INFUIH PHUR LEH INNAWR KAL

Nupui fel tak mai Sophie kha nei lo sela, Literature-a mi ropui te zingah Nathaniel Howthorne-a hming hi kan sawi ngai lo mai thei a ni.

Rilru na takin Nathaniel Howthorne-a chu a Inah a han hawng a, a nupui hnenah, mi hlawhchham a ni a, a hna atanga ban a nih thu a han sawi khan, a nupui chu a lo phur em em thung!

“Tunah chuan, i lehkhabu ziah tur i ziak thei ta e,” a lo ti seuh seuh a. Nathaniela’n, “Mahse, chutih chhhung chuan engtin nge kan khawsak ang?” a tih chuan, a nupui chuan, pawhdawh a hawng a, Pawisa ip chhah ṭha ang reng tak hi a rawn phawrh ta a.

“Kha kha khawi aṭanga I neih nge?”

a han tih chuan, Sophie-i chuan “Mi ropui tak leh theihna sang tak i ni tih hi ka hre reng a. Engtikah emaw chuan, Lehkhabu ṭha tawp khawk I la ziak ang tih ka ring ṭhin. In chhung sekrek atana i pawisa mi pek ṭhin aṭang khan, tlem tlemin ka khawl ṭhin a, kum khat kan khawsakna daih chu ka lo dahkhawl hman a lawm,” a ti ta a.

Sophie-in a pasal chunga a rinna leh beiseina avang chuan, American Literature-a Novel ropui berte zinga mi The Scarlett Letter kha a lo piang chhuak ta a ni.

Khawvel a hlawhtlinna chanchin ropui ber ber te hi ṭhiante emaw, anmahni hmangaihtute’n an rinna leh an fuihphurna avanga lo awm thei chauh a ni fo mai. Harsatna kan tawk a, dinhmun a inthlak a, rahbi a tleu a. Min dawm kang tlattu, min chelhtlattu, min fuih tlattu an awm loh chuan, rei loteah rilru lamah min nghawng na tial tial a. Mi hlawhchham nia inhriatna kan nei a. Kan mizia a khawih danglam a, kan nungchang a inthlak a. Kartu nei lo lawng ang maiin, kan leng kawi mai mai ṭhin.

Hetah hian, Mizo ten zirtur kan ngah hle. Infuih phur a, innawr kal a, inchawimawi tawn ai chuan, inpaih thlak a, mi tuina pawh tih reh vek mai hi kan ching fo. Kan fate, kan unau te, kan ṭhiante, kan khawtlanga awm ve te, kan hnam puite, fuihphur a, nawr kal ai chuan, a tihnual leh beidawng zawnga tawngkam neih leh thil tih hi kan ching fo mai.

Mi mal, chhungkua, kohhran, khawtlang leh ram leh hnam anga ding chhuak tur chuan, kan inrin tawn a, kan infuih phur a, kan innawr kal tawn a ngai ṭhin a ni. Hetiang kan sawi hian, hmasawnna tur thu chang leh khal inhrilh loh tur tihna erawh a ni lo. Mi tam tak chuan, sawiselna thu kan dawng sawng thiam lo a, kan rilru a na thuai a. Mi dangin min hmusit nitein kan hre hial ṭhin. Miin thu a ziak ṭhin a, hlate a phuah a, hmasawnna tur a neih ngawih ngawih pawh hrilh lo a, i thiam hle mai kan tih liam chuan, khami khan hma a sawn thei lo ang a, a nih tur ang leh a ziah tur ang a ziak thei lo ang. Social mediaa ‘I thiam hle mai,’ min ti a, min ‘like’tute hi kan ṭhatpui kher lo. ‘Like at’ hi a lo nih theih khawp mai. Infuihna kan sawi rual hian, hmasawnna tura sawiselna dawn sawn theih tur a ni. Sawisel theih loh, sawiselna dawng sawng thiam lo, kan hmasawnna tur miin an sawi a, a sawitute ngei tlat; an thil sawi pawh hnial let pung pung chi kan nih chuan, hma kan sawn lo ang a, kan thleng sang hek lo ang. Khawvel hmun dangah phei chuan, endiktu an nei a. “He lai chu lo ziak ṭha leh rawh,” te an ti a. An thuziak leh an hla hi an inchin leh sak nasa ṭhin. Hemi thuah hian sawi tur a tam mai. Tun atan chuan duhtawk rih ang.

