F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

PATHIAN KHAWPUI

Kum AD 410-naah khan, Vandal hoin an Lal Alaric-a hoin, Rom khawpui an run a. Nasa takin an suasam a. Rom mite chuan, Rom chu Chatuan Khawpui an ti a, tlu thei ngai lo turah an ruat a ni. Chutia, kum 410 AD-a Rom a lo tlawm ta tlat mai chu an rilrua na em em a. Khawvel chu a chhe ta vekin a lang a, mi tin mai chuan chhanna an zawng a, a eng ber nge rina vawnngheh tlat tur an hrethiam tawh lo. Milem betu la awm ve hote chuan, Kristiante an dem a, ‘pathiante chuan Rom ram chu an kal san a ni,’ an ti a. A chhan chu, Rom mite chuan pathiante kal sanin sakhaw thar an vuan a, pathiante an lungawi lo a ni an ti. Heng Sakhaw hlui la vuantu Rom mite hian Kristiante chuan ram an hmangaih tak tak lo, sawrkar rawng aiin Pathian rawngbawl turin an infuih a ni an ti a. Hmelmate ngaihdam te an inzirtir a, an ti. Kan Mizoram dinhmun nen te hian thui takin a inang ṭepin a lang fo mai. Kohhran kan dem a, kan kristianna te chu kan hnam hmangaihna kawnga min pawtbettuah puh te pawh kan ching fo- a bikin hnam dang nena kan inkar thilah. ‘Kristiante Pathian hian, Rom Khawpui pawh a veng him thei lo a ni; Constantine-a khan, Pathian tak awm chhun a ni tiin a puang a, venghim thei tur a ni,’ te pawh an ti a. Hetiang boruak karah hian Augustine-a chuan The City of God tih chu AD 413 khan a ziak ta a ni.

A BU ZIAKTU CHANCHIN:

Augustine-a hi Kohhran pate zinga mi a ni a. Africa ramah November ni 13, 354 khan a lo piang a. A pa hi a thih dawn chauha Kristiana inpe a ni a, a nu Monica-i erawh chu Kristian nu ṭha-fate tana ṭawngṭai bang ngai lo a ni. A han lian chho a, khawvel nawmna umin a tlan a. Hetih lai pawh hian a nu chuan atana ṭawngṭai a bang ngai lo. AD 386 August thla khan Pathian lamah inhmu chhuakin, nun thar a lo nei ta a ni.

Pathian hnena a han kir leh chuan, a nu hnenah a kal vat a, a nu chu a lo lawm em em mai. Kum 20 chhunga bang loa a ṭawngṭaina chu chhanin a lo awm ta si a. Bishop-ah te ṭang chhoin, Kum AD 430 khan a thi a. Rawng a bawl hun chhungin, Kristian Sakhaw hum himna leh thlavang hauhna (apologetics) lam lehkhabu tam tak a ziak. Kan lehkhabu sawi mek pawh hi Kristian apologetics chhunga mi a ni. A lehkhabu ziah zingah chuan, Augustine-a Inpuanna tih bu kha Mizo Ṭawngin kan nei tawh a ni.

A BU CHHUNG THU TLANGPUI:

He lehkhabu hi hlawm hnihah lian deuhin a ṭhen theih a. Chu chu hlawm te zawk 22-ah ṭhen darh leh a ni. Khawvel sakhua leh an Philosophy zir chianna leh sawi sawpna te, Pathian Khawpui (Kristianna/Kohhran) leh Khawvel Khawpui (Kristiante nihna letling chiah ho) te inlaichinna chungchang te chai a ni bawk.

He lehkhabuah hian sakhaw dang aia Kristian sakhaw dik zawkzia leh Philosophy dangte aia Kristian Philosophy chungnun zawkna te; Kristianna chu Rom khaw tawrhna chhan a ni lo a, a hlawhtlinna a nih zawkziate kan hmu a ni. Augustine-a chuan Kristiante chu hnemin, Khawvel Lalte rorelna dinhmun chu engpawh nise, a tawpkhawkah chuan Pathian Khawpui (City of God) chu a ding chang zawk dawn a ni, tiin he lehkhabuah hian a sawi a ni.

