Guest writer
F. Vanlalrochana
DIMAPUR LAM
Mizote hian Dimapur hi kan chhehvel State-a khaw lian deuhah chuan kan hriat lar pawl tak a ni awm e. Tun hma phei chuan sumdawng bungraw la tam tak an kal ṭhin a, tun thlenga la kalte pawh an awm ve bawk a. Dimapur-ah hian Mizo Kohhran Biak In te pawh a awm. Tunhma aṭanga lo khawsa tawhte leh tun hnai deuha pem lutte nen, Dimapura Mizo inbengbel hi engemaw zah an awm ve reng reng a ni.
Nagaland-ah Mizo fate hi ṭhahnem ang reng tak an cheng a. Thado-Kuki leh Gangte an tam ber. Leileta eizawng an ni ber. Mizo hnahthlak khaw 15, tlangramah 10 leh phaizawlah panga a awm. Mizo fate chenna-ah chuan heng khua Mualvawm, Mauva, Hanima, Chaspani, Charkot te hi a langsar an ni. Kum 1981 chhiarpuiah chuan Nagaland-ah Mizo fate hi 9,839 an awm. Hemi hnu lam chhiarpui hoa kan hnam dinhmun hi ka hre thei ta mai lo a, Mizote kan awm ve nual ṭhin tih tilang chiangtu atan ka han tar lang hrim hrim a ni e. Dimapur leh Kohima thlengin Mizo Kohhran Biak In hi a ding ve bawk a ni. MLA pahnih an nei ṭhin a, an hming erawh ka hre thei ta rih lo.
Kan awmna ṭhin Barpathar aṭangin Km 46 vel a ni a. Rela kal hian a din zin deuh avangin darkar khat dawn kal a ni a. Motor chuan motor kawng hi a kual thui deuh hlek a. Km 60 vel a ni a, darkar hnih velah hahdam takin kan inkhung thei a ni.
Nagaland ram khawpui ber hi Kohima ni mah se, an khaw lian ber chu, Dimapur hi a ni a. Dimapur-ah hian rel leh thlawhna ṭum hmun a awm a. Chu chu Nagaland ramin rel station leh thlawhna ṭum hmun an neih chhun a ni a. Assam ram ri chet a awm a ni a, Pen nga lekah Karbi - Anglong District a ni nghal a ni. A nihna takah chuan, Dimapur pawh hi Assam ram ta a ni a. 1961-a Nagaland State siam a nih khan, Nagaland hian Assam hnen aṭangin kum 99 chhung atan an hawh a ni.
Khawpui hlun leh upa tak a ni a. Hmanlai Dimasa-Kachari lalram ropui tak khawpui ṭhin a ni a. Dimapur pawh hi Dimasa ṭawnga tuipui lian tihna a ni. Tuipui lian khawpui tihna a nih ber chu. Dhansari luikama awm a ni.
Dimasa-Kachari lalte chuan Ahom Lalte an ngam loh zui tak avangin Ahom Lal thuhnuaiah a hnu lamah chuan an awmzui ta nghe nghe a. Khawpui chhungah hian Dimasa-Kachari Lal In ram tawhte leh an sulhnu ṭhenkhatte chu hmuh theihin a la awm.
An eizawnna pui ber leh an larna ber pawh sumdawnna a ni. Hong Kong Market, Central Plaza, New Market, Bank Colony (Super market area) leh Circular leh NL road te hi sumdawnna hmunpui lian leh lun lai a ni. Hongkong Market-ah hian Thailand, China, Burma leh hmun dang aṭangtea bungraw lakluh an zuar ber a, Dimapur tlawhtute bazar duhna hmun ber a ni. KL Sethi Market Complex, Jasokie Market vel, GS Road aṭangin Buhfai leh chawhmeh dang lei tur a awm ṭhin. Nichina kan sawi tak, Dimasa-Kachari Lal in hluite bakah, Kali temple, Green park, Aqua Mellow park, Zoological Garden, Science Center, Stone Park, Hazi park, Agri Expo site, Rangapahar forest, Triple Falls, Shiv Mandir etc te hi khualzinte tana tlawh man hla deuh ber chu a ni awm e.
Dimapur-ah hian St. Joseph University a awm a. Nagaland University, Temporary Campus a awm a. College ṭhenkhat a awm bawk a. Dimapur khawdaiah hian Institution pawimawh deuh deuh a awm ve bawk. Nagaland hi Music zirna thuk zawkah an sang hle. Music College ṭha tak tak pawh an nei a. Chung zingah chuan, Nagaland Conservatory of Music, Nagaland College of Music and Fine Arts, leh Patkai Christian College te hi a langsar zual an ni awm e. Nagaland College of Music and Fine Arts hi Kohima-a awm a ni a. Patkai Christian College hi Dimapur khawdai maia awm a ni a. Nagaland Board of School Education pawhin Higher Secondary levelah subject pakhat zingah Music hi a telh ve bawk a ni.
