F. Vanlalrochana

Guest writer

F. Vanlalrochana

Ram te reuh te dingchhuak tlat site chu

Tunah hian UN-ah hian member puitling 193 an awm mek a. Kum 1945-a a lo din khan, member 51 an ni. Khawvel hun inherah ram thar tam tak a lo piang a, nasa takin member an lo pung ta a. Hei hian, history hi a che reng a, a danglam thei a ni tih a tilang awm e. Heng ram ṭhenkhatte hi chu, ram lian leh chak, mihring tam tak awmna a ni a. A ṭhen chu ram te tak te, khaw pakhat tia lekte an ni a, mihring pawh an tlem em em a, a ṭhen chu an chheh vel ramten tihboral tumin an hel reng bawk a. Mahse, an dam khawchhuakin an dingchhuak tlat si a ni. Hnam te tak te chia sawi tham lohte hi engtin nge he khawvelah hian an lo din chhuah a, an hlawhtlin theih tlat si ni? Vawiinah hian tawitein i lo zirho dawn teh ang u.

Europe khawmualpui lailia ram te tak te tawm ve kek mai, Luxembourg chanchin hian, ram te reuh te hi a dam khawchhuak mai thei ni loin, mahni kea dinga ram hlawhtling tak a nih theihzia a tilang awm e. A ram zau zawng hi 2,586 square kilometers niin, mipui pawh mi nuai 6 emaw chauh an ni a. An harsatna leh chona hmachhawn tur hi a khirhkhan dawn a ni tih a hriat reng a, chung an thil hmachhawn te chuan vawiina an ram dinhmun duhawm tak hi a siamsak thung a ni.

Belgium, France, leh Germany-in an hual velna chu hmang ṭangkaiin ramri insumdawntawnnaah ṭan an la a. An ram awmna lai chu hmang ṭangkaiin, khawvel sum leh pai chalai-na hmunpuiah an insiam a, sumdawng lian- multinational corporations an tih ang hote leh bank pawimawh ho an chah lut a. An rama bank lama sumdawnna chak leh nghet, rintlak tak mai leh chhiah khawnna dan mi hip tak an siam bawk te chuan, an ram ei leh bar leh sum dinhmun ṭhanna leh insawhnghehna a thlen a ni.

Ram zalen nia an damkhawchhuahna chhan pawimawh tak chu, Luxembourg hian an ram economy uluk taka kalpuiin, eizawnna leh sum lakluhna chi hrang hrang an siam belh a, ei leh bar leh sum dinhmun zawnna khawng tak leh tlusawp mai mai lo tur an siam a, chu chu an din chhuahpui a ni. Sum leh pai chalaina (financial sector) a pawimawh viau rualin, industry chi hrang hrang- steel, information and communication technology, logistics, leh service sector-ah te ṭan an la a, theihtawp an chhuah a. An rama ei leh bar leh sum leh pai zawnna chi peng an ngahna hian khawvel danglam chak tak umpha zel turin a pui a, an ram sum leh pai dinhmun pawh a ngheh phah hle zel a ni.

Luxembourg hlawhtlinna lungphum pawimawh tak dang pakhat chu zirna leh thil thar ngaihtuah leh siam chhuah kawnga an tha leh tui theihtawpa an seng chu a ni. An ram zirna kalpui dan a ṭha em em mai a. STEM disciplines an tih mai science, technology, engineering, leh mathematics te an ngai pawimawh zual a. Zirna in pawimawh University of Luxembourg and research centers te chuan science thil pawimawh hmuh chhuah leh siam chhuah kawngah te tha an thawh nasa hle bawk. He zirna leh thil thar ngaihtuah leh siam chhuah kawnga an ramin hma an lak nasat a, an ngaih pawimawh avang hian mi thiamte a hip hle a, ei leh bar zawn kawnga hma thar lakna leh thil thar ṭha zawk ngaihtuahna kawnga hma lam pan zel duhna zia a siam bawk a, chu chu an ṭhatpui hle.

Tin, Luxembourg hian sawrkar ṭha leh lang tlang an nei a, chu chu ram zalen (independent nation)nia an din chhuahna leh an dam khawchhuah theihna chhan pakhat a ni. An politics a ngelnghet a, hlemhletna (corruption)-in a tibuai lo a, an sawrkar hnathawk leh leh mipui tana mamawh petu dangte an thawhhlawkin an thawk ṭha em em bawk a ni. Chu chuan, nghehna leh mipui lungawina a thlen. Sawrkarin mipui ṭhatna tur chu ngaih pawimawh berah a neih a. Mipui vantlang ṭhatna tur hrang hrang siamin, hriselna lam leh ram hmasawnna tur a mamawh lian tham siamna kawngah a tha leh zung nasa takin a seng bawk.