Augustine-a chuan van lam a thlir tlat a. Kristianna chu, Rom ramin official-a sakhua atana a neih ni mah sela, khawvel pawlitik thil ni loin, Pathian thu chauh an ngaihtuah zawk tur a ni a; ama thuchah ngei pawh chu thlarau lam thuchah liau liau a ni a ti.

He lehkhabu hian, mihringte chanchin (History) chu, Khawvel Khawpui leh Pathian Khawpui indona/inbeihna a ni a, a tawpkhawkah chuan, Pathian khawpui chuan chakna a chang dawn tho tho a ni tih kan hmu a. Pathian Khawpui a tih chu, Pathian thutak pawh tura inpe pumhlum, kristiante an ni a, Khawvel khawpui a tih chu, he khawvel, rei lotea ral mai tur thlahlel zawktute awmna chu an ni. Augustine-a chuan Pathian ram/Khawpui chu leia inṭan, famkim lo ni mah se Kohhran chu Pathian ram ze nei, vâna la famkim turah a ngai. Kohhran hi kristiante awmkhawmna a nih avangin a lehkhabu, City of God a tih pawh hi Kohhran tia sawi theih a ni.

Augustine-a chuan, khawvel history hi Pathian leh Setana inbeihnaa khat a ni a ti a. He khawvelah ngei hian, kristian ram leh Kristian ram lote ngei pawh hi an inep reng a. An inepin an indo zel dawn a ni, tiin a sawi.

Khawvelah hian, lei sawrkar danah leh thlarau thilah pawh Kristiante leh Khawvel hi kan indoin kan in ngur reng a. A tawpa hnehna chang tur chu, Kristiante kan ni tih hi Augustine-an ‘City of God’ tiha a thu khel laipui ber chu a ni.

He lehkhabu hian khawthlang philosophy pawimawh tak tak bul a ṭan a ni deuh ber a – He’ng mi dikte tawrhna tih te, Sual lo awm dan te, Duhthlanna leh Pathian thitihtheihna chungchang te, Sual bul chungchang te ang te hi.

Bu hmasa sawmte-ah hian ring lomiten Kristianna avanga Rome khawpui lo tlu chhe ta nia an sawi chu a hnial a.

Bu hmasa pangateah ring lo miten sakhaw hlui pathiante chu an biak leh chuan, khawvel hmuingilna an nei ang a, Rom lal ram pawh a kal chhunzawm zel ang a, Rom khawpui pawh a ropui zel dawn a ni an tih chu a hnial a.

Bu khatnaah hian, ring lo mite, kristianna avanga Rom chu chak lo a ni titute chu hnialin mi zawng zawng chungah harsatna leh vanduaina chu a thleng vek a ni tiin a rawn chhang a.

Bu hnihnaah chuan, Rom khawpui tluk chhiatna chu history-a thil danglam bik a nih loh thu a sawifiah a. Sakhaw hlui an biak vanglai pawhin Rom mite chuan chhiatna nasa tak an lo tawk tawh ṭhin a. Chung chhiatna lak ata an himna tur chuan an pathian hmasate chuan engmah an ti chuang lo a, Rom mite chu heng pathian te avang hian an lo tlahniam zawk a ni a ti a. A chhan a sawi chu, rilru lam leh thlarau lama tlakchhiatna (corruption)-ah an inbarh lut a ni.

Bu thumnaah chuan Augustine-a hian ring lo mite hun laia chhiatna lo thleng hrang hrang a sawi a, Kristianna hian Rom chhiatna a thlen lo a ni tih sawi fiahna atan a hmang chhunzawm a. Augustine-a hian Rom ramin Kristianna a pawm hmaa ramin harsatna rapthlak a tawh hrang hrangte chu sawiin, Kristianna chu Rom khawpui tluk chhan a ni lo tiin a sawi fiah. A sawi tum tichiang lehzual turin, Rom pathian hmasate khan engvangin nge Rom khawpui an humhim loh? tiin a zawt bawk a ni.

