F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

PU LALKHERHA CHANCHIN LEH TITI DANGTE

Mizoram Synod hian Thuhriltu pahnih, rawngbawlna lama an sulhnu avangte leh an daih rei avangtea chawimawi mi pahnih an nei a. Pakhat chu, Pu Lalkherha a ni a. Pakhat chu Pu Robuanga a ni.

1984 khan Pu Lalkherha hian Pathian thuhril a, rawngbawla kum 55 lai a hun a hman theih avangin Mizoram Synod chuan, chawimawina certificate hlan a. Sawi tawh angin, Pu Robuanga nena dawng an ni.

Mizoram Pathian thuhrilna chanchin sawi chuan Pu Lalkherha hi sawi lan ngei ngei ṭhin a ni a. Sawi lan ngei ngei tur a ni bawk.

1903 khan Biate khuaah a piang a, 1985 khan a thi. Pu Mena khan an inhmuh vawi khatnaah "Pathian thuhriltu i la ni ang a. Pathian thu sawiin i la kal ang," a lo ti tawh a. 1931 aṭangin thuhrila rawngbawlin a lo vak chhuak ṭan ta a ni. An chhungkaw eizawngtu ber a ni na chungin, "Pathianin kan in a rawn tlawh a. In vannei a ni. Pathianin a ngaihtuah vek mai ang," tiin Pathian ram tan a pen chhuak ta a ni.

Mizoram chhung mai ni lo, Mizoram pawn­ah Ngaihban tlang (Haflong lamah) Assam phaitualah, Manipur-ah, Tripura-ah, Myanmar lamahte thuhrilin a chhuak a. A vanglai chuan Pathianin a hmang nasa em em a. Inkhawm an han bang te hi, dar an vaw leh a. An inkhawm ṭha leh a. Pu Lalkherha thusawi ngaithla tur hian zan khatah vawi hnihte an inkhawm ringawt mai a ni.

Pu Lalkherha mizia kha heti hian an sawi ṭhin a. Tawite tein lo sawi chhawng ila:-

1. Bible a ngaina a, a dah lal.

2. Kohhran a ngai pawimawh.

3. Tawngtai mi a ni.

4. Inkhawmpui a ngai pawimawh. A rawngbawl chhung zawng khan kohhran inkhawmpuiah tel hram hram a tum ṭhin a. Inkhawmpui thurelte kha hriat hram hram a tum thin.

5. Rawngbawltu fimkhur a ni. Hmeichhe lakah a inveng em em a. Hmeichhe pasal sun inah te hian amahin a leng ngai lo.

6. Engkimah Pathian a ring ngam a, a taima.

7. Mi inngaitlawm a ni.

8. A thusawi tur a inbuatsaih tha ṭhin. Bible bakah mi thiamte thuziak hrilhfiahna bu hrang hrang thlengin a hmang tangkai ṭhin.

9. Mahni inthunun thei mi a ni.

Pu Lalkherha chanchin hi sawi tur a tam a. A rawngbawlna ropuizia leh Pathianin a hmanzia te, tunlai tawng tak chuan 'legend' a ni. Ani anga Mizo hnam pum huap thuhriltu, ngaih san leh ngaih ropui kha kan la nei leh ngai miah lo a tih ngam ang. A hunlai boruak hre pha chuan Pu Lakherha huhang ropuizia an sawi ṭhin.

Pu Lalkherha August 23, 1985-a a lo thih khan, Synod Moderator Rev. Lalchaman a vui. Hei hian Pu Lalkherha boruak chu a sawi chiang viauin a lang. Synod Moderator hi chuan pastor thi an vui ṭhin. Pu Lalkherha vui ni hian Synod puipa an kim a. Kohhran dang pastor leh rawngbawltu pawimawh pawh an tel ṭha hle a ni.

NGURAUVA LEH A ṬHIANTE...

