Guest writer
F. Vanlalrochana
Martin Luther-a huaisenna
Khawvel chanchin(history) kan chhiar chuan, Kristian sakhuain hmun a chan pawimawhzia leh khawvel a tihdanglam hnehzia kan hmu thei ang. Kristian sakhaw chanchinah pawh Kohhran siam ṭhatna an tih maiin, hmun a chan pawimawhzia leh kristianna khawvel a tih danglam dan te, ram ri (political boundary) thlenga a siam danglam dan te leh, a nghawng zelah pawh lal pawh an inthlak phah hial dan te, lal thuneihna a inthlak danglam nasat phah zia te leh a nghawng dang hrang hrang kan hmu thei bawk ang.
Kohhran siam ṭhat hunlaiah khan chanchin ngaihnawm tak tak a awm a. Mi huaisen bik tan lo chuan, khatih hunah khan, hruaitu chan han chan ngam chi a ni lo. Siam ṭhatna fawhkai, Martin Luther-a huaisenna te kha kan ngaihtuah phak bakin a thuk a ni. Amah lo humtu Frederick III-a huaisenzia leh fianzia te kha a chhinchhiah tlak.
Thil dang kan sawi thui hmain, Luther-a Pathian thu ken (Theology) tlangpui han sawi hmasa ta ila a ṭha awm e:
1. Rinna avanga thiam chantirna: Luthera chuan chhandamna chu Isua Krista rinna aṭang chauha lo thleng a ni tih chu a thupui ber a ni a, thil ṭha tih emaw, sakhaw tihphung zawm ṭhat emaw vang a ni lo tih a sawi uar hle. Pathian khawngaihna rinna leh kraws-a Krista kan tana a inpekna chu tlanna kawng a ni tih chu a thuken pawimawh tak a ni.
2. Thuneihna chungnung ber neitu chu Bible: Luther-a chuan Catholic Kohhran inrelbawlna (hierarchy) nena inkalh takin, sakhaw lama thuneihna bulpui ber atan Bible chungnunna a sawi a. Thurin leh zirtirna zawng zawng hi Pathian Lehkha Thu nena teh tur a ni tih a zirtir a, Bible zirtirnaa direct-a zung kai lo, thurin emaw, tih dan emaw eng pawh chu a hnawl a ni.
3. Ringtu zawng zawngte puithiam nihna: Luther-a chuan puithiamte chauhin thlarau lam thuneihna bik an nei tih ngaih dan chu a dodal a, chu ai chuan ringtu zawng zawngte hian Pathian nena inzawmna dik tak an nei thei vek a ni tih a sawi thung a ni. Ringtu zawng zawng puithiam nihna a ring a, chu chu mi mal tinte hian mahni tana Pathian Lehkha Thu hrilh fiah leh hriat thiam theihna an nei tihna a ni a, an inkarah palai an awm kher a ngai lo a ti a ni.
4. Pathian khawngaihna: Luther-a chuan Pathian khawngaihna thu hi a sawi uar hle a, chhandamna chu mihringte thawhrimna avanga hlawh chhuah tur thil ni lovin Pathian thilpek a ni zawk tih a sawi uar hle. Mi mal tinte chu Pathian khawngaihna avang chauha thiam chantir an ni a, chu chu an rinna avanga an dawn an ni tih a pawm a ni.
Luther-a theology chuan Kristian sakhuaah nghawng thui tak a nei a, Protestant kohhran hrang hrangte a lo ṭhang lian a, Europe ram sakhaw lam boruak pawh a siam thar leh a ni. A ngaihtuahnate hian Pathian thu sawihona leh rinna kalpui dante chu thuk takin, vawiin thlengin a nghawng chhunzawm zel a ni.
Khatia Wittenberg biak in banga Thuchang 95 a tar hnu khan harsatna tinreng a tawk chho a. Amah an huat vanglai bera Roreltute hmaa amah maia a han inlan ngam ngatte kha pui tak a ni! Khami ni, amaha a va inlanni kha chuan khawharthlak a ti ve khawp ang. A hunlaia Pope thuneihna dodal tur kha chuan, chhungril lama mi huaisen leh chak tawpkhawk tan lo chuan a theih loh a ni.
Martin Luther-a humtu Lal huaisenna te kha a chhinchhiah tlakin, a tan pawh khan huaisen ngai chungchuang tak a ni ang. A hunlaia Pope thuneihna san dan khan han suangtuah mai thiam phak bak thil a ni a tih theih hial ang. A hunlaia Kristian khawvel Emperor kha an ni ringawt mai a ni. Chutiang chu, Saxony lal khan a dodal ngam! Holy Roman emperor Charles V-a pawh a dodal tel nghe nghe. Saxony ram bial hotu, Fredrerick III-a huaisenna leh a khua leh tui a humhimna kha chhinchhiah tlak leh fak tlak a ni. Frederick Finga hi Holy Roman Empire-a politics lama mi langsar tak a ni a, Saxony roreltu a nih angin thuneihna sang tak a nei, mi tam takin a thu an ngaichang ṭhup a. Martin Luther-a’n Catholic Kohhran zirtirna leh thiltih dan a dodal tan tirh khan Frederick-a chuan Luther-a himna tur leh a ngaih dan thehdarh theihna tur hmun siamsakna kawngah hna pawimawh tak a thawk a ni.