An ram economy chak tak leh an zirna ṭha chung chuang leh an sawrkar fel fai tak bakah Luxembourg chu hnam chi hrang hrang leh ṭawng chi hrang hrang hmang inawmpawlhna hmun an ni chu an vanneih pui a ni. Luxembourgish chu an ram ṭawngpui a nih rualin, a mi chengten French leh German ṭawng an thiam em em a, chuvang chuan, an ram ṭhenawmte nena an inlaichinna leh an thawhhona a ṭhat phah bawk a ni. Luxembourg hi European Union (EU) member phusa tak an ni a. EU-a an tel avang hian hlawkna tam tak an nei a, an ṭangkaipui hle bawk a ni.

A chhan kan sawi tak hrang hrangte avangin, Luxembourg chu a dam khawchhuakin a ding chhuak a. Ram hi a len leh teta teh tur a ni lo tih tilangtu pawh an ni awm e. Luxembourg hlawhtlinna aṭanga thil pawimawh deuh kan hmuh chu, remchanna hman ṭangkai, thawhhona ṭha siam leh khawvel danglam zel mila insiam rem thiam hi, hnamin a mamawh tih hi a ni.

French Riviera (France ram chhim chhak-a mediteranean vaukam)-a awm Monaco hi khawvela ram te ber pawl a ni awm e. A ram hi 2.02 square kilometers chauh a ni a, mipui pawh 39,000 chauh an awm. Chuti chung chuan, independent ram niin an dam khawchhuak ve tlat! Chutiang ram ni tura an thil hmachhawn hautak turzia leh ngaihtuahna sen a ṭul dan turzia chu kan ngaihtuah thiam mai awm e.

Independent ram nia Monaco dam khawchhuah theihna chhan pakhat chu, constitutional monarchy an nihna hi a ni. Hei hian an ram politics tinghet a. An ram sawrkar chuan mipuite ṭhatna tur ber leh an duhzawng tihhlawhtlin an tum ber a, chu chuan hnama chianna leh rinawmna a siam a ni.

Monaco hlawhtlinna chhan dang chu, an ram a te hle na a, an ram ei leh bar leh sum leh pai zawnna chu kawng hrang hrang siamin, thlur hrang hrang an sial thiam vang a ni. Mi hausate tualchaina hmun tia hriat hlun an ni a. Finance, banking, leh tourism hmunpuiah an insiam a. An ram chhiah lak dan kalphung mi hip tak te, politics nghet tak te leh an bank lam sumdawnna him takte chuan sumdawng lian leh mi khawsa thei chi hrang hrangte khawvel hmun hrang hrang aṭangin a hip khawm a ni. Hmasawnna him leh nghet, khuarel vawng him leh tihṭhat belh zawnga nun dan an kalpuina te chuan an ram economy a tiṭhang nasa bawk.

Monaco hian khawvel huap thil hrang hrang Formula 1 Grand Prix, Monte Carlo Rally, leh Monaco Yacht Show te an thleng ṭhin a, tlawhtu an ngah phah a, media ten an lam an hawi ṭhup ṭhin bawk. An casino hming thang tak te, an hotel mi nazawng thlen theih lohna leh an world-class restaurant te chu khawvel pum huapa khualzin hiptu pawimawh an tling bawk. Luxembourg ang bawkin sawrkar ṭha an nei a. Chu chu an ramin a ṭhatpui. Monaco hian khawvel pum huap pawl hrang hrangah theih tawp a chhuah a, thawhpui leh ṭhian ṭha an siam bawk a, chu chu ram dam khawchhuahna atana puitu pawimawh tak a ni tel bawk a ni.

Monaco hi Luxembourg ang bawkin, hnam chi hrang hrang leh ṭawng chi hrang hrang hmang inawmpawlhna hmun an ni chu an vanneih pui a ni. French chu an ram ṭawngpui a ni na a, English leh Italian an thiam em em a. Chuvang chuan, an ram ṭhenawmte nena an inlaichinna leh an thawhhona a ṭhat phah bawk a ni. Khawvelin Independent ram a nihna hi an thlawp tlat phahna chhan pakhat a ni.