Ram a han buai phat khan, kohhran hruaitute an che ve phat a. Kawng tam takin mipuite tawrhna tur pawh a chhawk hle a. An hmalakna zawng zawng tawite sawi sen a ni dawn lo a. An zinga hruaitu langsar pathum, Rev. HS Luaia, Rev. Zairema leh Rev. Lalngurauva te thil tih tam tak, an nunna ngei tan pawha hlauhawm kara Mizo hnam, Mizo mipuite tana hruaitu, pa nih an tlin dan tam tak zinga pahnih khat lek kan sawi dawn a ni.

Presbyterian kohhran leh Baptist kohhranin remna committee din tura hma an lak chhoh khan, Rev. Lalngurauva chuan Baptist kohhran zai turin Lungleiah a zin a. Vauna lehkha, pen tui sena ziak hi, Kikawn khawlaiah an lo tar a, “Ngurauva hian state (vai hnuaiah) hi sawi fo tawh suh se, C.I.D officer te pawh hi kalpui fo tawh suh se. Tu pawh a hmu apiangin hrilh rawh u. Independent kan hmu lo ang ti apiang kan kaphlum zel ang. Ngurauva hmu apiangin hrilh rawh u. Tumahin pawhthlak loh tur - Army Commander” tih hi an lo tar a. Amah Rev. Ngurauva hian a tia lawm, “Ka pawtthlaa ka ak haw ta daih”. Mi huaisen ve tak chu a ni reng reng a ni.

May ni 13, 1967 chawhnu dar 1 khan, khatih hunlaia India Home Minister YB Chavan-a kha a chenna inah, Rev HS Luaia, Rev. Zairema leh Rev. Lalngurauva te hian an va hmu a. India Home Minister ni raw sek sek, anni pathum hi chuan an ‘e aw’ mai mai lo. An va hnial nghek mai a ni awm a. Sipai chet dan rawnzia an han sawi lang a, Chavan-a chuan, “Ka fapa sual chu talhfiak nen pawh ka zilh tur alawm,” tiin sipaiho thlavang chu a hauh a. Rev HS Luaia thin a khei ta zak a, “ I fapa sual avangin i fanu pawh talhfiakin i vaw dawn em ni?” tiin a chhang let ve ta khe khaw a. India Home Minister meuh chutianga chhang let ngam chu an tam lo tawp ang. An ṭannaah an tlang bawk a, dawhkan pawh an chum ri deuh ṭhak ṭhak hlawm a ni awm e.

Anni hian a changin India sawrkar an bia a, a changin ramhnuai sawrkar an bia a. Lehlam lehlamah an dinhmun hi a hlauhawm tawn ve ve a ni. A changin man an tawk a. Nuihzat an tawk a. Mizo hnam pumpui tana ṭha ber tura an hriat thil tih kawngah erawh chuan, an zam phah loh a, an buai phah lo a, an hma lam panin an kal lui ngar ngar mai a ni.

Anni remna palaite hian ṭum khat chu, chutih laia MNF Vice President Lalnunmawia hmu tur Kolasib lam pana an kal chu, sipaiin Selesih bulah an lo man a. Bawngkawn thleng chu sipaiho chuan engtin mah an ti lo a. Bawngkawna brigade lock-up-a an han dah ta chu, an vin ta ṭhak ṭhak mai a. Hrehawm takin an siam hman a. Sipai lam hotu lianin chu thu an hriat chuan, an chhuah tir vat a. An inthlenga thlah turin thu an pe a. Mission Veng New Street thlengin, anmahni mantute chuan, an pute thupek anga thlah tur an ni a. Rev. Ngurauva teho chuan, an han vin let ve tak tak mai a. Hrehawm an ti deuh a ni ang, kawng chanve vel an thlen chuan, sipai ho chuan, chumi zana password chu an hrilh a. An kir san leh ta ringawt mai a ni.

ASTROPHYSICS FOR PEOPLE IN A HURRY

Astrophysics hi ka tuipui khawp a. Pawl 11 ka nih lai khan, A brief history of Time te kha ka lei a. Ka chhiar chhuak thlap. Astrophysicist zingah chuan Carl Sagan, Stephan Hawkings te kha ka ngaih san leh tuipui ve deuh an ni a. Neil Degrasse Tyson hi chu, Big Bang Theory en ṭhin chuan kan hre awm e. Ani hi a ngaihnawmin, a lo tuipui tlak khawp a. Mi nawlpui ban phakin Astrophysics a chhawp hnai ve leh tlat. Hei hi mi thiam tehnaa pawimawh ka tih a ni. A tuipui lem lo leh background nei miah lote hriatthiam phaka thil sawi thiam hi.

