"I NI MIN PEK HI” BU THLIRNA

He lehkhabu hi Mizo pa ropui Rev. Zairema'n ama chanchin a ziahna bu a ni a. Lehkhabu hlu tak leh bengvarthlak a nih rualin, a ngaihnawm a zawng chuan chhiar luih fe hnua ngaihnawm tih chi a ni. A hlut thuah erawh chuan, a hlu hle thung! Hriatna a pai hnem zia ngaihtuah chuan, ka chhiar chhuak mai lo kha ka ui hle. Lehkha chhiar chak ve tak ka ni a, ‘I ni min pek hi’ tih bu erawh hi chu chhiar a sawt lo ka ti ngang mai. An tihchhuahna a rei deuh tawhnain, han thlir leh hnuhnawh ilangin ka han ti a ni.

He lehkhabuah hian ziaka chhinchhiaha la awm ngai lo leh mi tam berin kan sawi lutuk loh thil tam tak hmuh tur a awm a. Rev. Zairema kha, mi ropui leh inngai tlawm a ni a, a sawi (duh) loh tam tak a la awm tih a hriat reng bawk a. A hriatna leh a tawn hriat zawng zawng thlana a liampui ta mai erawh kha chu a uiawm hle a ni.

He lehkhabu bung 10-ah ṭhen a ni a. A inluh thelh nasa hle a. Hei aia la siam rem theih hi niin a lang a. Rawngbawlna huang chhungah politics te a ziak vak a. Rambuai tih bungah Rawngbawlna lam kaihnawih a ziak leh vak vak bawk a. Hengte hi siam rema rem ṭhat theih vek a ni. A ti ngaihnawmin chhiar a nuam sawt bawk ang!

A lehkhabuah hian thil chhin­chhiah tlak tak tak a tam mai a. Mizorama party politics boruak luh chhoh dan, Mizo Union party-in zirtirtu lakah an duhsak zawng an dah chhoh aṭanga kan zirna lo chhiat chhoh dan te, India Independence dawn hnaiha Mizo hnam-in ngaihtuahna kan lo hman ve dan:-

1. Indian union zawm

2. Burma lama bei

3. Crown colony

4. Independence

Heng thil pali chungchanga an thlirna awm ang te, Mizo Union chhungril buai chho te, Ch. Saprawnga leh Laldenga te mizia leh an ambition te fiah deuha hmuh tur a awm a ni.

Pastor hoin Quarters an neih ṭan dan te, khawkhawmin kan nun chhungrilah nghawng a neih dan bul te, Mizo Synod inrelbawlna leh an kal chhoh dan te, Mizoten concrete building sak kan thiam chhoh dante pawh a ziak chiang viau a. Aizawl leh Lunglei kawng laih ang chi te pawh a khungkhawm ṭha hle. Kum 1920-1970 vela Mizo khawtlang nun, kohhran leh politics chanchin hmuh chian theihna bu ṭha tak a tlingin ka hria.

A tir lama Aizawla Mizo awmten awm man an chawi ṭhin dan te pawh hi a ngaihnawm ang reng a. Aizawla a naupan lai hun hmang a ni a, a hun laia Aizawl naupang boruak pawh a ziak chiang viau a, a ngaihnawmin a hlu. Footballer Dr. T. Ao-a te, L. Biakliana te leh Kaphleia te nena inkawm ṭhin an ni a. Dr.T Ao-a inkhelh thiam tak mai kha zu vangin a nun a lo buai hle a lo ni. T. Ao, Biakliana leh Kaphleia hi a ziah bak an chanchin dangte hi a la hre tam hle dawn a, kan hriatsa bak hriat belh a chakawm teh lul nen, amah ber hi kan zingah a awm ta lo a hi a pamhmai hle a ni. MNF indin chhoh lai boruak te pawh hi a ziak ngaihnawm fu bawk. Mi tam tak thuziaka kan la hmuh ngai loh hmuh tur a tam mai.

1920 vel khan Krismas dawnin biak in hi an lo chei daih tawh a. 'Krismas dawn hi chuan Biak in chei kan uar em em a, naupang leh tlangvalin ramhnuai hnah chi tinreng kan pu khawm a, hmeichhe lamin pangpar leh zamzo an rawn thawhchhuah pui a. Biak In chhung chu chhawlbuk ang maiin kan chei ṭhin' a ti a ni. Hemi a sawi biak in bik hi Champhai Hmunhmelṭha kohhran biak in a ni. Biak in chei kan chinna hi a lo rei tawh hle a lo ni.

Serkawn Middle School-ah a lut ṭhin a. Pastor Challiana'na Gold Flake ngat a zuk ṭhin thu a ziahte hi a chhinchhiah tlak ang reng. Lungleia an awm kum hi 1929 Minpui kum kha a ni a, Lunglei pumpuiin Biak in pakhat an in ṭawm a, Rahsi Veng Biak Inah hian an lawi vek ṭhin. Hengte hi hmun danga ziaka hmuh tur awm lo a ni.