Martin Luther-a hunlaia Kristian khawvel kha a ṭha lo em em mai a. Pope Leo X khan sual ngaihdamna te a zawrh tir a. Kohhran huangchhungah khan thil ṭha lo tam tak a awm a ni. Chutiang karah chuan, Martin Luther-a kha a lo che ta a. Wittenberg biak inah 1517 October ni 31 khan sual ngaihdamna hnialkalhna thu 95 chu a tar ta a. He thil hi a huaisen thlakin, rilru paukhauh em em tan lo chuan tih theih leh tih ngam chi a ni lo. A hunlaia kohhran leh kohhran hruaitute, a bikin Pope kha, lalram tung dinga tichhe thei ang deuh thaw khawpa thunei a ni. Chutiang khawvelah chuan, Martin Luther-a khan Pope chu a hnial ngam a ni.
Wittenberg biak in bangah khan, Thuchang 95 pawimawh tak mai a tar a. Hei hi Latin ṭawnga a ziah a ni a. A hnuah German ṭawngin an letling a, German ram hmun tinah an thawn darh nghe nghe a ni. Mizo ṭawng pawhin an let a, Rev. Saiaithanga lehlin a ni. Kan sawi tak angin, Luther-a ngaih danah chuan, kristian tin, ringtu tin hi puithiam vek an ni a, anmahniin Bible thuah pawh ngaih dan an siam thei a ni tih a ni. Pator pawhin nupui neih a thiang a. Pope pawh inngaitlawm takin a khawsa tur a ni, tih a ni hmiah mai. Pope tan chuan, beng sa pup pupa thinrimna tur kha a ni reng a. Chu mai a ni lo, Pope hnenah lehkha a thawn zui bawk !
A hunlai khan, mi tam takin ngaihdamna zawrhna kha ṭha lo an ti ve tho a. Luther-a angin an do ngam lo a. Luthera kha chuan a do a ni satliah mai lo a, a dik loh dan leh a dik loh chhan nen lama a luhchilh a. Pope hmaa ding turtein koh a ni chho ta zak zak a ni. Pope khan, a thuziak chu a sut tur a ni a ti a. A sut loh chuan, khawvel lalte hnenah dan anga hrem tur a nih thuin a vau zui bawk.
A tawi zawngin, han sawi chhunzawm ila. A hunlaia Pope leh sawrkar nena hmaichhana an inchhuahchhalhna lian ber, Worms khuaa lalber hmaa a din chungchang hian han sawi ta ila. Worms khuaah Charles V-a hmaa inlan turin an ko a. Tah pawh chuan, huai takin a ding a. “Ka dinna ngaiah ka ding nghet tlat a ni,” tiin a ṭang tlat mai a ni.
Worms khuaa Charles V-a hmaa a inlanna chungchang hi han sawi chip chiar deuh hret bik ila. April ni 17, 1521-ah khan a han inlan a. Insawifiahna hun an pe duh lo a. An zawhna kha, ‘Aw’ leh ‘aih’ tih chauha chhan theih a ni a. Chumi chauh chu, a tih tura an tuk a ni. Zawhna pawh, ‘I thu i sut dawn em?’ tih zawng a ni mai a. Chu an zawhna chhang tur chuan, ni khat inngaihtuahna hun a dil a. A tukah chuan, Lalber hmaah chuan, a inlan leh ta a. Helaia Luther-a an kohna boruakte hi Luther-a tan chuan a zamawm duh khawp ang. Chhungrilah chuan a khur ve dar dar ngei ang le.
Lalber hmaah chuan, a han ding leh ta a. Luther-a tan hian, a zamawm duh viau awm e. Han inngaihtuah ta ila, Police Station-ah ‘Lo kal teh,’ tia min koh rikngawt pawhin nuam kan ti lo ṭhin a ni a. Martin Luther-a thil tawn hi chu, a zamawm dan tur leh huai a ngaih dan tur hi kan ngaihtuah thiam tawh lo zawk hial mai thei. Lalber hmaah chuan, April ni 18, 1521 chuan a chhanna a pe ta a. Pope leh council hmaah chauh rinna nghah chu a thei lo tih thu a hrilh ta hmiah mai a. “Pathian thu ka ṭan chhante hian, min phuar bet a, ka chhia leh ṭha hriatnate hi Pathian thuin a man tlat si a. Ka chhia leh ṭha hriatna kalha thiltih chu a him loin a dik lo a, chuvangin ka thu ka sut thei lo,” tiin a ṭanna a sawhsawn dawn hauh lo tih chu a sawi ta hmiah mai a, Luther-a hian, a thusawi hmawr bawk nan, “Hetah hian ka ding a, thil dang ka ti thei lo. Pathian, mi ṭanpui rawh, Amen” tiin a sawi nia sawi an awm bawk. A dinhmun a khirh teh reng huaisen tak chu a ni ve a ni. Hemi ṭuma lo hmutu pakhatin a ziah dan chuan, “Luther-a chuan, engkim a ngaithla a, a awm dan pawh tidanglam chuang loin, zaidawh tak leh thinrim hauh loin a chhang ta a ni,” tih a ni.