Bu li-naah chuan Augustine hian, thlirna thar a rawn pho chhuak a. Rom lal ram hi kum za tam tak a din channa chhan chu Pathian dik tak rem tihna avang a ni tia sawiin, Rom khawpui kha chen a din theihna chu kristian ni ve lote pathian, ze hniam ber nei Jove vang a ni lo, a ti.

Bu nganaah chuan ring lo miten mihring hma lam hun leh hma bak an thlir dan chung chang chu a chai a. Mi tam takin chu thlirna chu Rom lal ram chelhtuah an ngai a. Augustine-a erawh chuan, chutiang vang chu a ni lo a, hmasang Rom mite kha chu an rinawmin an nun a ṭha a, Amah an ring lo nain, an nun dikna chu Pathianin mal a sawm a ni, a ti.

Bu 6-na a kai chuan, Augustine-a chuan a hawi zawng a thlak ta a, Bu 10-na thlengin ‘Chatuan nunna channa atan chuan Sakhaw hlui pathian te chu kan be leh zawk tur a ni,’ titute chu a rawn khak ta a ni. Augustine-a hian ring lo mi thu ziak thiamte thu leh hla chu hmang ṭangkaiin, Rom pathian hmasa te rin tlak loh zia chu a rawn hai lang a. An nun hlui, an thawnthu hlui leh an dan hluite chu Chatuan hlimna chang tur chuan innghahna tlak a nih lohzia a rawn ziak ta kauh kauh a ni. Pagan Theology hi bu 10-na tawp thlengin a rawn sawi chim ta ur ur mai a ni.

Bu 11-na aṭangin a bu hlawm hnihna a lo inṭan ta a. Chutah chuan, Augustine-a hian Khawpui pahnih chungchang a chai ta a. Pakhat chu lei khawpui niin, pakhat chu van khawpui a ni.

Bu 11-na aṭangin, a dawt bu thumna thleng chuan Bible a zir chianna behchhanin heng khawpui pahnih te lo awm chhoh dan a sawi zau a. Chumi dawt bu li-ah Van khawpui chanchin chu a bul ret aṭangin a sawi. Genesis bu aṭangin Solomon-a hun lai thlengin a chai a. Lal Isua leh a kohhran nen te a tehkhin a ni.

Bu 18-naah chuan, khawvel khawpui chanchin chu, hriat phak mang loh aṭanga a lo inṭan dan a chai a, Abrahama aṭanga Thuthlung hlui zawlneite chanchin te a chai chho a ni.

Bung 19-naah chuan heng khawpui pahnihte tawp dan tur hi a sawi a, chumi a sawi pah chuan, thil ṭha ber nihphung a sawi bawk a ni. Van khawpuia hlimna, lawmna leh muanna awmte chu leiah pawh hian kan chang ve thei a ni tih ngaih dan a zep tel bawk.

Bu 20-naah chuan, rorelna hnuhnung ber chungchang leh Bible-a a lan dan te a chai. Bu 21-naah chuan Bu 20-naa a thu chai chu chhunzawm zelin, thiam loh chantirte hremna tur a sawi a, thawnthu phuahchawp mai a nih lohzia chiang takin a sawi a ni.

A bung hnuhnung ber, bung 22-naah chuan, Pathian khawpui tawpna chungchang thu sawiin, chhandamte chuan Chatuan hlimna an chang ang a, thih ni hmel an hmu tawh dawn lo a ni, a ti a ni.

Zir chikna

Augustine-a hian, The City of God-ah hian Theology of history bul a rawn ṭan a ni a tih theih awm e. Hrilhfiahna chi hrang hrang zau takin a phawrh a, history hi Pathian thilsiam chanchin aṭangin a inṭan a, Mihring siam chawp khawvela harsatna leh chanchin inlehburhna te sawi chhoin, Pathian ram lo thlenna tur thlengin a sawi lut a ni. Kawng danga sawi chuan, Inpuanna (the Confessions) bua a lo ṭan tawh, mihring mi malin Pathiana famkimna a chan ang khan, mihring society-in Pathian hual vela famkimna a channa chu City of God buah hian a sawi zo ta a ni.