Sap rama an kalna hmun pakhat a thil tawn aṭanga a ṭawngkam chhak chhuah pakhat hi a chhinchhiah tlak hlein ka hria. 'Sap mi thiam deuh pawl pawh hi ka rin aiin thil an lo hre zau lem lo' tih hi! Thui deuhin a dik ang a, ami tawnte hriat loh lam thil a nih avang te pawh a ni ve bawkin a lang.

Rev. Zairema kha Hmunhmelṭhaa piang a ni a. A pain a thihsan hma avangin a nu hoin an khawsa a, an harsa ang reng hle. Kum 1925 khan A patea, Rualkhuman A zinnah a hruai a. Rualkhuma hian hemi kum hian Aizawlah In a din ve thei tawh a. Dawrpui Veng, Mi rawng tuikhur hnar, Ch. Chhunga te in sir chhim lamah hian in a din ve a ni.

Aizawl an kal hian, Aizawl lam panin an kal mai lo a, Vanlaiphai lamah an kal kual a. Hetih lai hian kum 9 mi a ni tawh a. Vanlaiphaiah chuan Dr. Challiana bulah an thleng a. Dr Challiana chuan, a u fa, Saizawna a awmpui a. Lehkha a zirtir a. Mizo ṭawng ziah (punctuation) dan an lo inzirtir tawh a. An in vawn (by-heart) tir a. A sawi tir zat zat ṭhin a. Rev. Zairema hian, "Ka Tluk lo hlein ka inhria" a ti a ni.

Saizawna hi a vannei hle. A hnulamah society-a mi pawimawh leh mi puitling, pa rawn tlak leh chhuanawm takah a chhuak ta nghe nghe a. Mipa naupang, vaivuta la tal mai mai rual a nih laiin, a patea nena Mizo ṭawng ziah dan dik in by heart tir lauh lauh khawpa inkaihhruai an ni a, Mizo tlangval dik tak leh chhuanawm takah a ṭhang chho lo thei lo a ni. Inenkawlna ṭha hi a pawimawh hle. Inkaihhruaina ṭha leh zirtirna ṭha inpek kawngah hian kan hnam hi kan inthlah dah deuh em aw a tih theih fo mai.

Sikula an zir bak naupangte hnena finna leh hriatna zirtir leh hlanchhawn hi inthlah dah loh a ṭha. Kan hnam chanchin kan hre lo em em te, kan hnam zepui kan hloh tial tial anga langte pawh hi Sikul pawn lama zirtirna ṭha leh kaihhruaina kan inpek tam tawk loh vang a ni thui khawp ang.

Sikul aṭang chauh chuan mihring nun zir chhuah a har fo. A taka inzirtir leh inkaihhruai a ngai ṭhin. In hauh leh in zilh chiam mai hi a sawt lo fo a, naupang zawkte ke pen tina dawhtheih taka kan pen pui a, kan kaih a, kan hrilh fiah a, kan hriattir ṭhin a ṭha.

Mihring finna leh nun thiamna tam takin ṭawngka leh chetziaa inhlan chhawn a ni fo a. A hruala inhrual tak meuh meuh mamawh kan ni. Nun dan thiamna (life skills) kan inzirtir ṭha lo em em a, kan buai fo a ni. Chhungkaw chanchin te, Mizo hnam chanchin te, khawvel hmachhawn dan te, chikim taka inzirtir hi a ṭul tak zet! Mi dangte zinga khawsak dan te, ṭawngkam mawi hman chungchang te leh thil dang tam tak kan tlakchham leh kan kal fuh lohna hi kan inzirtir loh leh inhlanchhawn ṭhat loh vang a ni thui hle. Hlawhtlinna kan tih te pawh hi Zirna certificate leh hna engemaw thawha teh mai lo hian nun thiamna hi a tehna pawimawh ber ni awm zawk tak a ni.

Kan sawi zel chuan, a bu kan ziak nawn hial a ni dawn a. Duhtawk dawn ila. Mizote hian kan hnam chanchin kan zir chiang zel anga. Thu dik kan zawng zel ang a, kan hnam natna bul hriat kan duh zel ang a, 'I ni min pek hi' tih bu hi kan la keu kan la keuin ka ring. Pu Zairema he lehkhabu avang hian mak ka tih phah zeuh zeuh. Mak ka tih phah ka tih hi a ṭha lo zawng a ni lem lo.

Sawi tawh angin, chhiara ralah chuan a ngaihnawm dan hi a dang deuh a. Pu Zairema kha thuziak thiam tak han tih tur a lo ni lem lo hrim hrim a. Revd Chauṭhuama pawhin hei hi min pawmpui. A information ken a ṭhat si avangin ka chhiar hram hram a, a bengvarthlak em em thung. Nakin zel atana lehkhabu ṭangkai a la ni ang. Edition dang an siam leh chuan, edit ṭha vek sela, awmze neiin rem ṭha se chu hei aiin chhiar erawh a nuam daih zawk ang.