Luxembourg leh Monaco aia lian deuh zawk Israel ram dam khawchhuahna chanchinte hi a ngaihnawm em em mai. An Hmelma ram hrang hrang, anmahni tihchimit inpeih rengten an ram zalen tirh aṭangin an hual a, leilung hausakna pakhat mah nei lo ni bawk chungin an dam khawchhuak a, an ding chang a, an hlawhtling bawk. Engvangin nge chutiang chu an nih theih? Heti hian i han sawi zui teh ang.

1. Sipai chakna lamah an sang: Hmelmate hual vel an ni a, sipai leh ralthuam chakna lamah hma an la nasa a, IDF te chu khawvel hriat an hlawh a,Mossad te nen. An sahimna turin an theih tawp an chhuah a. An chheh vel Arab ramten an beihrawn fo a, an chak zawk leh ṭhin. Sipai tha chakna an hria a, helama an kal nasa hi an dam khawchhuahna chhan pawimawh tak a ni.

2. Technology lamah an thiamna a sang: Israel hi technology leh thil thar ngaihtuah leh siam chhuahna lamah khawvel hmahruaitu a ni. An ram a te viau na a, sumdawnna bulṭan duhte tana dam khawchhuahna tur kalphung an duang ṭha a, thil zirbingna leh hmasawnna bungraw lian siam kawngah an ṭang bawk. Cybersecurity, agriculture, tui sawngbawlna leh thil siam chhuahna changkang deuh deuhah te hmahruaitu an ni a, khawvel ram dang sumdawng lianin Israel ramah hian sum an vawm luh phah nasa hle a ni.

3. Mihring chher lamah ṭan an la: Israel ram hian zirna an ngai pawimawh chungchuang a, chumi avang chuan mi thiam, thiamna chi hrang hrang nei an chher chhuak chum chum a, hnathawktu ṭha an ngah em em a ni. An ram hian University leh zirbingna hmunpui an nei ṭha a, thiamna lamah hma an hruai nasa hle. Intel Microprocessor te hi Israel mi thiamte siam a ni. Heng bakah hian, Sipaia an zavaia an ṭan vekna hian hruaitu nihna kawngah a chher hriam a, eizawnna kawngah pawh hma thar an lak huai phah a ni.

4. Thawhpui ṭha leh khawvel ram dang thlawpna: Israel hian US a kawp tlat a, chu chu an dam khawchhuahna atana ṭangkai tak a ni. Khawvel huap pawl hrang hrangah inhmangin, ngaih pawimawh leh ngaihven an hlawh phah bawk.

5. An bul vel thil an hmang ṭangkai a, an fan thei (flexible) bawk: Leilung hausakna eng tham nei hek lo le, a rem dan dana thil ṭha siam chhuah lamah theih tawp an chhuah a, an chheh vel thiam takin an hmang ṭangkai ta ringawt mai a ni. Tui lam an ngah loh avangin tui khawlna leh tui al in tlak leh hman tlaka siam lamah ṭan an la a, helam kawnga khawvel hmahruaitu an ni ta reng a ni. Thlaler pawh hmun hringah an chantir tihte pawh kan hre ṭhin ang. Dam khawchhuak turin a ṭulnain a nawr thlu a ni.

6. Hnam inpumkhatna: An hnam an inpumkhat a, hnamah an chiang a, chu chu khawvel harsa taka an dam khawchhuahna pawimawh tak a ni.

7. Thil thar ngaihtuah chhhuak a, hma thar la rengin, an insiam rem reng bawk: Hun inthlak mila insiam remin, remchanna thar a awm chuan, Israel chuan an bawh vat ṭhin. An ramah eizawnna chi hrang hrang an kalpui nasa a, thil changkang siamchhuahna te, ramthuam ṭha siamna te, agriculture, cybersecurity, leh damdawi lam zirbingna te an kalpui uar zual. Hemi insiam rem zung zung theihna avang hian Israel chu an hlawk reng a, khawvel pum huapa sumdawnna kawnga intlansiaknaah pawh hmahruaitu an nih zel theih phah a ni.

8. History leh hnam zia an chawi sang: Israel ram hi sakhaw lian, Juda, kristian, Islam, sakhaw hmun pawimawh a ni a, khualzin an tam em em ṭhin. Chu chuan, ram sum leh pai dinhmun a siam nasa a, khawvel hriat an hlawh phah bawk.

Chuti chuan, ram te tak te, leilung hausakna nei bawk si lo, anmahni eiral thei rengten an hual vel ni sia an dam khawchhuah a, an din chhuah a, an hlawhtlin theih fona tura thil pawimawh chu engnge ni ang? Zirlai zir chhuah tur a awm em?