Nagaland Conservatory of Music hi Dimapur khawchhunga awm a ni. Hengah te hian Associate of Music (2 yrs Coourse) leh Bachelor of Music (4 yrs Course) etc a zir theih a. B. Mus zir tur hian, pawl 12 pass chin, Trinity hnuaia Grade 3 zo nih a tawk mai. B. Mus-ah hian Major Subject-ah Voice, Piano, Composition, Conducting etc an la thei a. Europe lamah te pawh attachment an nei ṭhin a ni. Nagaland Conservatory of Music te hian an hman turin sawrkarin Rs 79 lakhs a pe nghe nghe. Nagaland Conservatory of Music hi Lipokmar Tzudir leh James Shikiye Swu te din a ni a. Foreign-a music zir ṭhin an ni a. Foreign a zir harzia te, chawmtu hmuh harzia te an hriat avanga India hmarchhaka Music College ṭha din tul ti ta an ni a. An din ta a ni.
Heng Music College-a zirte hian experience ṭha tak tak an nei ṭhin a. Orchestra performance-ah te pawh tel vein, thiamna tak tak an paw chhuak pha a ni.
Mizo te hian rimawi hi kan buaipuiin, keimahni tualchhung levelah kan zai luih luih a, kan zut ṭe vawn vawn a. Ram danga han tei leh hriat hlawh ve tawk chu awm mah se, kan kuah hneh tak tak lo fo. Hmun dang, ram dang kan chiah hneh tawk lohna chu, thiamna ril zawk neih kawngah kan hniam tlat a ni.
Hun zawng zawng pea music buaipui hi kan awm ve ta ṭeuh mai. Tun lo haw lo se, an phu ang tawk sum pawh an hailut tak tak thei lo a, hma an sawn tur ang pawhin hma an sawn thei lo a. Music buaipui luih luih e tiloin, Mizo music hi a kan tur angin a kang thei lo. Mi tih dan zir kan thiam fu, an ngaihthlak ril deuh leh, Mipui ngaihthlak khat deuh hlui tur an nei deuh a ni mai a. Chu pawh, mi hriat vakloh, music awm tawh sa siam rem hret te a ni duh chawk mai. Chung chu helama inhmangte thiam loh a ni lem lo, tun aia Music-a hmasawn tura sawrkar thlenga rilru pek a ṭul a ni.
Music lama society-in hma kan sawn hi a tul viau mai. Nagaland sawrkar mahin an rama music dinhmun a ngaihtuah chuan, Mizoram sawrkar pawhin a ngaihtuah ve thei ngei ang. Department of Art, Music and Culture te ti law law ila. Music zirna changtlung zawk te nei ila, kan musician te leh zaithiam te pawh thawn chhuah tlak leh anmahni pawhin pawn lam an ngam sarhna tur education pe ila. Chutiang dinhmun kan thlen hma, vawiina kan dinhmun angah pawh hian, nu leh pa infate music lama inhmang kha kha aia an sanna turin pui ula, mi mal, music buaipuitute u, a ti thei chuan, hmun dang kan thei lo a nih pawhin, Nagaland te tal hi pan teh u. B. Mus te hi zir sup sup ang u. Subject hrang hrangah major ila, kan hnam hian kan va hlawkpui dawn e aw. Music tumtu ni lo, a zaitu tan pawh a ni vek. Vocal-ah pawh a major theih. Kan zai quality, kan music quality aiin a lang thei lan mawinaah kan buai zawk ṭhin em aw a tih theih fo.
Dimapur-a rel station bul lawkah hian rel kawngah thil zuar an awm a. A rel kawng takah hian an inpho mai a. Uchang, Usai, Rulsa, Uisa, zawngṭah leh thil mak pui pui zuarin an ṭhu fur a. Pheikhawk nawt faitu thlengin an ṭhu a ni. Rel kal hun bik an hriat chian avangin rel kal dawn lai chuan an lo insaseng rih mai.
Khawchhung a bal a. Kohima pawh a ni tho, a fai lo hle. Dimpur hi chu Assam phai boruak a la lak avangin a lum a, Patkai peng pelh hnu tlang ram a inṭan chhoh aṭang erawh chuan a vawt var tawh. Kohima te phei chu, 2018 August thlaa kan va tlawhte khan sikul naupangin kawr lum an ha a. Chawhnu lam chu a vawt var reng a ni.
Dimapur ka thlen phei apianga ka ngaihtuah ṭhin chu, a tuar rei thei thei, sumdawnna lama chak hlir a ni khawvelah hian dingchhuak ṭhin tih hi. Dimasa-Kachari Lal ram ropui tak khawpui ṭhin a ni a. Assam ram hnen aṭanga hawhin, Nagaland ram kutah a awm zui a. Sumdawnna thununtute leh a mi tam ber chu vai kan tih, Bihari leh Bengali ho hlir an ni.