Astrophysics han tih chuan Physics dan hmanga van lam chanchin zirna a ni ti mai ila, a kim chang lo nain a hriatthiam theih deuh awm e. He lehkhabu hi khawvel lehkhabu lar tling pha a ni a. Chhhiar ngei atana ṭha ka tih a ni. A man pawh a to lem lo. Carl Sagan-a 'Cosmos' hnua mipui tana astrophysics lam lehkhabu nelawm ber a ni hial awm e. "My soul is in that book" te pawh a ti ve, a ziaktu hian.

1990 khan, Voyager chuan van boruak zau lam a pan zel a. Carl Sagan-a khan, NASA hnenah, Voyager camera chu lei lama her let a. Lei thla lak tir turin a ngen a. NASA khan an rem ti a. Neptune zawn a thlenin lei lam thla chu a rawn la ta ni. Tyson-a hian 'Earth's first ever selfie' a tia lawm. Chumi thlalak aṭang chuan, Carl Sagan-a 'pale blue dot' titi kha a lo chhuak ta a ni.

Tyson-a hian a sawi uar em em chu, kan chenna khawvel hi universe-ah hian kan tet em emzia thu hi a ni. He thil hi a pawimawh khawp mai. Kan chenna lei hi kan solar system-ah bik pawh hian te tak a ni. Pathian lakah phei chuan kan te lutuk. Pathian laka hel tham pawh hi kan ni lo.

Kan universe chanchin hre tam ila, kan chapo lo deuh mai thei a ni. Kan thu lo hlir hian thil hi a thleng a nia.

LONG WALK TO FREEDOM

Long Walk to Freedom tih hi Nelson Mandela’n ama chanchin a ziahna lehkhabu hming atana a hman a ni a, kum 1995 khan Little Brown & Co chuan an ti chhuak a ni. He lehkhabu-ah hian a naupan lai te, a rilru lam ṭhan chhoh dan, a lehkha zirna leh Kum 27 zet tan in thim a luah dan te a ziak a. A lehkhabu bung tawp berah hian Politics-a a invawrh kan chhoh dan te, tin, Apartheid chu ala reh lo a, South Africa-ah harsatna a la thlen zui zel nia a hriat dante a ziak a ni.

A CHHUNGTHU TLANGPUI

A lehkhabu bul lamah hian, Mandela hian a naupan laia a khawsak dan te, a tleirawl chhuah chhoha South Africa rama a nunphung te, Thembu lalchhungkaw thisen kai a nih dan te a ziak a. A naupan lai chuan Rolihlahla hming a pu ṭhin a, chu chu a mawl thei ang bera sawi chuan “Thingzar thliak,” tihna a ni a, “Buaina siam ching” sawi nan a hming chu an hmang thin bawk. ‘Lalbuaia’ a nih ve chu!

Mandela chuan Thembu College, Clarkebury an tih maia lehkha a zir dan te, a hnu lamah Sikul strict em em mai Healdtown school a luh chhoh dan te a ziak a, he sikulah hian naupangte’n tihtur ruahman sa chu khawng takin an zawm ṭhap ṭhap mai a ni. University of Fort Hare-a a lehkha zir lai te, dan lama a eizawn chhoh dan te pawh a ziak lang bawk.

A lehkhabu hlawm hnihnaah hian Mandela chuan, Apartheid-in South Africa ram politics leh khawtlang nunphung a nghawng dan te a tar lang a, Politician Daniel Malan, African ho zalenna ti cheptu, Apartheid bul ṭantuin, mi a rilru a hneh theih ṭhin dan te a tar lang bawk.

Kum 1950 khan Mandela chuan African National Congress a zawm a, Apartheid do let tura rawlrala an chet dan te a ziak lang a ni.