Sachin Tendulkara kha Test Cricket aṭanga a lo chawlh khan, a match 200 na tawpni a ni a. Farewell speech a sawi a, a ngaihnawm hle. A sawi pakhat chu , "Kum 11 mi ka nih khan (ka pain) zalenna min pe a, i duhthusam tih hlawntlin tumin theih tawp chhuah ang che. Chutih rual chuan pumpelh zawng lo la. Hrehawm tih chang i ngah ang, mahse, beidawng suh ang che," min ti a, chu kawng chu ka zawh mai a, a ti a. Doctor i ni tur a ni, a ti lo a, Engineer i ni tur a ni pawh a ti lo a, IAS nih tir ṭalh pawh a tum chuang lo. I duhthusam kawngah kal la, tiin a fapa kum 11 mi chauh kha a thlah zalen a, ‘Bansan hauh suh ang che,” tiin a chhilh hnan thung a.

Sachin-a chuan, khami ni khan, a pa thurawn leh fuihna a sawi pakhat chu, "Mihring ṭha tak (nice human being)" ni ang che, tiin min chahbawk a, a ti a. ‘Mihring ṭha’ nih hi a pawimawh khawp mai. 1965-ah Singapore hi Malaysia-in a pet chhuak a. Singapore chuan engmah an nei lo. Natural resources an nei lo a, Mihring 1.9 Million zinga a chanve chu hna nei lo an ni bawk. Chutiang dinhmunah chuan Lee Kuan Yew-a chu a mittui a tla hial a ni, a mangang chu an ti. Mahse, khawvel ram hrang hrang tih dan an en a, an hnam tana ṭha ber turin an hre rem zel a. An hotu ber a dikin a rinawm bawk a, an indan tirha Corruption leh drugs in a tihbuai hnam te hian kum 50 chhunga an thlen chin hi a ropui hle. System ṭha lo kara mihring ṭhaten, system ṭha siamin hnam ropui tak an din tihna nih chu. Lee Kuan Yew-a hian, “System ṭha chu kan nei ngei mai. Mahse, system ṭha ai hian mihring ṭha an pawimawh zawk a ni, Mihring ṭha lo an lo lal vaih chuan, system ṭha kan neihsa chu an ti chhe vek mai dawn a ni” a ti a. Mihring ṭha, hruaitu ṭha nei reng turin Singapore hi an tang mar pat reng a ni. Good Men vrs Good System tih hi Governance in Singapore tih subject-ah point pakhatah kan ngaithla nghe nghe a ni. Society ṭha nei tur chuan Mihring ṭha an pawimawh a, mihring ṭha nei reng tur chuan society ṭha a pawimawh a ni. System ṭha lo aṭangin mihring ṭha an lo chhuak theiin, an lo chhuak fo a. Mihring ṭha lo erawh chuan system ṭha sa pawh a tichhe zawk ṭhin. Kan duh phawt chuan mihring ṭha hi kan ni thei vek a ni. A system kan puh a, an lo tih tawh ṭhin dan kan puh a, ṭhat tum chuang loin, mi lo khawsak tawh dan ang kan va zawm zawk fo. Kan khawtlang, kan ram leh hnam chuan mi ṭha- Mi rinawm, dik, danglam ngam, ruahmanna siama bawhzui ṭhin, hmalak tum, hmalatu, teirei peih, mahni indah ṭha ngam, chan ngam, hloh ngam, hmala ngam a mamawh a ni. Chutiang mi chu kan ni thei vek a ni. An lo tih tawh dan zawm a, mi pangngai sa pawh ṭha lo sawt zawk loin, tih dan ṭha zawka ti ngam, tihpui ngam kan nih ngam a ngai. Keimahni zawn ṭheuha kan theihna ang zelin, chutiang chu kan ni thei ṭheuh a ni.

Mihring ṭha tihah hian i han fu rei deuh lawk teh ang. Robert F Kennedy-a khan March ni 18, 1968 khan University of Kansas-ah thu a sawi a, chuta a thusawi ka rilrua cham reng, Professor Ramesh Tendulkar-an a fapa Sachin tendulkar-a a fuihnaa ‘Mihring ṭha’ ni tura a fuihna nena inzawm hi han la chhuak lawk ila:

"Mihring ṭha zawk nihna tur, khawtlang nun duhawm zawk neihna turin, hmuh theih bungrua leh langsar taka hausakna kan thlang nasa zawkin, kan buaipui rei ta hle mai. Kan ram leh hnam kum khat sum leh pai dehchhuah chu, US Dollar tluk leh dingawn zariat a ni. Chu chu Pawisa kan thawh chhuah a ni mai a, chutah chuan, kan boruak lo bawlhhlawh ta zel te, Vaihlo zial fakna te, Mi tam tak thihna lo thleng dahbona tur lirthei te a thlen thung a ni.