Amah tihhlum duhna thlengin boruak a lian hle. Frederick Fing-a khan a hum tlat a. Worms khua a pelh felin, a ru bo a, Lal kulh chhungah kum khat dawn a awm a. Bible te letlingin, a hun chu ṭha takin a hmang a. German ram mipui pawh khan an thlawp tial tial bawk a. Khawvel history pawh an thlak danglam ta a ni. Frederick Fing-a, Saxony ram bial te tak tea roreltu ve chauh khan, a hum tlat mai ngamte hi a chhinchhiah tlak. A ropui hle a ni. Huaisen taka miin, dik nia a hriatnaa a ṭan tlatna hian khawvel hi a thlak danglam ṭhin reng a ni.
Frederick Fing-an Luther-a a humna chungchang hi han sawi zau lawk ila.
Frederick-an Luther-a a thlawpna kawnga a thiltih langsar tak mai pakhat chu kum 1521-a Wartburg Castle-a Luther-a inhumhimna a pek kha a ni a. Luther-a chu Diet of Worms-a a inlan hnuah Holy Roman Emperor chuan dan pawnah hnawlin, a nunna atan pawh a hlauhawm ta hle a. Frederick-a chuan Luther-a rukbo dan tur ruahmanna a siam a, a kulh hmun himah a hruai a, chutah chuan kum khat vel zet chu a biru ta a ni. Hemi hun chhung hian Luther-a chuan Thuthlung Thar chu German ṭawngin a letling a, Pathian Lehkha thu chu mi pangngai ban phakah a siam a. German ṭawng hmang mite awmna ram bung ram hrang hrangah Luthera ngaih dan thehdarh kawngah a pui bawk a ni.
Frederick-a’n Luthera a humhimna chu mi mal ṭhian nihna thiltih mai ni loin, a ram leh a mite tana ṭha tur leh anmahni humhimna tura a ruahman a ni. Luther-a zirtîrna chu Catholic Kohhrana hlemhletna leh ze dik lo tak takte avânga lungawi lo German mi tam takte rilruah a a tla na hle a, chu lungawi lohna chuan Catholic hruaitute thuneihna leh thiltihtheihna chu a titlahniam chho ta a ni. Luther-a humhimna hmang hian Frederick-a chuan a ram bial zalenna leh a thuneihna humhimna leh Saxony ram awptu anga a dinhmun tihngheh nana hman a tum a ni.
Chu bâkah, Frederick-a’n Luther-a a thlâwpna chuan inhumhimna pêk maiah a tawp lo a. Diet of Worms hnulama inbiakna leh thubuai ngaihtuahna zawng zawngah Luthera himna tur zelin hma a la a ni. Frederick-a chuan German lal ram chhungah politics lamah dinhmun pawimawh tak a luah a, roreltu tam tak chu a hmin thei ṭhin a. Chung mite chuan, Luther-a tana ṭha zawnga thutlukna ṭha an siam theih nan emaw, dik taka Luthera chungthu an ngaihtuah theihna turin Frederick-a chuan tha a thawh zui zel a ni.
Frederick-a’n Luther-a a thlawpna chuan Protestant Reformation hlawhtlinna leh darh zau zelnaah a nghawk thuk hle a. Frederick-a venhimna a chang bawk a Luther-a ngaih dan chu Saxony lei ṭha hmunah a ṭo ṭha hle a. Chu bial pum puiah chuan a darh ta a ni. Saxony rama sakhaw buaipuina lian ber chu Luther-a zirtirna chu a lo ni ta a. Chu chuan Germany leh a chhehvela Kohhran siam ṭhatna zau zawk lungphum a rawn phum ta bawk a ni.
German ramah pawh chuan, Indona te pawh a chhuak a. AD 1555 khan Ausburg inremna (peace of Ausburg) avangin Roman Catholic leh Protestant indona a lo tawp a. German ram bung hrang hrangte chuan, Roman Catholic emaw, Lutheran kohhran emaw chu an duh zawk zawk an zawm tur an thlang thei ang tiin an inremna ta a ni. German ram sawrkar laipuiah erawh chuan, Lutheran kohhran chu sawrkar pawmpui a ni ang tih a ni bawk.
Martin Luther-a hi AD 1546 khan a thi.
Mi, mahni dinna ngaia ding tlat, mahni sahimna pawh pawisa lo, hun lo kal zel tura thil ṭha zawk atana huai ngamte hian khawvel hi an tidanglam thin a. A chang chuan, an nunna nen pawh an thleng ngam hial ṭhin. Chu chu hnamin a mamawh a, ram leh hnamin din chhuahnan a mamawh a, khawvel pawhin a mamawh a ni.