Dimpaur-ah hian mi langsar tak tak an awm ṭhin a, chung zinga chuan Angami naga pa ropui Mizo makpa ni bawk Kevichusa Angami kha a langsar ber awm e. Naga zinga BA zo hmasa ber niin, 1924 khan BA a zo a. Hrawva leh Lianhnuna te nen an zo rual tihna a nih chu. Assam Civil Service a zawm a, hemi hna a thawh lai hian, Aizawlah a lo awm a, Aizawl Jail-a Chawngkhupa a luh hun lai kha Mizoramah a awm lai a ni. Pu Lalhema Dawrpui fanu Germanthangi nen an innei a. Kevichusa dinpuitu hi AZ Phizo a ni. An thlahte pawh mi langsar tak tak an ni. Fa sawm, mipa paruk leh hmeichhe pali an nei a. An tu leh fa langsar deuhte chu, Tubu Kevichusa-naga hel hruaitu, Chalie Kevichusa-Journalist, Razhukhirelle Kevichusa-IAS, Musician ni bawk, Kethoser Kevichusa- Lehkhabu ziaktu, Angelina Kevichusa- 1975 Miss India thlanaah pahnihna, Bambi Kevichusa-Fashion Designer leh tunlaia Model leh actress lar tak, Cannes Film Festival pawha langsar tak Andrea kevichusa te hi an ni.
Kevichusa hi 1954-ah IAS a kaisang a, 1964 khan a pension. Assam Civil Service officer a nih lai hian Cachar District-ah DC-in a awm a. Ṭum khat chu chi leh chi inkar buaina chhuak thei thilah, CM-in Curfew puang turin a ti a. Kevichusa hian, “Sawrkar hnathawk ka ni a. Ka tih tur ka hria e. ka thutlukna tur a ni e,” tiin CM thu chu a zawm duh lo a, harsatna lian tham chhuak loin an inchingfel thei ta a ni. A pension hnuin, Lok Sabha MP te a ni a, Serampore College Board-ah hun rei tak chhung member a ni bawk. Angami ṭawnga Bible lehlinaah pawh a ṭangkai hle a, Estheri bu leh Sam bu te hi Angami ṭawngin a let a ni. British Sawrkar chawimawina sang, MBE a dawng bawk. British Empire hian chawimawina sang chi nga a nei a, Chungte chu -
1. Knight Grand Cross or Dame Grand Cross of the Most Excellent Order of the British Empire (GBE)
2. Knight Commander or Dame Commander of the Most Excellent Order of the British Empire (KBE or DBE)
3. Commander of the Most Excellent Order of the British Empire (CBE)
4. Officer of the Most Excellent Order of the British Empire (OBE)
5. Member of the Most Excellent Order of the British Empire (MBE).
Kevichusa dawn hi a pangana hi a ni.
Dimapur aṭanga km 35-a hlaah hian, NSCN-IM hmunpui, Camp Hebron a awm a, peace camp tura siam a ni nain, Independent sawrkar hmunpui ang chiahin an inrelbawl a, khawvel sawrkar pangngai tih dan ang zawmin, kalphung fel tak neiin an kal a ni.
LEHKHABU CHHUAR
Kar hmasa lamah hnam dang pa pahnih lehkhabu chungchang kan sawi a, vawiin chu, kan hnam Thu leh Hlaa mi lian pahnih kutchhuak tharte chungchang kan han zep ve ang e.
1. Mizote hian Naupang literature hi kan nei ṭha lo ṭhin a, tun hnaiah chuan kan nei chho ta beuh beuh a, a lawmawm hle mai. A hnam anga kan ṭhanna ṭhalam pakhat a ni awm e. Zanin dar 7:30 hian Prof. RL Thanmawia (rtd) lehkhabu thar, Kristian Naupang Thawnthu vol 1-3 chu a ruala tlangzarh a ni dawn. Heng lehkhabu pathum hi a set khat hian Rs. 600-a lei theih a ni ang. Prof. RL Thanmawia hi MZU-a Mizo Literature Professor ṭhin a ni a, tunah chuan a chawl tawh a. Mizo Academy of Letters President a ni mek. Mizo Poetry-a Phd hmu a ni a, Mizo Literature-a Doctoral Studies zo hmasa ber leh degree dawng hmasa ber a ni. Essay leh Poetry ṭhahnem tak ziak tawhin, thawnthu tawi leh Drama puitling pawh ziakin a buin a tichhuak tawh bawk a ni.
2. Mizo Novelist hriat hlawh tak Lalrammawia Ngente novel thar, Mami Ṭahna chu kuminah tihchhuah a ni a, lehkhabu dawrah lei theihin a awm mek. Lalrammawia hian, Drama bu a tichhuak bawk a, Lemchanna Dawhsan tih niin lemchan thawnthu panga a khung a ni. Kumina lemchan bu chhuak hmasa ber a ni awm e. Drama bu phei hi chu kum khatah bu khat te a chhuak ṭawk ṭawk a ni, kan pachhe hle a ni. Lalrammawia Ngente hian, 2009-a Rintei Zunleng a tihchhuah hnu khan Novel hi a tichhuak ta lo ngar ngar a, kuminah Mami Ṭahna tih a tihchhuak bakah hian, Angelten an awmpui tih novel bu chhah ṭha zet mai tihchhuah tumin a inbuatsaih mek bawk a ni.