibuai zual emaw tih tur hi a ni a. Malaysia ramah chuan, Money Politics tiin an sawi ṭhin a. October 1996-a UMNO party inkhawmpuiah chuan, Prime Minister Dr. Mahathir Mohamad-a khan, a thusawinaah, Candidate ṭhenkhat, dinhmun sang zawk beiseitute chuan, Party Inkhawmpui Palaite vote chu leisak an tum ṭhin tih thu a sawi lang a. Politics-a pawisa an chelek nasa lutuk chu a manganthlak thu a sawi a. Mittui tla zawih zawihin Prime minister chuan, an party mi kalkhawmte hnenah chuan, “Thamna hmangin Malay hnam leh sakhua hi tihchhiat i phal lo ang u,” tiin a sawm nghe nghe a ni. Bank Negra sawi dan chuan, 1993 UMNO Inkhawmpui dawna campaign an neih lai chuan, an ram pawisa cheng sang khat leh cheng sang nga tlangte chu, an bank aṭangin lakchhuah vek a ni. Chutiang khawp chuan Malaysia pawh an buai ṭhin. An prime minister pawhin mittui tla khawpin an hnam nun tlahniam chu a manganpui a ni.

Asia ramah chuan, Indonesia hi an nasa ber awm e. An media te pawhin, KKN tih lam tawi an siam a. Chu chu Kolusi(collusion), Korupsi (Corruption), Nepotisime (Nepotism) tih a ni. Eirukna leh lainate duhsakna intawkkhawm tihna a ni ber mai, chu chu an ram dinhmun sawi nana an hman a ni. President Suharto fate, an ṭhiante, an laina leh duhsak zawngte khan KKN chu, Indonesia culture aṭanga paihbo hleih theih loh tur khawpin an siam hman hial a ni. Financial Crisis-in an hlutna a tih hniam hmaa an chhut dan chuan, Suharto te chhungkaw ho hausakna kha Us Dollar tluk leh dingawn 42 lai a ni hman a ni. President Habibie-a hnuaiah khan, corruption chu a nasa zual leh nghal a. Minister leh Official te khan, inthlan leha an dinhmun tur hre chiang hek lo, an han eiru tak tak mai a, President thar an han neih meuh chuan, an eiruk nasat dan kha pui tak a ni tawh. Habibie-a naute hoin inlei tlin hrim hrima an tum a, kawng hrang hrangin sum an tuak a. A ngah pawh an ngah hle - Vote khat leinan US Dollar 25000 vel an seng a ni awm e. Hetiang avangte pawh hi a ni ang a, tun thlengin Indonesia hi an la kang chuang lo a ni.

Lee Kuan Yew-a chanchin bawk hi a ngaihnawm ka ti ṭhin; Corruption do thuah ngat phei hi chuan. Singapore an han indang chho a, sawrkarna an siam chhoh khan, “Duhamna leh corruption leh nun dan chhe hrang hrangin min uai tlu lek lek a” tiin, LKY-a hian a sawi. Anmahnia ro an han inrel chhoh pawh khan, thlemna kha an tawng nasa. Nimahsela, Corruption chu an do loh chuan, an chhe mai dawn tih a inhria a, Prime Minister a ni a, amah tih ngei tur a ni tih a hria a.

A hnuaia National Development Minister ṭhin, Tan Kia Gan-a kha, an ram thlawhna lam enkawltu Board Director-ah a ruat a. August 1966-a Board Meeting an neihnaah chuan, Tan-a chuan, Boeing Aircraft lei tumna kha a hnial kalh bur mai a, lei loh an ti ta a. Chumi hnu ni rei vakloah chuan, Tan Kia Gan-a sumdawnna lama a thawhpui Lim-a chuan, First National City Bank, Boeing hoin anmahni bank atana an hman chu a va bia a, thawhpui atan a va sawm ta a. Bank chuan, sawrkarin corruption a huatzia an hriat avangin sawrkar hnenah chumi chungchang thu chu an thlen ta a. Lim-a chuan, Tan Kia Gan-a chu a sawi lang duh ta tlat lo a, Tan Kia Gan-a chu a hrem theih a ni ta lo a. Mahse, Lee Kuan Yew-a khan, Tan Kia Gan-a chu a inrawlh ngei ang tih a ring tlat a, a hna aṭangin a chawlh tir a, sawrkar aiawha a mawhphurhna chelh dang zawng zawng chu a chawlh tir vek ta a ni. Lee Kuan-a hian a tia lawm, “Ka rilru a nâ a, hrehawm pawh ka ti. Mahse, tih theih dang a awm lo a ni,” tiin. Corruption tih rem a tum a, a hmelhriat leh ṭhian ṭha pawh, finfiahna fiah tak awm lo mah se, a tihtur tul chu a ti ṭhak mai a ni, hum tumna a nei lem lo.

Tih tur ṭul tih thak mai loh chuan Corruption hi nawr tawm tak tak theih a ni lo. Minister pawimawh leh a thian ṭha ber ber te pawh, Corruption-a an lo inhnamhnawih chuan, LKY-a hian a zuah chuang lo a, Corruption-in zung a kaih thuk em em tawhna society kha a thian thianghlim thei a, hun erawh a duh rei. Rinawm leh dik tur hian, a man pek a ngai ṭhin a. Chumi kan peih loh avang chuan, kan rinawm loin kan dik lo ṭhin. Corruption dona hi a sawi a sawi ngawt a ni lo a, a tih a tih a ngai a. Action latu turin action an lak ngam hi a pawimawh ber a ni.

1971 War-a Pakistan General chu General Amir Abdullah Khan Niazi a ni a, British hunlaia Military Cross dawng pha khawpa sipai huaisen a ni. Kha Indonaa a chak loh hnu khan, a camp-ah Khushwant Singh-a khan a interview a. A room bangah chuan, Urdu hian, "A dik apiang te chu an dingchang ṭhin," tih hi a inziak a. Khushwant-a khan a interview lai khan, Urdu thiam lo derin, General Niazi chu a lehlin tir a. A interview zawha kawngkhar lam pan pah chuan a hawi let a, "General, India pawh a dik a, a dingchang mai a ni," a ti ta a. General chuan, "I sual hle mai. Urdu i thiam reng si a," a ti nang nang a ni awm e. General Niazi-a banga inziak ang deuh hian, Dik lo te hi chu an ding chang reng lo a, an chhe dawn tho tho a. Mi corrupt tak te hi dingchang rihin, inhum kual mah se, an tlu dawn tho tho a ni. Mi dangte angin nei ve lua lo mah se, mahni hlawh leh dik taka an thawhchhuah chin chauh la ṭhinte chu an hlim zawk a, an lungawi zawk a, an huai zawk bawk a. Pathian tawk thut dawn pawh ni sela, an huphurh lo deuh bik ang.