Kan kawngkhar kalhna tala ṭha bik te, leh chumi tichhe tute dah bona te a huam a. Ramngaw tihchereuna te, leh leilung mawina tihkhawloh vekna te a huam a ni. Bomb hlauhawm te, Nuclear ralthuam te, kan khawpuitea buaina (riot) hmeh mihna atana Police hman tur lirthei silai kahtlang theih loh te, Silai leh chemte te, TV programme- naupang inawmlemna (toys) hralh duh vanga tharum thawhna chawimawi chite thlengin a huam vek a ni. Kan ram kum khat sum deh chhuah te hian, kan naupangte hriselna te, an zirna ṭhat leh zual zawkna tur te, leh hlim taka an infiamna turte chu a thlen si lo. Kan hla (poetry) mawina te, kan inneihna nghehna te, Kan thusawia finna pai tel te leh kan ram leh hnam tana thawktu (Politician leh sawrkar hnathawk)te rinawmna te erawh a keng tel si lo. Sum leh pai kan deh chhuah tam vang hian, kan ngaihtuah thiamna leh fimna emaw, kan huaisenna emaw, kan finna emaw, kan zir thiamna te a pung leh si lo. Ram leh hnam hausakna leh kum khata kan deh chhuah tamna hian engkim mai hi a tehin a lan tir a, nun hlutna erawh min hriat thiam tir si lo," tih hi.

Sachin-a hi a inkhelh chhung zawngin field pawn leh chhungah sawiselna tur leh sawichhiatna tur a awm mang lo a, hlawhtlinna ropui chungchuang a nei chungin, mihring inngaitlawm tak a ni reng thei a ni. India ram pumin, mihring ṭha a ni tih kan pawm vek mai. A pa fuihna anga mihring ṭha ni chho lo se chu, mi tam tak, talent nei tha tak tak dang angin a kawng a bo ve mai thei a ni.

Sachin Tendulkar-a kha, a nih chak, a duhthusam uma ni thei turin a chhungte a lamah an ṭang tlat a. An fuih a. A u Ajit Tendulkar-a khan, Ramant Achrekara bulah cricket a zir laiin a hruai ṭhin a, a buaipui ṭhin hle bawk a ni. The Making of a Cricketer tih pawh a ziah nghe nghe kha.

Keini chu kan fate hi an duhthusam leh an nih tum an nih theihna kawngah kan dal fo mai. Nu leh pa leh chhungte zawkin, kan duhthusam hi kan fate, kan naute nih tir kan tum ṭhin a. Kan hunlaia kan nih ve tak loh, kan thlen ve tak loh, kan nih chak si hi nihtir te kan tum zawk hi a ang ṭhin.

Kan in thlawp tawk loh, kan innawr kal thiam loh avanga mahni nih tur ni ta lo, mahni thlen tur thleng ta lo, mahni tui lohna hna thawk ta hi kan tam awm e. Chu chuan kan rilru lam a nghawngin, kan nun pawh a ṭhat dan tur anga tha pha ta loin, kan hlimna pawh kawng tam takah kan chan fo ang. Kan fate, an duhthusam leh an nih chak ni tura fuih a, nawr kal a, puih a, an lama ṭan tlat hi a pawimawh fo.

A ṭha zawnga infuihna te, inthlawp tlatna te, kawng mumal inkawhhmuhna te hian, mi tak tak a chher a, nun tak takah mi a hruai lut a, hlawhtlinna tlangah mi a chuan tir ṭhin a ni. Chutih rual erawh chuan, an thiamna leh a theihna tak tak ni miah loa inbawl at a, tu emaw a kal lohna tura kaltir chiam emaw pawh hi thil awm thei a ni ve tho awm e. Chu chu kan fimkhurna tur pawh a ni ang. Mi, a tuina leh a thiamna leh a theihnaa a sang ber thleng thei turin i infuihin i innawr kal ṭhin ang u.