Theology of History ang tho hian, Kristian philosophy chung chang a sawi bawk a. Philosophy-a zawn an neihna (inquiry) hrang hrang entirnan – Ethics leh Politics te chu Pathian inpuanna huang chhungah a suihzawm a. Pathian dan hnuaiah history pawh a famkim a ni a ti a ni. Philosopher hmasa Plato-a te khan, mihringte hian lei society lakah rinawmna pumhlum pek an ba kher lo e tiin an sawi a, hei hi Augustine-a chuan Kristian thurin aṭangin a sawisel nasa hle. Pathian thu chauh hian mihringte hi ṭhatna sang ber leh sualna ber chungchangah kaihhruaina tak tak a pe thei a, hemi kaihhruaina tel lo hi chuan mihringte chetvelna hian awmzia a nei lo a ti.

Augustine-a chuan,City of God buah hian a philosophy innghahna pali a sawi lang chiang hle a- Kohhran, sawrkar, Van khawpui leh Lei khawpui.

Kohhran hi chung lam din a ni a, mihring te hi chatuan ṭhatna, Pathian hnenah a hruai ṭhin a ni a ti. Khawvel sawrkar chuan, politics ṭha kalpui a tum a, mihring rilru ṭhatnaah innghatin, khawvel vantlang nun a siam ve a ni a ti a. Heng Kohhran leh khawvel sawrkarte hi mitin an hmuh theih a, thil ṭha tih ve ve an tum a ni a ti bawk. Hmuh theih loh ram pahnih te chu hmuh theih khawvel sawrkar leh kohhran ang hi an lo ni ve ta a; Van khawpui- Chhandamte chenna tur hmun leh Khawvel khawpui- thiam loh changte chenna tur hmun chu. He thil inrem fel tak avang hian Augustine-a chuan a ‘Theory of Justice’ chungchang a sawi zau theih phah ta a ni. Justice chu mihring nuna kan mamawhte mumal tak leh kan mamawh ang taka kan insem tlan theihna hi a ni a ti a. Pathian pawhin, eng, tui leh boruak te pawh a thlawnin min pe ang hian kan insem tlang ve tur a ni a ti a ni. Mihringte pawh hian, Van khawpui chan tumin theih tawp an chhuah ang a, chumi avang chuan, nunphung a lo mumal ang a, muanna an lo neih theih phah dawn a ni. Chuti chuan, City of God lehkhabu ziaktu hian mihringte hnenah chona chhawpin, eng khawpui (van khawpui/Khawvel khawpui) zawk nge an thlan dawn a, khawi khawpui mi zawk nge an nih duh tiin chona a pe a ni.

Augustine hian, history-in a tum ber chu, Pathian remruat leh a chatuan thil tum lo inher chhuak zel tar lan chu a ni a ti a. Hetah hian a phu ngeite chenna tur Van Khawpui dinte chu a tel a. Hemi atan hian Pathian chuan thil engkim mai hi a siam a. Hetiang ruahmanna ropui lutuk chhungah hi chuan Rom khawpui tlukna chu thil te tham lutuk a ni tiin a bu hi a khar a ni.

TLANGKAWMNA:

Hetiang hian khawvel lehkhabu langsar leh mihring chhuan tam takte ngaihtuahna lo siam saka lo kaihhruai tawhtu lehkhabu ropui tak chungchang chu kan han sawi ta a. A bu hi a chhah khawp mai a. Mizo ṭawngin kan la nei lo a. A lettu lo awm ta teh reng pawh nise, bu mala tihchhuah ngam chi chu a ni lo mai thei a ni. Eng pawhnise, ‘City of God’ lehkhabu kan lo hmelhriat ve na atan hrim hrim hetiang hian a thlirna tlangpui kan han ziak ta a ni e.

(City of God bu hi Latin ṭawngin Augustine-an a ziak a. He thuziak buatsaihnan hian F.R. Montgomery Hitchcock, D.D lehlin hman a ni)