Kum 1961, khan Mandela chu nuar tura mipui a fuih avang te, passport hmang loa ram a chhuahsan avang tein kum nga chhung tang tura a chungthu rel sak a ni a. Hemi hnu lawk hian a chungthu rel sak ṭhat leh a ni a, “Rivonia Trial,” an tihah chuan Justice Dr. Quartus de Wet an damchhung lungin tang turin a chungthua ti tlu a, hetah hian a nihna takah chuan tih hlum theih a ni (p. 159)

Mandela hian Robben Island leh Pollsmoor Prison-a a tan lai chanchin a ziak lang bawk a. A tan chhung kum 27 Afrikan mi hang ve bawk, tan in vengtute tihduhdah a tuar a, hna rim tak tak a thawk a, pindan chep lutukah zan tam a riak.

Ama chanchin ziaktu Anthony Sampson ang lo takin Mandela chuan Jail enkawltu James Gregory chu mi tangte ṭhiana siam der angin a puh ve lo a ni.

Gregory-a lehkhabu Goodbye Bafana chuan Mandela chhungkaw nun a thai lang a, Gregory chu Mandela mi mal ṭhian hnai tak angin a tarlang bawk.

Mandela: The Authorised Biography, tih bua a lan dan chuan Gregory-a hna chu a hnu lama South Africa President lo ni ta lehkha dawnte lo en dik chu a ni; chuta ṭang chuan Mandela mi mal nun tam tak a hriat belh a, a lehkhabu ziah nan ṭangkai taka hmangin sum tam tak a lalut ta a ni, chu a lehkhabu chu a chunga kan sawi, Goodbye Bafana chu a ni. Mandela chuan amah a rintawkna bawhchhiaa Gregory-a’n chutianga lehkhabu a thil tam tak a phawrh avang chuan khin a tum thut thut nghe nghe. Long Walk to Freedom tih buah hian Mandela chuan Gregory chungchang chu heti hian a sawi, ‘Kei chuan chuti tehchiamin ka hre chiang lo, ani erawh chuan kan lehkhathawn dawn leh thawn chhhuah te chu a chhiar vek avangin min hrechiang hle a ni ’ a ti

A tan hun tawp dawn lam chuan, Mandela chuan South African President, F.W. de Klerk, nen an inkawm a, a tang pawh 1990 khan chhuah a ni ta a ni. A thianpa Anthony Sampson-a ang lo takin, Mandela lehkhabu hi chuan de Klerk a hunlai, 1980 leh 90 chho vela tharum thawhna hluar vel chu a ziak ve duah lem lo a. Khatih hunlai a a nupui Winnie Mandela-in kha'ng thisen chhuahnaa a mawhphurna pawh a ziak hek lo. Mandela chu kum 1994 khan South Africa ram president a lo ni chho ta a ni.

Mandela chuan a lehkhabu hi “Ka fate paruk, Madiba leh Makaziwe (Ka fanu upa ber) zalenna hmun ropui zawk khua leh tui ni ta te, leh Makgatho, Makaziwe, Zenani leh Zindzi, an mi hmangaihna leh ṭan tlatna, ka hlut em em te; Ka tu te 21 zet leh ka tu chhuan pathumte hlimna sangtak min pe tute; leh ram leh hnam tana ka thawhpui te, ka ṭhiante leh ka South African puite zawng zawng an rawng ka bawlsak te, an huaisen, tumruhna leh ram leh hnam hmangaihna, chakna thar ka neih phah ṭhinna te,” te tan tiin, he lehkhabu hi a hlan a ni.

He lehkhabu hian kum 1995 khan Alan Paton Award a dawng a, ṭawng chi hrang hrangin lehlin a ni tawh a, Afrika an tawng hrang hrangin Antjie Kroga’n a letling bawk a ni.

KHARNA : Vawiin chu thu hlawm khata titi loin, thu hrang hrang hmangin titi kan han vawrh a ni e. Lehkhabu chungchang te nen lam ka han hampawlh ta vek a nih chu. Ni hman nuam vek ule.