1. Ei leh bar leh sum leh pai zawnna kawng chi hrang hrang ngah a ṭul: Ram te tak te chuan ei bar leh sum zawnna kawng tlakchham lutuk hi a ṭha lo. Lo nei deuh ṭhup kan nih chuan a buaithlak fo ang. Kawng sial tam a ṭul. Sector hrang hrang services, finance, technology, tourism, leh thil siam (manufacturing) lamte kalpui tel a ngai. Ram dang aṭanga sumdawng hip luh te, sumdawn awlsamna boruak siam te ramin a tih theih chuan economy tlo leh hlun a siam thei ang.

2. Mihring chher: Mihring ṭha, mi thiam, hnathawktu ṭha neih tam a ṭul. Chutiang tur chuan inchher tur. Education, training, leh research uarin, ramin thiamna a tipung thei a, mi thiam hipin, a ram mite theihna a hmang ṭangkai thei a ni.

3. Infrastructure ṭha siam: Infrasturcture ṭha leh nghet – kawng te, inbiakpawhna lian te, kawlphetha lam te siam a, neih ṭhat a pawimawh. Hetiang infrastructure ṭha hi chuan, sumdawnna a siam lian a, mamawh lak khawm a tiawl a, ram dangte nena sumdawnna leh ei leh bar zawnna kawnga inzawmna ṭha a siam ṭhin.

4. Politik ngelnghet leh sawrkar ṭha (good governance): Politik nghelnghet leh sawrkar lang tlang leh hnathawk ṭha neih a pawimawh. Hei hian, sumdawng a hip a, mipui vantlang inunauna a siam bawk. Ram te tak te- sawrkarna ṭha nei, hlemhletna tihbuai loh leh dan zawm leh zahna hmun chuan, ram rintlak leh nghet an siam thei ang.

5. Mahni awmna bul bawr vel ramte nena thawhhona ṭha leh khawvel ram dang te nena inlaichinna ṭha: Ram te tak te tan chuan Mahni awmna bul bawr vel ramte nena thawhhona ṭha siam a ṭul a, khawvel ram hrang hrangte thawhhona pawla theih tawp chhuah a ṭul bawk. A bikin- insumdawn tawnna lam te, inlaichinna siamna tur pawlah te leh kawng hrang hranga thawhho theihna pawlah te. Heng hi Ei leh bar leh sum dinhmun siamna leh khawvel ram dangte mit hmuha dinhmun pawimawh zawk luahna a thlen thei.

6. Thiam bik leh tihbik neih: Ram te tak te chuan thiam bik leh tihbik, khawvelin anmahni an hriat bik theihna tur neih tum sela, chu chuan khawvel pum huapin a chawisang ang. Thil siam chhuah - anmahni chauhin an thiam, an ram chauhin an pek theih thil te emaw, thiamna thar anni chauhin an tih theihte an neih theih chuan, khawvel ram dangten an an thlir rawn lo thei lo ang.

7. Hmasawnna him leh leilung leh a chheh vel venhim hna: Khuarel awmsa ven him leh tih dan him leh chhunzawm tlak siam hian ram te zawkte dinhmun a chawi kang thei a, khualzin pawh a hip ṭhin. Chu chuan, investor te pawh a hip bawk ṭhin. Hetiang zawnga hmalakna hian khawvel chung en ramah a siam thei a ni.

8. Hnam ze chawisanna leh khualzin hipna: Mahni ram culture vawnghim leh tilarin khawvel ram dang khualzin a hip theih. Hnam dang zia va tem a, hmun hlui pawimawh tlawh a, an hnam chin hlun (Traditional Practice) va tem ve theihna hian khualzin a hip ṭhin a, leilung hausakna nei ve lemlote chuan chu chu an hmang ṭangkai em em ṭhin bawk.

9. Thawhpui leh lam ṭang ṭha siam: Ram te tak te chuan thawhpui leh lam ṭang ṭha a siam a ṭul. Ram lian zawkte nena inlaichinna ṭha siam te leh khawvel huapa ram hrang hrang thawhhona pawl zawm ve te pawh a pawimawh. Chu chuan ram inlaichinna lamah dinhmun pawimawh pein, market ṭha zawk leh hmanraw ṭha zawk neih theihna kawngah te a pui bawk.

A nih leh, Mizoram hi lo independent ta se, a dam khawchhuakin, a ding chhuak thei ang em?

Thei teh reng mai.